Rabi Mishra

हिजो ५० अर्ब घाटा लाग्दा त नागरिककै खल्ती रित्ताएर रातारात पुर्ताल गरियो। गत आर्थिक वर्षमै मात्र झण्डै साढे ९ अर्ब खुद नाफा निगमले कमाएको छ । हिजो अर्बौं नाफा कुम्ल्याउने निगम, अहिले अलिकति घाटा लाग्ने छाँट देख्नेबित्तिकै किन रुवाबासी गर्दैछ ?

​अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा तेलको भाउ स्वाट्टै घट्दा यहाँ मूल्य घटाउन सधैँ आनाकानी गरियो। 'विगतको घाटा पूर्ति गर्ने' बहानामा नागरिकलाई महँगोमै तेल बेचेर नाफा खाइयो। हिजो कुम्ल्याएको त्यही नाफा निकालेर नागरिकलाई राहत दिने बेला यही होइन र ? संकटमा सञ्चित नाफा ननिकाले कहिले निकाल्ने ?

​२०७२ सालको नाकाबन्दीको बेला 'अब कम्तीमा तीन महिना धान्ने पेट्रोलियम भण्डारण केन्द्र बनाउँछौँ' भनेर खुबै डिङ हाँकिएको थियो। बनेको भए अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सस्तो हुँदा तेल किनेर राख्न सकिन्थ्यो। आज मूल्यमा उतारचढाव आउँदा बजार स्थिर राख्न सकिन्थ्यो। तर, सरकारलाई भण्डारण केन्द्र बनाउनु नै छैन। उसलाई त केवल संकट बेचेर नाफा कमाउनु छ।

​पेट्रोलियमको भाउ बढ्नु भनेको हरेक चिजको महँगी बढ्नु हो। हाम्रो बजारको भाउ ठ्याक्कै मान्छेको 'उमेर' जस्तै छ। एकपटक बढेपछि बढ्यो बढ्यो, कहिल्यै घट्दैन। इन्धनको भाउ देखाएर रातारात बढ्ने महँगी, भोलि तेल सस्तो हुँदा घटेको रेकर्ड छ ? छैन।

​यस्तो बेला 'रमिते' बन्ने छुट सरकारलाई छैन। एकाधिकार लिएर बसेको सरकारले अन्तर्राष्ट्रिय बजारलाई देखाउदै पन्छिन मिल्दैन। संकटमा तेल खपत घटाउन 'वर्क फ्रम होम' गराउनेदेखि सञ्चित नाफाबाट सहुलियत दिनेसम्मका काम तत्काल हुनुपर्छ।

एकातिर बुढ्यौलीको जर्जर शरीर, अर्कातिर दम र निमोनियाको व्यथा, त्यसमाथि चिसो असिनापानीको निर्मम चुटाइ। अब उनलाई सघन उपचार, उचित खानपान र स्वच्छ वातावरणको जरुरत थियो।

श्वासप्रश्वासको सङ्कट झेलिरहेका चतुर्वेदीजीलाई अब छातीरोग विशेषज्ञकहाँ लैजाने कि कुनै कस्मेटिक सर्जनकहाँ? फोक्सो चिलिम फर्किन लागेको बिरामीलाई अक्सिजन र एन्टिबायोटिक छाडेर अनुहारको चाउरी तन्काउन प्लास्टिक सर्जनकहाँ लैजानु भनेको सिधै यमलोकको टिकट थमाइदिनु हो।

आज नेकपा एमाले ठ्याक्कै वैकुण्ठमान चतुर्वेदीकै नियति बाँचिरहेको छ। आफ्नै दम्भ र खराब राजनीतिक आदतका कारण पार्टी भित्रभित्रै थलिएको छ। जनमानसमा साख नराम्ररी गिरेको छ भने चुनावमा व्यहोरेको लज्जास्पद हारको चोट आलै छ। अझ जेनजी आन्दोलनमाथि दमन गरेको आरोपमा पार्टी अध्यक्ष नै हिरासतमा पुगेपछि त एमालेको राजनीतिक निमोनिया अन्तिम चरणमा पुगेको छ। पार्टीका सारा अङ्गहरू शिथिल बनेका छन्, र जनताको विश्वासको अक्सिजन पूर्ण रूपले टुट्ने संघारमा छ।

यस्तो जीवनमरणको दोसाँधमा उभिएको बेला, केही फाइँफुट्टा काजी, कजिनीहरु अचम्मको कुरा गर्दैछन्– ' स्वर्गीय नेम्वाङजीको छोरा ह्यान्डसम छन् । उनलाई संसदीय दलको नेता बनाएको भए त्यो झिल्के अनुहारको प्रतापले एमाले रातारात तंग्रिन्थ्यो । बर्वादै भयो !' निमोनियाले थलिएका वैकुण्ठमानलाई प्लास्टिक सर्जरी गरेर निको पार्ने कुरा जति हास्यास्पद छ, एमालेको वर्तमान सङ्कटलाई एउटा 'ह्यान्डसम' अनुहारले पार लगाउँछ भन्नु त्यति नै छ।

भाग्न सघाउने खुट्टालाई धन्यवाद दियो। बाटो देखाउने आँखा र खतराको पदचाप सुन्ने कानप्रति कृतज्ञ भयो। तर, जब आँखा पुच्छरमा पर्‍यो, स्यालको इगो जाग्यो। यसले के सहयोग गर्‍यो ? बरु, दौडिने बेला झाडीमा अल्झिएर झन्डै कुकुरको आहारा बनाएको भन्दै उसले पुच्छरलाई सराप्यो । अनि ‘तेरो काम छैन, अनावश्यक भार !’ भन्दै ओडार बाहिर निकालिदियो । 

बाहिर ढुकिरहेको कुकुरलाई स्यालको त्यही 'अनावश्यक भार' चिट्टा परेझैँ भयो। हत्त न पत्त कुकुरले पुच्छर तान्यो । स्याल बाहिर हुत्तियो र कुकुरको आहार बन्यो। दौडँदा शरीरको गति र सन्तुलन मिलाउने पुच्छरको विज्ञान नबुझ्ने त्यही स्याल बुद्धि नै स्यालको अन्त्यको कारण बन्यो।

ठीक यही स्याल बुद्धि सिंहदरबारको सिंहासनबाट प्रकट भइरहेको खबर आएको छ। सत्ताको शीर्ष तल्लाबाट जब वडामा अध्यक्ष भए भइहाल्यो नि, यत्रा धेरै वडा सदस्य किन चाहियो?” भन्ने हल्का रमाइलो टाइपको ठट्टा ओकलिन्छ, तब उनीहरू त्यही स्यालको विद्रुप अभिनय गरिरहेका झैँ लाग्छ। राज्यको ढुकुटी जोगाउने लैवरीलैमा स्थानीय सरकारको पुच्छर काट्न खोज्ने रहर अज्ञानता मात्र होइन । सस्तो तालीको लोभमा लोकतन्त्रको गुणस्तर खस्काउने र संरचनात्मक जग भत्काएर शक्ति केन्द्रीकरण गर्ने अलोकतान्त्रिक प्रपञ्च हो ।

पुच्छरले दौडको सन्तुलन मिलाएजस्तै, राजनीतिमा वडा सदस्यहरूले शक्तिको सन्तुलन मिलाउँछन्। लोकतन्त्र भनेको कुनै एक जना ‘छोटे राजा’ ले फरमान जारी गर्ने निरंकुश मुखियादारी होइन । यो त निरन्तरको मन्थन, बहुलता र सामूहिक निर्णयको सुसंस्कृत प्रणाली हो। वडाध्यक्षलाई मात्र सम्पूर्ण कार्यकारी अधिकार सुम्पिने हो भने, ऊ स्थानीय स्तरको स्वेच्छाचारी शासक बन्ने निश्चित छ। हाम्रो संविधानले महिला र सीमान्तकृत दलित समुदायको प्रतिनिधित्व वडा तहबाटै अनिवार्य गरेको छ। खर्च कटौतीको सुतली बम पड्काएर यी सदस्यहरू हटाउनु भनेको सीमान्तकृतको आवाजलाई राज्यसत्ताको पिँधबाटै निर्ममतापूर्वक निमोठ्नु हो। एउटा वडा भित्रका दर्जनौं टोल र बस्तीहरूको सूक्ष्म दुःखलाई वडाको टेबलमा राख्ने प्रतिनिधिको घाँटी निमोठेर कस्तो लोकतन्त्रको परिकल्पना गरिँदै छ?

लोकतन्त्रले जनप्रतिनिधिलाई भत्ता खाने भिड मान्दैन।  स्थानीय सरकार भनेकै बहुल सदस्य सहितको सभा हो। । वडा सदस्यको बैठक भत्ता बचाएर देश रातारात धनी बनाउछु भन्नु र बँदेललाई रेडबुल ख्वाएर टोखा छहरे सुरुङमार्ग खनाउछु भन्नु उस्तै हो । नागरिकको घरदैलोको प्रत्यक्ष गुनासो सुन्नेसम्मका सयौं काम एउटै वडाध्यक्षको काँधमा थोपरेर सुशासनको उडान भर्ने सपना देख्नु राजनीतिक मुर्खताको पराकाष्ठा हो।

चित्रकला र सिरेमिकबिचको गहिरो अन्तरसम्बन्ध यस प्रदर्शनीको बलियो पक्ष हो । यहाँ यी दुई विधा छुट्टाछुट्टै अस्तित्वमा छैनन् । क्यानभासमा कोरिएका आकृतिहरूको ठ्याक्कै प्रतिछाया सिरेमिक्समा देखिन्छ । सिरेमिक्स कलालाई हेर्दा आफैँमा एउटा पेन्टिङजस्तो लाग्छ ।

एउटै विचारलाई समतल क्यानभास होस् वा त्रि–आयामिक माटोमा होस्, दुई फरक माध्यम उत्तिकै सन्तुलनका साथ उतार्न सक्नु कलाकारको खुबी हो ।

"सिरेमिक कला केवल माटो मुछेर सिर्जनात्मकता देखाउने विधा होइन । यसको आफ्नै जटिल प्रविधि र विज्ञान छ ।"

कलाकार श्रेष्ठ भन्छिन्, ‘पोलेपछि आउने परिवर्तनसम्म विचार गरेर रङ गर्नुपर्छ ।’ तापक्रम परिवर्तन हुँदा रङको रसायन नै बदलिने यो विधामा केवल कल्पनाले मात्र पुग्दैन । लामो अनुभव, निरन्तरको ‘एक्स्पेरिमेन्ट’ र ठुलै धैर्यको जरुरत पर्छ । यसको महँगो माध्यम पनि चर्चायोग्य छ । प्रदर्शनीमा राखिएको केही सिरेमिक ‘पट’ जसको भित्री भागमा ‘गोल्डेन कोट’ लगाइएको छ । त्यो केवल रङ होइन, कलाकार श्रेष्ठ यसमा सुनको अंश हुने बताउँछिन् । यसले माटोको सामान्य स्वरूपलाई बहुमूल्य कलाकृतिमा रूपान्तरण गरिदिएको छ ।

प्रदर्शनीको अर्को मुख्य आकर्षण भनेको हलको बिचमा टेबलमा सिसाको बक्सभित्र राखिएको मसीले बनाइएको लामो कलाकृति हो । इजिप्ट बस्दा कलाकारले हरेक दिन सिर्जना गरेको यो डायरी–शैलीको कलाकृति एउटै लामो पेपरमा कोरिएको छ । यसले एक सर्जकको दैनिकी, उसको शिल्पप्रतिको इमानदारी र कामप्रतिको निरन्तरको अनुशासनलाई झल्काउँछ । यसको ‘डिस्प्ले’ तरिका पनि निकै कलात्मक छ ।

उनका चित्रहरूमा দেখिने नारी आकृतिलाई क्युरेटर पाण्डेले ‘आधुनिक शक्ति’को संज्ञा दिएकी छिन् । पाण्डे भन्छिन्, ‘यी पात्रहरूको आधा खुलेको आँखाले बाहिरी संसारलाई होइन, जागृत आन्तरिक चेतना’लाई नियालिरहेको भान हुन्छ ।’ यसपटक संगीले चम्किला रङहरूको सट्टा गाढा र सौम्य रङहरूको प्रयोग गरेकी छिन्, जसले उदासी होइन, बरु दृढता र रूपान्तरणको रहस्य बोकेका छन् ।

यस प्रदर्शनीको सबैभन्दा ठुलो र बिझाउने कमजोर पक्ष भनेको यसको प्रदर्शनी स्थान हो । छाया सेन्टरजस्तो ‘भीमकाय’ व्यापारिक कम्प्लेक्सको कुन कुनामा, कुन टुप्पामा यो नयाँ आर्ट ग्यालरी छ भनेर सामान्य कला–प्रेमीले अनुमान करना सक्दैनन् । ग्यालरी त्यहाँ छ भन्ने कुरा धेरैलाई थाहै छैन । जो पायो त्यो मानिस त्यहाँसम्म पुग्दै पुग्दैन । स्क्यालेटरबाट छाया सेन्टरको आँगनको चहलपहल हेर्दै तला उक्लिन रमाइलै हुन्छ ।

ग्यालरीभित्र प्रवेश गरिसकेपछि पनि ‘सेटिङ’ र प्रकाश व्यवस्थापन उतिबिघ्न गतिलो छैन । एउटा आर्ट ग्यालरीको प्रकाशले कलाकृतिलाई उजिल्याउनुपर्ने हो, तर यहाँ त्यस्तो सन्तुलन पुगेको देखिँदैन । सबैभन्दा खड्किने कुरा त ग्यालरीको छाना हो । छानाको असरल्ल फलामका डन्डीले दर्शकको ध्यान कलाकृतिबाट नराम्ररी भंग गर्छन् । ध्यानस्थ र शान्त कलाकृति हेरिरहँदा माथि देखिने ती निर्माण–अधुराजस्ता लाग्ने फलामका डन्डीहरूले भिजुअल अनुभवलाई नराम्ररी बिथोल्छन् ।

त्यो भीमकाय भवन कसको हो थाहा छैन, तर भवन जति ठुलो छ, भवनवालाको चित्त असाध्यै सानो देखिन्छ । ग्यालरीमा कला हेर्न जाने दर्शक वा त्यही भवनमा जाने ग्राहकलाई पार्किङ शुल्क ठटाइरहेको भेटिन्छ । त्यो पनि अन्य ठाउँकोभन्दा तेब्बर । भुक्तानी गर्ने काउन्टरमा दर्शकले भोग्नुपर्ने मानसिक सास्ती झनै उदेकलाग्दो छ । केही गरी तपाईंसँग खुद्रा पैसा छैन भने तपाईंले कर्मचारीबाट चिसो व्यवहार र अपमान खेप्नुपर्छ । डिजिटल पे गर्छु भन्नुभयो भने झनै ठुलो सजाय भोग्नुपर्छ । तपाईंले आफ्नो फोनबाट रकम काटिएको र सेन्ड भएको स्लिप देखाएर मात्र पुग्दैन । उनीहरूको फोनमा रकम पुगेको ‘नोटिफिकेसन’ नबजुन्जेल तपाईं त्यहाँ कठघरामा उभ्याइएको अपराधीझैँ जिल्ल परेर उभिरहनुपर्छ । त्यहाँ जब नोटिफिकेसन बज्छ, तब मात्र तपाईं त्यहाँबाट रिहा हुनुहुन्छ । एउटा शान्त कला हेरेर निस्केको दर्शकले पार्किङको बेसमेन्टमा आइपुग्दा आफ्नो सम्पूर्ण शान्ति र ऊर्जा गुमाइसक्छ ।

आगामी दिनमा कलाकार, क्युरेटर र आयोजकले ग्यालरी छनोट गर्दा ठाउँ पहुँचयोग्य छ कि छैन ध्यान दिनु जरुरी छ । कला सबैको पहुँचमा हुनुपर्छ, केवल खरिदकर्ताको ड्रइङ रुममा झुन्डिनुअघिको ‘प्राइभेट सो’ जस्तो मात्र बन्नुहुँदैन ।

यस प्रदर्शनीमा र समग्र नेपाली कला क्षेत्रमै देखिएको अर्को समस्या ‘अनटाइटल’ अर्थात् शीर्षकविहीन चित्र हुन् ।

संगी श्रेष्ठले यी कलाकृति सिर्जना गर्न दुई वर्षको कडा मिहिनेत र साधना खर्चिएकी छिन् । तर, यति धेरै मिहिनेत पोखिएको कलाकृतिलाई एउटा सानो ‘शीर्षक’ दिन उनी र उनीजस्ता अधिकांश नेपाली कलाकार किन झिँजो मान्छन् ? दर्शकले चित्र हेरेर आफैँ अर्थ लगाऊन् भन्नु अल्छीपना हो । शीर्षकले दर्शकलाई चित्रको गहिराइमा प्रवेश गर्ने चाबीको काम गर्छ । त्यो चाबी नै नदिई दर्शकलाई अलपत्र छोड्नु न्यायोचित होइन ।

समग्रमा, संगी श्रेष्ठको ‘अन्तर्दृष्टि’ कलात्मक चेत, शिल्प र साधनाका हिसाबले नेपाली कला जगत्को एउटा महत्वपूर्ण र हेर्नैपर्ने प्रदर्शनी हो । क्यानभास र माटोको यो संगमले उनको कला यात्रालाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याएको छ । कला उत्कृष्ट छ, तर कलासम्म पुग्ने बाटो र वातावरण सुध्रिनु आवश्यक छ ।

नयाँ पत्रिकामा प्रकाशित →