#critice

Na izborima za Ustavotvornu skupštinu Kraljevine SHS 1920. godine komunisti su zauzeli veliku većinu mjesta u Crnoj Gori. Bjelaški duh obuzimao je i radnički pokret, koji je stajao na ocjeni da je 1918. riješeno nacionalno pitanje crnogorskog naroda i da je neminovan korak naprijed u smjeru podizanja socijalne revolucije. Upravo se tih godina Vukašin Marković i Petko Miletić vraćaju iz inostranstva kao dvojica važnih likova iz prvog naraštaja crnogorskoga revolucionarnog pokreta. Dvojac je položio temelje za kasnije zelenaško krilo u redovima, do tada strogo bjelaške, crnogorske komunističke ljevice. Nakon što su učestvovali u revolucijama u Rusiji i Mađarskoj priključuju se zelenaškom pokretu i bore se za uspostavu sovjetske Crne Gore. Marković je kao bliski Lenjinov saradnik raširio plamen Oktobarske revolucije u rodnom plemenu Piperi, zbog čega će se mnogi njegovi učenici kasniji piperski revolucionari uspeti na glavne položaje u partizanskoj Crnoj Gori. Za razliku od Markovića, Miletić je širio komunističku propagandu među suplemenicima u Rovcima, jednom od glavnih uporišta zelenaškog ustanka protiv beogradskog režima. Pod takvim utjecajima oblikovao se i drugi talas Crnogorske inteligencije u međuratnom Beogradu, osvojen marksističkim učenjima. Mladi Crnogorci daju glavni ton studentskom pokretu, agitacijom osvajaju mladež beogradskog fakulteta, koji padaju zahvaljujući najviše njihovim zaslugama u predvečerje rata gotovo u cijelosti u ruke komunista i skojevske omladine. Kasnije u ratu preuzimaju položaje u vrhovima Titova pokreta kao ideološki komesari i vojni zapovjednici, od Svetozara Vukmanovića Tempa i Milovana Đilasa do Jova Kapičića, Vladimira Popovića Španca, Ivana Milutinovića, Veljka Vlahovića, Radovana Zogovića i Mihaila Lalića. Neki su među spomenutima poticali iz bjelaških porodica, kao Đilas i Vlahović. Dobili su državne stipendije kao nagradu za djelovanje njihovih očeva u akciji slamanja crnogorskog ustanka protiv beogradskog režima. Crnogorska lijeva inteligencija probila se i na pozornice kulturnog života predratnih godina predvođena Đilasom i Zogovićem. Dvojac se živo uključuje u žestoke polemike protiv Krleže u poznatom sukobu na jugoslavenskoj književnoj ljevici. Najutjecajniji marksistički pisac u odgovorima na kritike sumnjičavo ih naziva crnogorskim „ovnovima“ jer kao gorljivi branitelji socrealističkih postulata pobijaju bilo koji oblik slobode u kulturi i umjetnosti

Americanii sunt juriul – iar verdictul va fi in mod sigur unul singur – „VINOVAT”.