#felsefi iyilik

İnsanın dışındaki canlılarda iyilik kavramı var mıdır? Veya insan dışındaki varlıklarda iyilik kavramının kapsayabildiği veya kapsayamayacağı alanlar nelerdir? Bir aslan her şeye muhtaç yavrusunu beslemesi için ceylanı parçalamasında iyilik mi vardır? Kötülük mü vardır? Doğanın oluşturduğu rüzgar, sel, deprem ve en önemlisi de canlılara sunulan “ölüm” iyilik midir kötülük müdür? Bu sorular çoğaltılabilir… Ve  tarih boyunca da  filozoflar neyin iyilik neyin kötülük olduğunu araştırmışlar ve bu konuda da eserler üretmişlerdir.

Felix Adler adlı bir filozof diyor ki: “İyi şeyler konuşmak, iyiliği anlatmak, ahlaki etik değerleri dile getirmek ayrı bir şey, bunları yaşamak yani iyiliği yaşamak ayrı bir şeydir.” Yani insanın iyi insanın içten gelerek iyiliği yapması, yaşaması ve iyiliklerin içinde olması gerekir. Türkçemizdeki çok güzel bir özdeyişin de ifade ettiği üzere; “Laf ile peynir gemisi yürümez!” Yine Ziya Paşa’nın ünlü bir sözü aklıma geliyor: “Aynası iştir kişinin, lafa bakılmaz!”

İyiliği iki açıdan ele almamız gerekir. Birinci bakış açısı felsefi ve pozitivist bakış açısı, bir değeri de dinsel bakış açısıdır.  Felsefi ve pozitivist bir yaklaşımla “iyilik” kavramını derinlemesine araştıran bilim insanlarından Barbara Taylor ve Adam Philips beraber yayınladıkları On Kindness (İyilik Üzerine) kitabında da belirttikleri üzere insan iyilik yüklü olarak dünyaya gelir. Yani doğasında iyilik vardır. Ben de böyle düşünüyorum. Dünyayı yeni yeni algılamaya başlayan çocuğun yanında bir canlıya zarar verirseniz; örneğin bir civcive biraz vurursanız küçük çocuk itiraz eder ağlar ve “civciv uf oldu” diyerek civcivin zarar görmesini engellemeye çalışır…

Bilimsel açıdan “iyilik” kavramıyla en çok felsefeciler, psikologlar ve psikiyatristler ilgilenmişler. Gelelim dinsel açıklamalara… Semavi dinler diye tanımladığımız; İslam, Hıristiyanlık ve Musevilikte “iyilik” kavramı çok geniş ve ayrıntılı bir şekilde işlenmiştir. İslâm’da,  Hıristiyanlıkta ve Musevilikte bütün insanlara, hayvanlara ve doğaya karşı iyi davranılması gerektiği kutsal kitaplarda belirtilmiştir.  Bu üç dinin kutsal kişileri, evliyaları, azizleri, alimleri ve din büyükleri her zaman insanlara iyilik yapmayı öğütlemişlerdir…

Bana göre iyiliğin, iyi insan olmanın dini ve mezhebi yoktur.  Eğer bir Tanrı varsa ki ben var olduğuna inananlardanım; insanların dinine, mezhebine, uyruğuna vb. özelliklere bakmadan insanlara yaklaşan bir Tanrı ne güzel Tanrı’dır. İngilizcede  “Merciful God” yani Merhametli ve iyi Tanrı’dan o kadar çok bahsediyor ki.. Tabii “Merciful God” kavramından söz edilirken sık sık Eski Ahit ve Yeni Ahit’teki Tanrı’nın merhameti ve iyiliği hakkında bir çok ayetten de bahsedilmekte… İngilizce’deki “Merciful God” kavramının tam olarak karşılığı “Rahman ve Rahim” kelimeleridir. Türkçe tam karşılığı ise “Merhametli, esirgeyen, bağışlayan Allah” Merhamet kelimesi Rahman ve Rahimden türetilmiştir. Yani diyebiliriz ki “Rabbimiz merhamet dolu bir Allah’tır.”