Piyush Gangarde

"अफजलखानाचा 'लॉस' हा जीवघेणा 'लॉस' नाही.पण त्याच्या उलट विचार करा-शिवाजी महाराजांचे विपरीत झाले असते तर आज मराठीत मी तुमच्यासमोर बोलावयाला उभा राहिलो नसतो.तुम्ही माझ्यासमोर ऐकावयाला राहिला नसता.मराठे आणि महाराष्ट्र यांची खरी अस्मिता जर खऱ्या अर्थाने जागृत झाली तर ती प्रसंगानेच.महाराजांना आपल्या बळाची जाणीव झाली,आत्मविश्वास शंभर पटींनी दुणावला,उंच झाला.'मी गगनाला गवसणी घालू शकेन' अशा प्रकारची जिद्द महाराजांमध्ये निर्माण व्हायला ही एकमेव गोष्ट घडलेली आहे.त्यामुळे अफजलखानाचा वध ही मराठ्यांच्या इतिहासामध्ये अत्यंत महत्त्वाची गोष्ट ठरलेली आहे.अफजलखानाचा मृत्यू ही मराठ्यांच्या इतिहासासाठी एक आवश्यक बाबच होती."

शिवचरित्र-एक अभ्यास | भाषण पहिले

-सेतुमाधवराव पगडी

सरखेल कान्होजी आंग्रे

कान्होजी आंग्रे यांनी आरमारात अनेक बदल घडवून आणले.जहाजबांधणीत सुधारणा करत इंग्रजी घाटाची जहाजे बांधण्यास सुरुवात केली.जहाजाच्या बाजूला आणि नाळेवर तोफा ठेवणे, चौकोनी शिडे, दुर्बीण,रहाट,नकाशे बनवणे अशा अनेक गोष्टीचे अनुकरण केले.आरमारासाठी गोदी उभारली, विविध कारखाने सुरू केले.आपले दस्तक आणि कौल देण्यास आणि ते घेण्यास भाग पाडून आपले दस्तक आणि कौल नसलेली कोणतीही जहाजे पकडण्याचा सपाटा लावला.

कान्होजींनी आरमार सक्षम आणि शिस्तबद्ध केले.प्रत्येक सुभा सजग आणि स्वयंपूर्ण करून उत्तम प्रकारच्या तोफा आणि दारूगोळ्याचा साठा सतत तयार ठेवला.मराठा आरमाराचा दरारा समुद्र आणि इतर नाविक शक्तींवर बसवला.पहिल्यांदाच एका स्थानिक आणि त्यांच्यापेक्षा कमी अनुभवी आरमारी शक्तीने युरोपीय शक्तींना शह दिला होता.मराठा आरमाराने जवळ जवळ दीडशे वर्षे या शक्तींना आपल्या जरबेत ठेवत त्यांच्या इतर हालचालींवर मर्यादा घातल्या होत्या.

मराठा आरमार सबळ कसे झाले ?

• उत्तम दर्यावर्दी

• तत्कालीन जहाजात शक्य त्या सुधारणा केलेली उत्तम जहाजे

• चांगला दारुगोळा

• जहाजांवर कुशल सारंगे

• तत्कालीन ज्ञात सर्व उपकरणे (दुर्बिण, होकायंत्रे,इ.)

• भौगोलिक ज्ञान

• आरमाराच्या सुबत्तेकरिता अधिकार्यांजवळ सुसंपन्नता

• दर्यावरील मालकी

• शत्रू जहाजांपासून सहज बचाव होईल अशी आरमारी निवारा

• जहाज बांधकाम करणारे कुशल सुतार

• जहाज बांधणीस लागणारे लाकूड आणि इतर विपुल कच्चा माल

• मुंबई ते मालवण संपूर्ण किनार्याची माहिती आरमारास होती.आरमाराची विभागणी केल्यामुळे मुंबई ते कुलाबा आणि बाणकोट पर्यंतच्या मुलुखास उत्तरेतील कुलाबा येथून संरक्षण तर बाणकोटपासून खालचा भाग सुवर्णदुर्गावरून संरक्षित असे.त्यामुळे सिद्दीच्या ताब्यातील किनारपट्टीचा भाग वगळता संपूर्ण किनार्याला संरक्षण मिळे.

• परकीय किंवा आपल्यापेक्षा बलाढ्य शत्रू अथवा नाविक शक्तीचा हल्ला झालाच तर जहाजे आपल्या मालकीच्या बंदराकडे जाऊ शकत.

• दर्यावर मिळणारी लूट ही सरकारात जमा केली जाई आणि तिचा उपयोग आरमार सबळ करण्यात केला जाई.

• कोलई येथे तोफा ओतण्याचा कारखाना सुरु केला होता तसेच कुलाबा, सुवर्णदुर्ग, विजयदुर्ग येथे जहाज बांधणी होत असे.

#कथा_आरमाराची

#जागर_इतिहासाचा

#आम्हीच_ते_वेडे_ज्यांना_आस_इतिहासाची

मराठ्यांची आरमार युद्धनीती ⛵🚩

ज्याप्रमाणे दुसऱ्या महायुद्धात अनेक जर्मन पाणबुड्या, मालवाहू काफिल्यावर एकत्र येऊन हल्ला केला ( wolfpack),त्या तंत्राचा वापर जरा वेगळ्या पद्धतीने करुन मराठे आपला गलबतांचा काफिला,शिडे आणि वल्ह्यांचा वापर करत वेगाने शत्रुच्या जहाजाजवळ जाऊन त्या जहाजावर चढून जात व हल्ला करायचे...

बेंजामिन हाॅल या डर्बी जहाजावरील खानसाम्याने मराठ्यांच्या आरमारी हल्ल्याविषयी विस्तृत वर्णन केलेले - 'A Faithful Narrative of the Ship Derby' मध्ये आढळते ते पुढीलप्रमाणे आहे.

"त्यांची जहाजाशी लढण्याची पद्धत पुढीलप्रमाणे आहे : अनेक गुरबे आणि गलबते आमच्या जहाजांच्या मागच्या बाजूने अगदी जवळ येऊन त्यांच्या नाळेवरील सहा पौंडी तोफा डागत.चटकन बाजूला वळून त्यांच्या जहाजाच्या बाजूच्या तोफा डागून पुन्हा बाजूला जाऊन तोफां ठासत.मधल्या काळात दुसरे गुरब त्याच्या जागा घेऊन तशाच प्रकारे हल्ला करीत असे.लहान गलबते मध्ये मध्ये येऊन आपल्या तोफा सतत डागत राहतात.गुरबांवर १६ तोफा आणि १५० सशस्त्र माणसे कुठल्याही जहाजावर हल्ला करण्यास तयार असतात.हल्ल्याच्या वेळी तोफची वगळता, सैनिक जहाजाच्या खालच्या मजल्यावर जात जेथे त्यांना मरणाची भीती नसते.त्यांची जहाजे ही युद्धासाठीच बांधलेली असतात आणि ते जहाजाची हाताळणी अतिशय सक्षमतेने करत.आमच्या जहाजाच्या बाजूच्या मुख्य तोफा त्यांच्या दिशेला वळवता येणार नाहीत या दृष्टीने ते नेहमी आमच्या जहाजांच्या मागच्या बाजूलाच राहण्याचा प्रयत्न करतात."

#कथा_आरमाराची

#जागर_इतिहासाचा

#आम्हीच_ते_वेडे_ज्यांना_आस_इतिहासाची

अजित पाटील (कर्मवीर अण्णांचे नातू) नगरपालिकेच्या शाळेत असताना अण्णांना ‘पद्मभूषण’ हा राष्ट्रीय किताब मिळाला.सर्वजण खुश झाले ; पण का कोण जाणे अण्णांच्या चेहऱ्यावर ख़ुशी दिसली नाही.संस्थेच्या लोकांनाही त्यामुळे फारसा आनंद झाला नाही.कारण अण्णा ‘भारतरत्न’ किताब मिळवण्याच्या योग्यतेचे होते असं त्यांना वाटत होत.बऱ्याच जणांनी अण्णांची भेट घेऊन ‘पद्मभूषण’ सरकारला परत करा असा हट्ट धरला.याच आशयाची ढीगभर पत्र रोज अण्णांना पोस्टाने यायची.अजित पाटील यांच्या शाळेतील मुल त्यांना,अमक्यातमक्याला ‘भारतरत्न’ पदवी मिळाली,तुझ्या आजोबांना का नाही मिळाली ? ‘पद्मभूषण’ परत करून ‘भारतरत्न’ माग,असं म्हणत.म्हणून एक दिवस त्यांनी (अजित पाटील) धाडस करून अण्णांना विचारलं,

“शाळेतील पोर म्हणतात की, ‘पद्मभूषण’ परत करून ‘भारतरत्न’ मागा.”

तसं अण्णा खो खो हसत म्हणाले,

“एक पदवी पसंत पडली नाही म्हणून दुसरी बदलून मागायला ती काय मंडईतील भाजी आहे होय ? ”

तरी त्यांचे नातू चिकाटी धरत म्हणाले, “ बघा तरी जमतंय का- ”

तसं अण्णा रागवत म्हणाले,

“ लेकांनो,मी काय पदवी मिळावी म्हणून गोरगरिबांसाठी काम करतोय काय ? आपण मोठेपणाच्या पाठीमाग लागायचं नसत,मोठेपणा आपल्यासाठी आला पाहिजे.आज गोरगरीबांच्या हृदयात मला जे स्थान आहे ते अढळ आहे.गोरगरिबांनी मला दिलेल्या ‘कर्मवीर’ या पदवीची सर कोणत्याही सरकारी पदवीला नाही.”

जोवर समाजाला शिक्षणाची गरज आहे तोवर रयत शिक्षण संस्था चालूच राहील,असं सांगणाऱ्या तसेच महाराष्ट्रातील गोरगरीबांच्या झोपडीपर्यंत ज्ञानगंगा नेणारे आधुनिक भगीरथ व थोर समाजसुधारक ‘कर्मवीर भाऊराव पाटील’ यांचा आज स्मृतिदिन-९ मे...

महात्मा जोतीराव फुले,कर्मवीर विठ्ठल रामजी शिंदे व राजर्षी शाहू महाराज यांच्या कार्याची पताका कर्मवीर अण्णांनी आपल्या खांद्यावर घेतली होती.छत्रपती शाहू महाराजांनी दिलेल्या प्रेरणेचे स्मारक म्हणून १९२४ साली अण्णांनी छत्रपती शाहू बोर्डिंगची सातारा तेथे स्थापना केली.या वसतिगृहात अठरापगड जातींच्या विद्यार्थ्यांना जात-पात-धर्म-पंथ-भेदरहित शिक्षण देऊन जातिभेदाला मुठमाती देण्याचा महान प्रयोग यशस्वी करून दाखवला.महात्मा गांधींच्या श्राद्धदिनी १०१ हायस्कूल काढण्याची जाहीर प्रतिज्ञा करून ती पारही पाडली.जातीभेदांना गाडून टाकण्याच्या कार्यात अण्णांनी केलेली कामगिरी सुवर्णाक्षरांनीच लिहावी लागेल.

भव्य देह्दृष्टी,प्रभावी व्यक्तीमत्व,पहाडी आवाज,अमोघ वकृत्व आणि अंगीकृत कार्यासाठी सर्वासाचा होम करण्याची प्रवृत्ती,इत्यादी असामान्य व अलौकिक गुणांमुळे अण्णांनी या देशाच्या सार्वजनिक जीवनात आपल्या व्यक्तिमत्वाचा ठसा उमटविला आहे.जातिभेदाला मूठमाती देऊन एकजिनसी समाज निर्माण करण्याचे व श्रमांच्या मोबदल्यात शिक्षण उपलब्ध करून बहुजन समाजाला मान ताठ करून जगण्याचे साधन म्हणून त्यांनी स्थापिलेल्या रयत शिक्षण संस्थेची नोंद इतिहासाला घ्यावी लागेल.अण्णा देहाने गेले असले तरी रयत शिक्षण संस्थेच्या रूपाने ते जिवंत आहेत आणि पुढेही राहतील...

कर्मवीर अण्णांना स्मृतीदिनी विनम्र अभिवादन...

संदर्भ  : 

माणसातील देव | अजित पाटील

‘ग्रामीण शिक्षण चळवळीचे जनक’ कर्मवीर भाऊराव पाटील समग्र चरित्रग्रंथ |बा.ग.पवार

शरीफजीराजे भोसले | ३१ ऑक्टोबर १६२४

इतिहासप्रसिद्ध "भातवडीचे युद्ध" हे आपल्या सर्वांना ठाऊकच असेल... निजामशहा आणि मोगल व आदिलशाह यांच्या संयुक्त फौजा यांच्यामध्ये इ.स.१६२४ मध्ये अहमदनगरजवळील भातवडी येथे हे युद्ध झाले. ह्या युद्धात शहाजीराजे भोसले यांनी अतुलनीय पराक्रम करून विजयश्री खेचून आणली...याच युद्धात शहाजीराजांचे बंधुराज शरीफजीराजे भोसले यांनी सुद्धा पराक्रम केला आणि त्यांना ह्या युद्धात वीरमरण आले.

"अफजलखानाचा 'लॉस' हा जीवघेणा 'लॉस' नाही.पण त्याच्या उलट विचार करा-शिवाजी महाराजांचे विपरीत झाले असते तर आज मराठीत मी तुमच्यासमोर बोलावयाला उभा राहिलो नसतो.तुम्ही माझ्यासमोर ऐकावयाला राहिला नसता.मराठे आणि महाराष्ट्र यांची खरी अस्मिता जर खऱ्या अर्थाने जागृत झाली तर ती प्रसंगानेच.महाराजांना आपल्या बळाची जाणीव झाली,आत्मविश्वास शंभर पटींनी दुणावला,उंच झाला.'मी गगनाला गवसणी घालू शकेन' अशा प्रकारची जिद्द महाराजांमध्ये निर्माण व्हायला ही एकमेव गोष्ट घडलेली आहे.त्यामुळे अफजलखानाचा वध ही मराठ्यांच्या इतिहासामध्ये अत्यंत महत्त्वाची गोष्ट ठरलेली आहे.अफजलखानाचा मृत्यू ही मराठ्यांच्या इतिहासासाठी एक आवश्यक बाबच होती."

- सेतुमाधवराव पगडी

संदर्भ : शिवचरित्र-एक अभ्यास | भाषण पहिले : सेतुमाधवराव पगडी

१० नोव्हेंबर १६५९ - शिवप्रतापदिन

फोटो सौजन्य - विशाल सावंत | धुरंधर

जी कर्तबगारी शिवाजी महाराजांनी इकडे महाराष्ट्रात केलेली आहे,त्या तोलाची नसली,तरी स्वतंत्र राज्य स्थापन करण्याचे मोठे श्रेय आपल्याला व्यंकोजी राजांना द्यावे लागेल.६ जून १६७४ महराजांनी आपला राज्याभिषेक करून घेतला.जानेवारी १६७६ मध्ये व्यंकोजीने तंजावरचे राज्य जिंकून तेथे एका स्वतंत्र मराठा राज्याची स्थापना केली.ते विद्येचे चाहते आणि सुसंस्कृत होत.तंजावरच्या राजांनी केलेल्या कामांमुळे मराठी राजांचे नाव अजरामर झालेले आहे.त्यांनी तमिळ,तेलगू,संस्कृत,मराठी हे ग्रंथ जमविले,विद्वानांना प्रोत्साहन दिले.कमीत कमी चाळीस हजार ग्रंथांचा संग्रह तंजावरच्या भोसल्यांनी करून ठेवला आहे.तंजावरला "सरस्वती महाल लायब्ररी" म्हणून जी आहे तेथे आज देशोदेशीचे लोक येतात.तंजावरच्या राजांनी तेलगूमध्ये काव्ये लिहिली,तमिळमध्ये लिहिली.अजून तेथे सरफोजीचे पोवाडे गायले जातात.इतका सुंदर मिलाफ,तिथे तमिळ आणि तेलगूच्या राजांनी केलेला आहे.आज मराठी नाटकाची सुरुवात विष्णुपंत भाव्यानी १८४२ मध्ये सांगलीला केली असे म्हणतात,त्या आधी १६८० मध्ये तंजावरच्या राजांनी 'लक्ष्मीनारायण' म्हणून नाटक लिहून मराठी नाटकाला सुरुवात केली.असे हे राजे सुसंस्कृत,विद्येचे चाहते,त्यांनी तिकडच्या प्रांतावर आपली मोहिनी पाडलेली आहे.फार मोठी कामगिरी त्या लोकांनी केली आहे.

संदर्भ : शिवचरित्र एक अभ्यास |  सेतुमाधवराव पगडी

Image :  Interior Of Durbar Hall,Thanjavur Maratha Palace.

"दुर्गवारसा" दिनांक २८ मे २०१६.

  महाराष्ट्रातल्या किल्ल्यांचे वर्ल्ड हेरिटेजसाठी नामांकन व्हावे व दुर्गसंवर्धन परिसंवाद यासाठी महाराष्ट्र शासन । पुरातत्व विभाग । युवराज छत्रपती संभाजीराजे यांच्या संयुक्त विद्यमाने असणारा कार्यक्रम दि.२८ मे २०१६ रोजी मुक्तांगण कॉलेज सभागृह,पुणे येथे महाराष्ट्र राज्याचे शिक्षण व सांस्कृतिक मंत्री मा.श्री.विनोद तावडे यांच्या अध्यक्षतेखाली संपन्न झाला.प्रसंगी मा.डॉ.शिखा जैन (Consulting Member Of UNESCO),मा.डॉ.रिमा हुजा (Respected Member Of National Momument Authority),दुर्गमहर्षी मा.प्रमोद मांडे सर,गडकिल्ले अभ्यासक व लेखक मा.श्री.भगवान चिले उपस्थित राहिले.तसेच महाराष्ट्र राज्यातील गडकिल्ले,दुर्ग संवर्धनासाठी काम करणाऱ्या अनेक संस्था, गड-किल्यांप्रती आस्था बाळगून असणारे पण कोणत्या संवर्धन संस्थेशी सलग्न नसणारे भटके या कार्यक्रमासाठी आवर्जून उपस्थित होते.

  झुंजार शिलेदार सेवा संस्था संयोजित या कार्यक्रमाची सुरुवात 'मी सह्याद्री' या सह्याद्रीवर आधारित चित्रफितीने झाली.प्रसंगी चिले सर यांनी सहयाद्रीचे अनन्यसाधारण महत्व आणि सहयाद्रीतील गडकिल्ले याविषयी सविस्तर माहिती देऊन उपस्थितांचे मार्गदर्शन केले.महाराष्ट्र राज्य सरकार आणि युवराज छत्रपती संभाजीराजे यांच्या विद्यमानाने आयोजित असणाऱ्या माहिती दौऱ्यात असणारे दुर्गमहर्षी प्रमोद मांडे सरांनी या अभ्यासदौऱ्याची माहिती तसेच कोणत्या किल्ल्यांचा वारसास्थळांमध्ये समावेश असावा याबद्दल मोलाची माहिती सादर केली.

     महाराष्ट्र राज्याचे शिक्षण आणि सांस्कृतिक मंत्री विनोद तावडे यांनी आपले मनोगत सादर करताना शिवरायांच्या इतिहासाचे अभ्यासक्रमातील महत्व तसेच गडकिल्ले यांच्यावर सुरु असणाऱ्या कामांची माहिती आणि सरकारची याबद्दलची भूमिका मांडली.तसेच उपस्थित संस्था बरोबर प्रश्नोत्तरे साधून त्यांच्या अडचणी आणि राज्य सरकारची याबद्दल होणारी मदतीविषयी परिसंवाद साधला.प्रमुख उपस्थिती मा.डॉ.शिखा जैन (Consulting Member Of UNESCO) यांनी राजस्थान येथे केलेलं काम व "महाराष्ट्रातील किल्ले वर्ल्ड हेरिटेज मध्ये नेण्यासाठी करावे लागणारे प्रयत्न" प्रेझेंटेशन सादर केले.मुद्देसूद माहिती सादर करताना त्यांनी जगातील वारसास्थळे,भारतातील वारसास्थळे,त्यांचे विविध असणारे प्रकार,महाराष्ट्रातील किल्ले वारसास्थळांमध्ये समाविष्ट करण्यासाठी लागणारे प्रयत्न याविषयी सविस्तर बोलातांना विविध संस्थांच्या प्रतिनिधींशी संवाद साधला.महाराष्ट्रातील गड-किल्यांचे सध्य-संवर्धन आणि महाराष्ट्रातील गड-किल्ले वर्ल्ड हेरिटेज नामांकनापर्यंत नेण्यासाठी लागणाऱ्या प्रयत्नाची सर्वकष चर्चा याठिकाणी पार पडली.

    "दुर्गवारसा" थोडक्यात सांगायचे झाले तर

डॉ.शिखा जैन ह्यांनी राजस्थान सरकारतर्फे वर्ल्ड हेरीटेजसाठी काही किल्ल्यांचे नामांकन तयार करून UNESCO कडे सादर केले होते.त्यांच्या अभ्यासपूर्ण कामाचं चीज झालं आणि त्यांनी नामांकन केलेल्या ६ किल्ल्यांची नोंद वर्ल्ड हेरीटेजमध्ये २०१३ साली झाली.याची माहिती संभाजीराजे ह्यांना मिळाली.त्या अनुषंगाने संभाजीराजे यांनी डॉ.शिखा जैन यांची काही महिन्यांपूर्वी India International Centre (IIC, दिल्ली) येथे भेट घेतली आणि त्यांच्या समोर महाराष्ट्राच्या किल्यांचा मुद्देसूद विषय मांडला.संभाजी राजे आणि महाराष्ट्र सांस्कृतिक मंत्री श्री तावडे साहेब यांनी शिखा जैन यांना महाराष्ट्रातील किल्लेही जागतिक वारसा व्हावेत म्हणून महाराष्ट्र दौऱ्यावर बोलावलं.दोघांच्या विनंतीला मान देवून डॉ. जैन येत्या २३ मे रोजी महाराष्ट्रात आल्या. २३ मे ते २७ मे दरम्यान त्या काही किल्ल्यांना भेट देण्यात आली. "दुर्गवारसा" कार्यक्रमाच्या या प्रवासात झुंजार शिलेदार मालोजीराव जगदाळे ह्यांची भूमिका अत्यंत महत्वाची ठरली आहे.संपूर्ण दौऱ्यात दुर्गमहर्षी प्रमोद मांडे आणि दौरा समन्वयक मालोजीराव जगदाळे उपस्थित राहिले.

    दुर्गवारसा कार्यक्रम यशस्वी करण्यात झुंजार शिलेदार सेवा संस्थेच्या प्रत्येक शिलेदारांचे आभार...

   झुंजार शिलेदार सेवा समिती,पुणे या शिवकार्य करणाऱ्या संस्थेमार्फत “दुर्गमहर्षी प्रमोद मांडे” यांच्या मार्गदर्शनाखाली आयोजित केलेल्या अभ्यासवर्गाचे ८वे सत्र २९ मार्च २०१६ ला रविकिरण सभागृह,बिबवेवाडी येथे सायंकाळी पार पडले…त्यातील  पहिल्या सत्रात श्री.निलेशजी गावडे यांनी “किल्ला कसा फिरावा ?” याविषयी मार्गदर्शन केले.या सत्रातील दोन्ही सत्रांची व्याप्ती मोठी असल्यामुळे आठव्या सत्रातील दुसऱ्या विषयाची माहिती सादर...

दुसरे सत्र : व्याख्याते- श्री.प्रशांत बबनराव लवटे-पाटील.

                अध्यक्ष- श्री.प्रणीलजी पवार.

   पहिल्या सत्रामध्ये श्री. प्रशांत बबनराव लवटे-पाटील  हे व्याख्याते तर श्री.प्रणीलजी पवार अध्यक्ष लाभले.पहिल्या सत्रात श्री.निलेशजी गावडे यांनी “ शिवाजी महाराजच का ? ” याविषयी मार्गदर्शन केले.सुरुवातीलाच प्रशांतजींनी खारुताई,पोपट,कोकिळा,गरुड स्वभावानुसार उदाहरणे सादर करून सध्या माणूस कसा वागत आहे आणि या उदाहरणाची स्वाभाविकपणे तुलना करताना त्यानुसार आपण कोणत्या गटात मोडतो याचा विचार करण्याची गरज असल्याचे स्पष्ट केले.रोखठोक आणि स्पष्ट भाषण शैलीसाठी सगळ्यांचे आवडते असणाऱ्या प्रशांजींनी यानंतर मुख्य विषयाला हात घातला.

  याप्रसंगी प्रशांतजींनी असे प्रतिपादन केले की,”आपले इतिहासकार,शिवव्याख्याते,शिवशाहीर हे शिवाजी महाराजांना ३००-३५० वर्षांच्या कालखंडापुरते मर्यादित ठेवतात.” महाराज हे ३००-३५० वर्षांच्या कालखंडापुरते मर्यादित नसून त्याहूनही त्यांचा प्रभाव हा १८०० वर्षांच्या कालखंडाइतका व्यापक स्वरूपाचा आहे,हे स्पष्ट करताना त्यांनी आशियाच्या नव्हे जगाच्या मध्ययुगीन पूर्व इतिहासाची अभ्यासपूर्ण आणि मुद्देसूद माहिती खालीलप्रमाणे सादर केली.

फार फार वर्ष्यापुर्वीची गोष्ठ आहे, आशिया खंडात एक समृद्ध राज्य होत, जिथे सिंधू संस्कृतीचे लोक राहत होते, खूपच धार्मिक आणि परंपरेने चालत आलेल्या चालीरीती पदराला बांधून सर्व लोक गुण्या-गोविंदाने राहत होते, हळू हळू नागरी व्यवस्था जन्माला आली आणि छोटी-छोटी गाव अस्तित्वात येवू लागली, कालांतराने एक अभ्यासू माणूस (आचार्य चाणक्य )जन्माला आला ज्याने “अखंड भारत” हे स्वप्न पाहिले, याच काळात एक अतिशय अहंकारी आणि गर्वाने भरून असलेला नंद घराण्यातला राजा “धनानंद” याचे राज्य (मगध) होते, बरेच मोठे राज्य होते आणि अतिशय बलशालीही होते, इतके बलशाली होते की जग जिंकण्याची जिद्द उराशी बाळगून घरातून निघालेला “सिकंदर” सुद्धा या राज्यावर आक्रमण करताना मागे हठ्ला.मुळातच खूप अहंकारी आणि गर्वीष्ठ असलेला धनानंद, प्रजेच्या हिताच्या प्रशासनाकडे त्याचे लक्ष नव्हते. यामुळे मगधमध्ये असंतोष व राजकीय अस्थिरता वाढली होती. कालांतराने आचार्य चाणक्य यांच्या कुशल अर्थशास्त्र आणि राजकारणाच्या मार्गदर्शनाने “चंद्रगुप्त मौर्य” याने धनानंदचा पराभव करून “मौर्य साम्राज्य” स्थापन केले व अखंड भारताचा सम्राट बनला. चंद्रगुप्तने अलेक्झांडरचा सेनापती सेक्युलस निकेटरचा पराभव करून ग्रीकांचे वर्चस्व संपुष्टात आणले. चंद्रगुप्त मौर्यने भारताचा मोठा भूभाग मौर्य साम्राज्याचा अधिपत्याखाली आणला, तो विस्तार बिन्दुसारच्या काळात चालू राहिला व सम्राट अशोकच्या काळात ( इ स.पू.२७३ ते२३४) त्या विस्ताराने कळस केला आणि चाणक्य यांची अखंड भारत ही  संकल्पना अस्तित्वात आणली.हा काळ आहे इ स.पू. ३२३ चा. त्यानंतर पुढे  इ स.पू. ३०० पर्यंत चंद्र्गुप्तने दक्षिणभाग सुद्धा मगध साम्राज्यात सामील करून घेतला, आणि पूर्ण भारत एका छत्राखाली आणला आणि एक संपण साम्राज्याची उभारणी केली.सम्राट अशोक (राजा प्रियदर्शी, देवांचाही प्रिय), हा मौर्य साम्राज्यातला अतिशय पराक्रमी राजा, त्याने कलिंग हे राज्य जिंकून ते ही मगध साम्राज्यात सामावून घेतले, सम्राट अशोकच्या मृत्युनंतर ( इ स.पू. २३४ ), मौर्य साम्राज्य पुढील ५० एक वर्षे टिकले. सम्राट अशोकच्या मृत्युनंतर मौर्य साम्राज्य “पूर्व” आणि “पश्चिम” अशा भागात विभागले गेले. पूर्व भागात सम्प्रतिचे शाषन होते तर पश्चिम भागात कुणालचे शाषण होते. परंतु,  इ स.पू. १८० पर्यंत पश्चिम भागावर बॅक्ट्रीया (अफगणिस्तान) यूनानी लोकांची सत्ता प्रस्तापित झाली होती. आणि पूर्व भागावर सम्राट दशरथ यांची सत्ता होती, जे सम्राट अशोक यांचे पुत्र होते. शेवटचा मौय सम्राट बृहद्त्त याचा सेनापती पुष्यमित्र शुंग याने वध केला व मौर्य साम्राज्याचा अंत झाला.

  मौर्य साम्राज्याच्या अस्तानंतर उत्तर भारतावर शुंग वंश, पश्चिमेला शक राज्य् व दक्षिणेला सातवाहनांचे प्राबल्य होते. भारताच्या वायव्य प्रांत व अफगणिस्तानवर ग्रीक राज्यकर्त्यांनी पुन्हा वर्चस्व मिळवले परंतु कालांतराने ते भारतीय संस्कृतीत मिसळून गेले. मौर्य साम्राज्याच्या विघटनानंतर सातवाहन यांनी इ स.पू. २३०- २२५ पर्यंत दक्षिण भारतातील मोठ्या भूभागावर राज्य केले. सातवाहनांच्या राज्यात मोठ्या प्रमाणात सांस्कृतिक सुधारणा झाली. महाराष्ट्री भाषा, (जी नंतर आधुनिक मराठी भाषेत रूपांतरित झाली) सातवाहनांची राजभाषा होती. इ.स. ७८ रोजी महाराष्ट्राचा राज्यकर्ता गौतमीपुत्र शातकर्णी (शालिवाहन) हा होता. त्याने सुरू शालिवाहन शक आजही रूढ आहे. याच काळात शक राज्यकर्त्यांनी पश्चिम भागावर नियंत्रण मिळवले होते. शक हे मूळचे मध्य अशियातील लोक होते. अलेक्झांडरच्या म्रुत्यूनंतर त्याचे साम्राज्य त्याच्या सेनापतींनी वाटून घेतले. भारतावरील त्यांची पकड मौर्य साम्राज्य काळातच ढिली पडली. परंतु भारताशेजारील देशांमध्ये त्यांनी पकड एकदम मजबूत ठेवली होती. पर्शिया (इराण) व बॅक्ट्रीया (अफगणिस्तान) मध्ये ग्रीक राज्ये भरभराटीस आली. मौर्य साम्राज्याशी त्यांचे मैत्रीपूर्ण संबध होते असे दिसते. या राज्यांमध्ये ग्रीक-भारतीय अश्या प्रकारची मिश्र संस्कृती उदयास आली व याच काळात भारतीय संस्कृतीचा अविभाज्य भाग असलेला वायव्य प्रांत सांस्कृतीक दृष्ट्या वेगळा बनू लागला. डेमेट्रीयस या ग्रीक राजाने इसपूर्व १८० मध्ये भारतीय-ग्रीक राज्याची स्थापना केली. या राज्याचा विस्तार अफगणिस्तान, पाकिस्तान, पंजाब प्रांतापर्यंत होता. ही ग्रीक राज्ये २ शतकापर्यंत टिकली. या काळात ३० पेक्षा अधीक ग्रीक राज्यकर्तांनी राज्ये केली. ही राज्ये एकमेकांशी तसेच भारतीय राज्यकर्त्यांशी लढत. मिलींद अथवा मिनँडर हा एक महान ग्रीक भारतीय राज्यकर्ता होऊन गेला.गुप्त साम्राज्याचा काळ हा भारताच्या इतिहासातील सुवर्णकाळ मानला जातो. या काळात भारतात बराच काळ राजकिय, आर्थिक सामाजिक व लष्करी स्थैर्य लाभले. श्रीगुप्त या गुप्त राज्यकर्त्याने गुप्त राज्याची स्थापना केली त्यानंतर काही वर्षातच चंद्रगुप्तने गुप्त राज्याचे साम्राज्य बनवले. समुद्रगुप्त, चंद्रगुप्त, विक्रमादित्य यांसारख्या महान राज्यकर्त्यांनी गुप्त साम्राज्य वाढवले.गुप्त साम्राज्याचा कार्यकाळ इ.स. २४० ते ५५० पर्यंत मानला जातो. कालिदास हा महान कवी गुप्त सम्राटांच्या दरबारी होता असे मानतात. पुराणांची रचना याच काळात झाली असेही मानतात. गुप्त साम्राज्याच्या नंतरच्या काळात पश्चिम अशियातील हूण आक्रमकांनी केलेल्या आक्रमणांनी गुप्त साम्राज्य क्षीण झाले. त्यानंतर हर्षवर्धन या कनौज च्या सम्राटाने भारतीय राज्ये पुन्हा एका छत्राखाली आणली. त्याचे साम्राज्य तो जिवंत असे पर्यंत टिकले परंतु प्रभावी वारसदार नसल्याने ते त्यानंतर लगेचच कोसळले. ७ व्या शतकानंतर ते १३ व्या शतकापर्यंत अनेक हिंदू साम्राज्ये उदयास येउन लयाला गेली.

   मध्ययुगीन भारत

गुप्त साम्राज्यानंतर भारताचा इतिहास मध्ययुगीन इतिहासात मोडतो. ७ व्या शतकानंतर ते १३ व्या शतकापर्यंत अनेक हिंदू साम्राज्ये उदयास येउन लयाला गेली. १३ व्या शतकातले विजयनगरचे साम्राज्य हे शेवटचे मध्ययुगीन हिंदू साम्राज्य होते. यानंतर भारतातील बौद्ध धर्माचे प्रस्थ कमी झाल्याचे समजले जाते. या काळात दक्षिण भारत व महाराष्ट्रात राष्ट्रकूटांचे राज्य होते तर मध्य व पश्चिम भारतात मालव प्रांतात प्रतिहारांचे पूर्वेकडे बंगालमध्ये पाल साम्राज्य उदयास आले ज्यांनी काही काळ जवळपास संपूर्ण उत्तर भारत व अफगाणिस्तानापर्यंत आपल्या सीमा वाढवल्या होत्या. प्रतिहारांनी उमय्यद खलीफांच्या काळात झालेल्या पहिल्या इस्लामी आक्रमणाचा प्रखर सामना केला व पुढील तीन चार शतके इस्लामी आक्रमणे होण्यापासून भारताचे रक्षण केले. प्रतिहारांचे मध्य व पश्चिम भारतावरील साम्राज्य कालांतराने क्षीण झाले व अनेक लहान सहान राज्यांमध्ये विभागले जी राज्ये राजपूत राज्ये (राजस्थानमधील) म्हणून ओ़ळखली जात, त्या राज्यांनी अगदी भारत इंग्रजांपासून स्वतंत्र होईपर्यंत आपले अस्तित्व टिकवले होते.

या राजपूत राज्यांनी उत्तर भारतातील मोठ्या प्रांतावर अनेक शतके राज्य केले, यापैकी पृथ्वीराज चौहान हा पराक्रमी राजपूत राजा दिल्लीचा राजा होता व इस्लामी आक्रमकांविरुद्ध अनेक युद्धे केली. भारताच्या इतिहासातील पराक्रमी योद्धयांमध्ये पृथ्वीराजची गणना होते. मोहम्मद घौरी याने पृथ्वीराजचा पराभव करून त्याचा वध केला व स्वतः दिल्लीचा शासक बनला व भारतावर अधिकृतरीत्या इस्लामी राजवट सुरू झाली.

१२ व्या शतकात पृथ्वीराज चौहानचा मोहम्मद घौरीने पराभव केला व भारतात अधीकृतरित्या इस्लामी राजवट सूरु झाली. मोहम्मद घौरीने आपल्या तुर्की गुलामांना राज्यकर्ते बनवले व उत्तर भारतावर गुलाम घराण्याची सत्ता राहिली. भारताच्या मोठ्या भूभागावर इस्लामी राजवट आली, त्यामुळे भारतीय संस्कृतीत इस्लामी सरमिसळ या काळात सुरू झाली. त्यामुळे अनेक सामाजिक बदल भारतात घडून आले. भारतीय स्थापत्य शैली, संगीत व भाषेवर खूप मोठा इस्लामी प्रभाव दिसून येतो तो या काळात रुजला होता. दिल्ली सल्तनतीत कोणत्याही घराण्याला मोठा काळ प्रभुत्व गाजवता आले नाही. एकूण ३०० वर्षांच्या राजवटीत ५ ते ६ घराण्यांनी दिल्ली सल्तनतीत राज्ये केली. ही सर्व घराणी प्रामुख्याने इस्लामी होती. खिल्जी घराण्याने भारतभर मोहिमा काढून भारतातील अनेक हिंदू राज्ये नष्ट केली.

नंतर, भारतावर खूपच आक्रमणे झाली विशेष म्हणजे ९व्या शतकापासून, एक काळ असा होता की, त्या काळात मराठीप्रदेशांकडे ज्याला त्यावेळी दख्खन म्हणले जायचे, एक सर्वसंपन प्रदेश म्हणून पहिले जात होते. इथे शालिवाहन, शिलाहर, चालुक्य, कदंब अशा अनेक राजवटींनी राज्य केले. देवगिरी ही त्यांची राजधानी होती. इथला प्रदेश सुजलाम, सुफलाम होता. गोदावरी, कृष्णा, भीमा आदी नद्यांमुळे या भागाची सुपीकता अधिकच वाढत होती. पैठण, नाशिक इत्यादी नगरी विद्वज्जनानी, कारागिरांनी,उद्योजकांनी भरून गेल्या होत्या. इथे धर्मशास्त्र, शिल्पशास्त्र, वैद्यकशास्त्र,संगीतशास्त्र, साहित्य अशा अनेक कलांना प्रोत्साहन दिले जात होते. याच वेळी ज्ञानेश्वरासारख्या छोट्या बालकाने तर धार्मिक प्रगतीचा उचांक घाठ्ला होता. एक सर्वसंपन प्रदेश, असे हे वैभव इथे नांदत होते.

  चंद्रगुप्त मौर्य नंतर “अखंड भारत” हि संकल्पना का संपली ?

समाज आणि प्रशासक, धार्मिक गोष्टींची चौकट करून बसले होते, आमचीच ती संस्कृती श्रेष्ठ आणि त्या बाहेरच आम्हाला काही दिसतच नव्हते. जातीव्यवस्थेचा साप समाजात फिरत होता. आमचा धर्म एक असूनही, आमच्या घराघरात वेगवेगळे देव होते, मनामध्ये, माणसामाणसामध्ये जातीधार्मांची खंदक होती, “अखंड भारत” ही संकल्पना कुठेतरी विसरली गेली होती.

युद्धकला, डावपेच, आधुनिक शस्त्रे जी त्या काळी उपलब्द होती त्याकडे कुणाचेच लक्ष्य नव्हते. जर कुणी राज्यावर आक्रमण केलेच तर ते थोपवावे कसे ? बाहेरून येणारा शत्रू कोण आहे त्याची संस्कृती काय आहे, त्याची शक्ती किती आहे याकडे पूर्ण दुर्लक्ष. युद्धनीती कशी असावी, शत्रूचे सामर्थ्य आणि लष्कर व्यवस्था पाहून आपण आपली युद्धनीती आखली पाहिजे यावर विचार नाही.सुखशांतीच्या काळात आजूबाजूच्या प्रदेश्यात काय चालले आहे, कोणी नवीन शत्रू जन्माला आला आहे का नाही. याकडे पूर्णपणे डोळेझाक होती.

गझनीच्या मोह्मदाबरोबर एक विद्वान आला होता, “अल बेरुनी” त्यांने इथल्या लोकांबद्दल खूप छान लिहून ठेवले आहे, तो म्हणतो,

“यांची संस्कृती आहे महान, पण यांना यांचीच संस्कृती महान असे वाटते, जगामध्ये काय चाललय हे यांना माहितच नाही”

आणि याचेच प्रमाणपत्र घेवून, अल्लाउद्धीन खिलजी फ़क़्त आठ हजार क्रूर अफगाणी घेवून चालून आला, विशेष म्हणजे लढाया झाल्या त्या दोनच !!!

पहिली म्हणजे विंध्य ओलांढून पुढे आले की “एलिजपूर” जे आजच्या खानदेश्यात आहे,

आणि दुसरी म्हणजे थेट राजधानी म्हणजे देवगिरी …..

आठ हजारी फौज घेवून एक शत्रू सरळ राजधानीच्या दारात आला, काय व्यवस्था असेल बघा.

प्रचंड लुट, क्रूरपणे कत्तली, स्त्रियांवर अत्याचार, अक्षरशा काळजाचा थरकाप उडवणारा हा प्रकार होता, राजा रामदेवरायांनी राजधानी वाचवायचा प्रयत्न केला. रयत कापून निघतेय याकडे लक्ष्य नाही आणि जरी असले तर पूर्णपणे लाचार झालेला हा राजा, ज्यावेळी कोणताच उपाय उरला नाही त्यावेळी राजा रामदेवरायांनी शरणागती पत्करली.

पुढे जावून, रामदेवरायांनी ठरलेली खंडणी दिल्लीला पाठवणे बंद केले, पुन्हा अल्लाउद्धीन खिलजीने आपला सेनापती मलिक काफुर याला ३०,००० सैन्य घेवून देवगिरी लुटायला पाठवले, राजा रामदेवराय व त्याचा पुत्र शंकरदेव यांनी चांगलीच झुंज दिली पण अपयशी ठरली, रामदेवरायास पकडले आणि दिल्लीस घेवून गेला, पुन्हा खंडणी देण्याचे मान्य करून स्वताची मुक्तता करून घेतली. पण झालेला अपमान सहन करू शकला नाही आणि लवकरच रामदेवराय मृत्यू पावला.

बापाच्या मृत्यूचा बदला, हे नवीन प्रकरण शंकरदेव यांनी सुरु केले, पुन्हा तेच ….पुन्हा मलिक काफुर आला, पण जीव गेला तरी चालेल पण बापाच्या मृत्यूचा बदला घेणार अशी मनात भावना ठेवून हा लढला आणि मरून गेला.

पुन्हा, प्रचंड लुट, क्रूरपणे कत्तली, स्त्रियांचे बलात्कार असे अनेक प्रकार चालू झाले. काफुरणे देवगिरीवर आपल्या मर्जीतले अफगाण सुबेदार नेमले होते. हे सुबेदार जनतेला प्रचंड छळू लागले, रयतेला अक्षरशा भरडून काढले, हे पाहून हरपालदेव हा रामदेवराय यांचा जावई पुढे आले व त्याने कडवी झुंज दिली आणि पुन्हा प्रदेश स्वतंत्र करून घेतला, पण हे स्वातंत्र्य जास्त दिवस टिकले नाही आणि शेवटच्या लढाईत तो शत्रूच्या तावडीत सापडला. याच दरम्यान अल्लाउद्धीन खिलजी मरण पावला होता, त्याच्या नातेवाईकांमध्ये आणि काफुरामध्ये गादीसाठी भांडण झाले आणि कुतुबुद्दीनने काफुराला मारून टाकले आणि दिल्लीचा सुलतान बनला.

त्याने आपल्या स्वभावाप्रमाणे क्रूर आज्ञा दिली, ती म्हणजे हरपालदेवला जिवंत सोलण्याची आणि सोलून झाल्यावर त्याच्या मृत्यूनंतर त्याला देवगिरीला लटकवण्याचा आदेश दिला.

  कालांतराने दख्खन मध्ये सुलतान जन्माला आले, नगरचा निजाम, बिदरचा बेरीदशहा, विजापूरचा आदिलशहा, गोवळकोंड्याचा कुतुबशहा, हे सर्व हिंदूंचे कट्टर दुश्मन ! याच काळात १५१० मध्ये गोवा बंदरात पोर्तुगीज अल्फान्सो अल्बुकर्क हा आपल्या सैन्यासह आला होता. मध्यआशियातील फर्झाना प्रांताचा बादशहा “जाहिरुद्धीन मोहमद बाबर” याला त्याच्याच धर्म बांधवांनी पिटाळून लावल्याने तो लष्कर घेवून खैबरखिंडीतून हिंदुस्थानात आला आणि त्याने दिल्लीचा कब्जा मिळवला आणि तेव्हापासून दिल्लीवर मुघल साम्राज्याची सत्ता स्थापन झाली. १६०० साली, इंग्लंडमधील काही श्रीमंत व्यापार्यांनी पूर्वेकडे व्यापार करण्याच्या हेतूने “ब्रिटीश इस्ट इंडिया” कंपनीची स्थापना केली व १६०८ मध्ये राणीकडून परवानगी घेवून बंगालमध्ये प्रवेश केला, त्यांच्या बरोबर फ्रेंच ही आले.

   चारीबाजूने हिंदुस्थान हा परकीयांनी व्यापला होता, इथले सर्व हिंदू स्वताचे अस्तित्व हरवून बसले होते, सुलतान लोक साम्राज्य विस्तार हेतूने एकमेकात लढत असत, यामध्ये हिंदू सरदार ही होते, मराठे होते. बादशहाची मर्जी आपल्यावर रहावी यासाठी ते सतत झटत असत. एकमेकात भांडण, सुलतानाची सेवा म्हणून आपल्याच लोकांना मारणे आणि लुटणे यातच ते धन्यता मानत. स्वताचे अस्तित्व हरवून बसले होते, अभिमान गिळून बसले होते.

   एवढ्या सर्व यवन राजवटीत एकच हिंदू राज्य होते ते म्हणजे “विजयनगरचे साम्राज्य” तुंगभद्रा नदीपासून ते कन्याकुमारीपर्यंत असे हे राज्य होते. हे एकमेव हिंदू राष्ट्र संपवण्यासाठी सर्व सुलतान एकत्र आले आणि २३ जानेवारी १५६५ या दिवशी “राजा रामरायाला” पकडलेआणि हुसेन निजामशहा याच्या पुढे आणले आणि रामरायाचे मुंडके छाटले. हिंदुंच्या हत्या झाल्या यामध्ये हिंदू सरदारही होते जे आपल्याच माणसांच्या हत्या करत होते. युद्ध संपताच निजामाच्या हुकुमानुसार रामरायाच्या कापलेल्या मुंडक्यातून मेंदू आणि मांस बाहेर काढून पोकळ केले आणि ते मुंडके निजामाने विजापुरास नेले आणि आपल्या मोरीच्या तोंडास असे लावले की त्यातून सर्व घाण बाहेर पडेल.

   अशा पद्धतीने “अखंड भारत” ही संकल्पना काळाच्या पडद्याआड झाली आणि या हिंदुस्थानातून हिंदूंचे राज्य संपले आणि मुस्लिम राज्य आले. सुलतानांच्या आपापसातील लढाया आणि भांडणे यात पूर्ण दख्खन होरपळला जात होता, रयत पोरकी झाली होती.सुलतानांचा छळ, निसर्गाचा कोप यामुळे रयत पूर्णपणे होरपळून गेली.

  कुणीही येवून लुटत असे, बायकांना पळवून नेले जाई, त्यांच्यावर अत्याचार केले जात, घरे जाळली जात यामध्ये रयत मात्र हे सगळ मुकाट्याने पाहत होती, कारण कोणी वालीच उरला नव्हता, दुसरा कोणताही पर्याय त्यांच्याकडे नव्हता. आणि एक मोठी काळरात्र या हिंदुस्थानावर पसरली.

आपणच आपल्या राज्यात गुलाम होवून बसलो आहोत याचा सर्वांना विसर पडला होता. राष्ट्रहितापेक्ष्या स्वहित महत्वाचे वाटू लागले होते आणि “अखंड भारत” हे जे स्वप्न चाणक्य आणि चंद्रगुप्त मौर्य यांनी पाहिले होते आणि त्याची पूर्तता केली होती ते स्वप्न पुन्हा एकदा मातीत मिळाले होते.

  अतिशय अभ्यासपूर्णरित्या मध्ययुगीन भारताचा इतिहास नमूद केल्यानंतर महाराजंचा कालखंड १८०० वर्षांचा कसा याविषयी पुसटशी संकल्पना डोक्यात तयार होत गेली.यानंतर प्रशांतजींनी “शिवाजी महाराजच का?” आणि “अखंड भारत या स्वप्नाचा पुनर्जन्म कसा झाला ?”  याविषयी सखोल माहिती सांगितली.

शिवजन्म, “अखंड भारत” या स्वप्नाचा पुनर्जन्म !!!

  दिवसांमागून दिवस गेले, शतकांमागून शकते गेली तरीही काळरात्र काही संपत नव्हती. १६व्या शतकात भोसले आणि जाधव यांच्या डोळ्यांनी एक स्वतंत्र राज्याचे स्वप्न पाहिले होते. यांची ताकत एवढी होती की सुलतानसुद्धा यांची विशेष दखल घेत असत. मुघल दरबारात सुद्धा या मराठ्यांच्या पराक्रमाचे गोडवे गेले जात असत, पण हरएक सुलतान यांच्यावर वचक ठेवून असे, यांच्यावर वरचेवर कारस्थाने रचली जात. याच दरम्यान लखुजीराजांचा घात झाला आणि आणि ३-३ तरण्या मुलांसोबत त्यांचा भर दरबारात खून झाला.

  आजूबाजूला चाललेली यवनांची चाकरी, वडील, भाऊ यांचा खून, रक्तातल्या नात्यातली एवढी मानस एकदमच नजरेआड झाली या दुखःने जिजाऊ बाईसाहेब यांच्या पायाखालची मातीच सरकली. हे दुख केवळ आपले नाही तर मराठी मुलखात ज्या-ज्या घरात असे प्रसंग घडलेत तेवढ्या सगळ्यांचे हे दुख आहे, पोटचं पोर अकाली जान याच दुख बापापेक्ष्या कूस उजवणाऱ्या आईला जास्त असते, ह्या मुलखातला एक करता पुरुष हा या यवनांच्या कामी आलाय, परक्यांसाठी मरण हाच आमचा धर्म बनलाय. हा जिजाऊ साहेबांचा आक्रोश कदाचित त्यावेळी झाला असावा.

  अशा या परिस्थिती जिजाऊमासाहेब पोटाशी होत्या, आजूबाजूची हि राजकीय परिस्थिती, आपल्या स्वामींचे (शहाजी राजांचे) स्वतंत्र राज्याचे स्वप्न, गुलामी, विस्खळीत समाज यामुळे त्यांची मानसिक स्थिती काय असेल याची कल्पना सुद्धा करवत नाही, शहाजी महाराज म्हणजे एक असे व्याक्तीम्ह्त्व की त्यांच्या कर्तुत्वाचा डंका अखंड हिंदुस्थानात वाजत होता, तरीही त्यांचे स्वतंत्र राज्याचे स्वप्न पूर्ण होत नव्हते, परंतु त्याचा पाया नक्कीच त्यांनी भरला होता, अशा परिस्थिती जे काही गर्भ संस्कार जिजाऊमासाहेबांनी केले तीच खरी शिकवण ही स्वराज्य उभारण्याची होती.

  अशा या राजकीय आणि लाचारीच्या दिवसात १९ फेब्रुवारी १६३० साली, शिवनेरीवर एक युगपुरुष जन्माला आला. हा दिवस या हिंदुस्तानातील सुवर्ण दिवस होता, १८०० वर्ष्याची काळ रात्र संपवण्यासाठी हा युगपुरुष जन्माला आला. आईच्या गर्भातूनच हा युगपुरुष धडे घेवून आला होता.

  या अंधारलेल्या आणि विस्कळीत हिंदू समाजामध्ये, ज्याला कोणी वालीच शिल्लक नव्हता, पूर्णता कोलमडलेली संस्कृती आणि हिंदू हा शब्द तरी कुणाला नंतर लक्ष्यात राहील की नाही अशी परिस्थिती निर्माण झालेली. आपापसात भांडत बसलेली ही जमात, बादशहाची कृपा व्हावी यासाठी आपल्याच लोकांना कापणारी आणि आपल्याच आई-बहिणींची अब्रू लुटणारी ही लोकं, स्वाभिमान आणि निष्ठा या दोन गोष्ठी वेशीला टांगलेली आपली लोकं. परक्यांसाठीच आपण मारायचे आणि आपल्याच लोकांना मारायचे हाच धर्म झाला होता.

  आपला समाज विखुरला आहे, आपली ताकत विभागली आहे त्यामुळे स्वहितासाठी लोक आपापसात भांडत आहेत त्यांना एकत्रित करून परकीय आक्रमणापुढे खांद्याला-खांदा लावून उभे केला पाहिजे आणि आपल्या मात्रभूमीचे परकीय आक्रमणापासून संरक्षण केले पाहिजे ही “राष्ट्रीयत्वाची भावना” लोकांमध्ये जागृत करणारा “सम्राट चंद्रगुप्त” यांच्या नंतर एकमात्र व्यक्ती म्हणजे “शिवाजी महाराज”.

  महाराजांचा जन्म हा केवळ १७ व्या शतकातील जुलमी सत्तेची मूळ उखडून टाकण्यासाठी नव्हता तर अखंड भारत भूमीच्या संस्काराची आणि राष्ट्रीयत्वाच्या रक्षणाच्या दृष्टीनेही महत्वाचा होता. ही भूमी आपलीच आहे आणि इथे आपलेच राज्य पाहिजे ही संकल्पना १८०० वर्षे कुठेतरी अंधारात गेली होती ती पुन्हा उजेडात आणली ती शिवाजी महाराजांनी.

  अशा या परिस्थिती एक “शिवाजी” जन्माला येतो आणि या समाजाला कुठच्या-कुठ घेवून जातो. आधुनिकता काय आहे हे या समाजाला शिकवतो. जिवंत मृतांमध्ये एक जीव ओतला हो या माणसाने, जवळ-जवळ १८०० वर्ष्यानंतर पुन्हा या भयभीत आणि गुलामीने त्रस्त झालेल्या समाजाला “अखंड भारत” या संकल्पनेचे स्वप्न दाखवले. गोर-गरीब आणि शेतकरी वर्गाला हाताला धरून या माणसाने एक स्वतंत्र राज्य स्थापन केले. परकीयांची सावली आपल्या प्रखर तेजस्वी पराक्रमाने निस्तनाबूत करून टाकली.

  मुस्लिम बादशाहाची भावल बनलेले हे पराक्रमी मराठे आता आपल्या राजाच्या पायाची पावलं बनली आणि ही पावल जिथ पडली तिथली जमीन स्वतंत्र झाली.

  परकीय आक्रमण थांबवण्यासाठी “अखंड भारत” हाच एकमात्र पर्याय आहे याची जाणीव शिवाजी महाराजांनी या समाजाला करून दिली. आणि हीच जाणीव पुन्हा जिवंत करायची गरज आहे. म्हणुन आज मला रियासतकारांनी महाराजांच्या व्यक्तिमहत्वाचे मांडलेले शब्दचरित्र आठवते, ते म्हणतात,

  “ज्या पुरुषास कधी कोणतेही दुर्व्यसन शिवले नाही, ज्याने परस्त्रीस मातेसमान मानले, ज्याने स्वधर्माप्रमाणे परधर्मास आदर दाखवला, ज्याने युद्धामध्ये पाड़ाव केलेल्या शत्रूच्या लोकांस त्यांच्या जखमा बऱ्या करुण स्वगृही पोचवले, ज्याने फौज, किल्ले, आरमार इत्यादी योजनांनी स्वदेशरक्षणाची योग्य तजवीज करुण ठेवली, ज्याने सर्वात आधी स्वता संकटात उडी मारून आपल्या लोकांना स्वदेशाची सेवा करण्यास शिकवले, ज्याने अनेक जीवावरच्या प्रसंगी केवळ बुद्धिसमर्थ्याने स्वतःचा बचाव केला, ज्याने औरंगजेबासारख्या प्रतापी बादशाहाचे भगीरथ प्रयत्न सतत ३० वर्षे पावेतो यत्किंचित चालु दिले नाहीत, इतकेच नव्हे, तर तीन राज्यांच्या पाड़ाव करुण अखिल भारतखंडात अपूर्व असे स्वतंत्र राज्य स्थापन करुण, त्याची किर्ती पृथ्वीवर अजरामर करुण ठेवली; त्या प्रतापी व् पुण्यशील पुरुषाची योग्यता पूर्णपणे वर्णन करण्यास कोण समर्थ आहे ! …..

  ….. कोणास कधी जागीरी अगर जमीनी तोडून न देणारा, न्यायाचे कामांत कोणाची भीड़मुर्वद न धरणारा, दुष्टांचा काळ पण गरीबांचा कनवाळू, एकंदर रयतेस पोटच्या मुलांप्रमाने वागवणारा, सदैव सावध व् उद्योगी, नेहमी मातेच्या अर्ध्या वचनात राहून अहर्निश राष्ट्राची चिंता वाहणारा, स्वदेश, स्वभाषा व् स्वधर्म या विविध संपत्तीचे संगोपन करणारा, पापभीरु परंतु रणशुर, असा हां आधुनिक काळाचा अद्वितीय राज्य संस्थापक छत्रपती शिवाजी, प्राचीन पुण्यश्लोकांचे पंकतीत बसण्यास सर्वथैव प्राप्त आहे.“

   अतिशय व्यापक स्वरूपाचा अभ्यास,रोखठोक शैली,स्पष्टता,संयम आणि कणखर आवाजात लवटे पाटलांनी १८०० वर्ष्यांची भारत भूमीवरची काळरात्र संपून स्वातंत्र्याचा सूर्य उगवला तो १९ फेब्रुवारी १६३० साली. आजच्या देशापुढील प्रत्येक समस्येचे एकच उत्तर आहे, आणि ते उत्तर म्हणजे “शिवाजी महाराज”. सांगत विषयाची सांगता केली.तसेच महाराजांना ३५० वर्षात अडकवून न ठेवता त्यांचे विचार आत्मसात करण्याची नितांत गरज असल्याचे स्पष्ट केले.

  या सत्राचे अध्यक्ष तसेच नुकतेच हडपसर तेथे “विघ्नहर्ता ढॊलताशा वाद्य पथक”च्या माध्यमातून ग्रंथालय स्थापन करणारे श्री.प्रणील पवार यांनी मनोगत व्यक्त करून ग्रंथालाविषयी आणि महाराजांवर मनोगत व्यक्त केले. श्री.चेतन घाडगे यांनी सूत्रसंचालन करून व्याख्याते आणि अध्यक्षांचे आभार मानले…

   “झुंजार शिलेदार सेवा समिती”ने सुरू केलेल्या अभ्यासवर्गाचे ९ वे सत्र  बुधवार दिनांक - २७ एप्रिल, २०१६, संध्याकाळी ६.०० ते ९.०० ला रविकिरण हॉल, बिबवेवाडी - रोड, चिंतामणी नगर समोर स्टेट बैंक च्या वर, बिबवेवाडी, पुणे येथे आयोजित केलेले आहे,सर्वांनी ही संधी सोडू नये.

 जय जिजाऊ ! जय शिवराय !! जय शंभूराजे !!!

संदर्भ- ©  http://www.lavatepatil.com 

फोटो आभार- Rahul Shivaji Papal.

  झुंजार शिलेदार सेवा समिती,पुणे या शिवकार्य करणाऱ्या संस्थेमार्फत "दुर्गमहर्षी प्रमोद मांडे" यांच्या मार्गदर्शनाखाली आयोजित केलेल्या अभ्यासवर्गाचे ८वे सत्र २९ मार्च २०१६ ला रविकिरण सभागृह,बिबवेवाडी येथे सायंकाळी पार पडले...

पहिले सत्र : व्याख्याते- श्री.निलेशजी गावडे.

                 अध्यक्ष- श्री.रविराज फुगे.

   पहिल्या सत्रामध्ये श्री. निलेशजी गावडे हे व्याख्याते तर श्री. अध्यक्ष रविराज फुगे अध्यक्ष लाभले.पहिल्या सत्रात श्री.निलेशजी गावडे यांनी "किल्ला कसा फिरावा ?" याविषयी मार्गदर्शन केले.त्यांनी "इतिहास हा दगडधोंड्यात निर्माण झालेला आहे ; तो सांगून पटत नाही त्याचा दाखला द्यावा लागतो." असे प्रतिपादन केले.१९९९ सालापासून केलेल्या भटकंतीतून जवळपास हजार किल्ले पाहण्याचा अनुभव असलेल्या निलेशजींनी पुढे जाऊन 'प्रत्येक किल्ल्याला संज्ञा असते' तसेच जसा प्रांत बदलला तसे किल्याचे नाव बदलले जाते याविषयी माहिती मांडली.किल्ला पाहताना त्याची सुरुवात,काय पाहावे याबद्दल सांगताना विविध बाबी उलगडून सांगितल्या...

सुरुवात म्हणजे घेरा.या घेऱ्यामध्ये किल्ल्याच्या अधिकार क्षेत्रातील गावांचाही समावेश होतो.मेट किंवा मेटा म्हणजे शिवकाळात पहारेकरांची चौकी.याचे उदाहरण देताना सिंहगडाच्या ७ मेटाचा संदर्भ देण्यात आला.मेटेचे नाव त्या पहाऱ्यावरील पहारेकऱ्यांच्या नावावरून अथवा मेटेच्या गावावरून पडलेली आहेत.प्रत्येक गडावर डोंगराची चिंचोळी बाजूला(डोंगराची सोंड) जी तटबंदी बांधलेली असते त्यास 'माची' संबोधण्यात येते.यामध्ये माची प्रबळगड,रायगडच्या ३ माच्या उदाहरणादाखल सांगण्यात आल्या.काही ठिकाणी माची ही दुहेरी/तिहेरी तट बांधून माची मजबूत केलेली असे.प्रत्येक माचीला स्वतंत्र किल्लेदार नेमला जात असे...

  किल्ल्याचा सर्वात महत्वाचा भाग म्हणजे बालेकिल्ला.बाला=डोंगरावरील उंच जागेतील किल्ला म्हणजे बालेकिल्ला.गडावरील सर्वात सुरक्षित जागा म्हणजे बालेकिल्ला.बालेकिल्ल्याला काही ठिकाणी अरक/अरका लिहिलेले असल्याचे सांगितले.राजमाची,मुल्हेर(२ बालेकिल्ले) तशेच भुईकोटलाही बालेकिल्ला असतो.नळदुर्ग,मिरज याठिकाणी तर बाल्लेकिल्ल्याला स्वतंत्र किल्लेदार असल्याच्या नोंदी आहेत.छत्रपती शिवरायांनी बांधलेल्या किल्ल्यांना प्रवेश मिळवता येत नाही असे महादरवाजांचे महत्व निलेशजींनी सूचकरित्या सांगितले.या किल्ल्यांचे महादरवाजे हे अखंड पाषाणात घडवलेले असून ते बुरुजांमध्ये गोमुखी पद्धतीने लपविलेले आहेत,जेणेकरून क्षत्रूसैन्यास अडचणी वाढतील.हडसरचा कातळ खडकात घडवलेला महादरवाजा,देवगिरी,सोलापूर किल्ल्याचा बांधून काढलेला दरवाजा आणि या महादरवाज्यांवर कोरलेले विविध प्रकारची शिलालेख,मगर,सुसर यांची चित्रे हे त्याकाळच्या राज्याची ओळखचिन्हे(Symbol) यांची सुरेख माहिती सांगितली.अहमदनगरच्या भुईकोट किल्ल्याच्या दरवाज्यावर असलेल्या अजश्र अशा प्राण्याच्या शिल्पाबद्दल नेमकी माहिती स्पष्ट केली.लोहगडवर आढळणारी शिलालेख,शिल्पे,गणेश दरवाजा आणि तिकोण्यावरील चापट मारुतीची उदाहरणे दिली.चोर दरवाजा,जिभी(मुख्य दरवाजाला अडसर असणारी भिंत),दरवाज्याला असणाऱ्या अरगळी(कडी),देवार्या/देवरी(पहारेकरांची राहण्याची सोय) ही महत्वाची ठिकाणे किल्ला फिरतांना पहावीत,असे स्पष्ट केले.किल्ल्यांना असणारे खंदक,शेरशाही/परकोट(परंडा,नळदुर्ग,देवगिरी) तसेच निरनिराळ्या प्रकारचे बुरुजांमध्ये दांडाकृती/Capsul(गोवा),चौकनी(युरोप),चिलखती बुरुज आणि पुरंदरच्या बुरुजाचा भाग स्पष्ट करण्यात आला.दरवाज्याला असणाऱ्या छाया/फालिका,तटबंदी,मेढेकोट(तात्पुरता तट-राजगड,साल्हेर),अलंगा(पहारेकराची तात्पुरती जागा),अंबरखाना(धान्याच कोठार),दारूचे कोठार,उरलेले अवशेष(चवथरे) यांचा तसेच सगळ्या गोष्टींचा किल्ले फिरताना विचार व्हायला हवा जेणेकरून किल्ल्याची भेट अभ्यासपूर्ण होईल...

   अध्यक्ष श्री.फुगे यांनी मनोगत व्यक्त करताना आयोजकांचे अभिनंदन करून किल्ल्यांचे इतिहासातील महत्व आणि किल्ल्यांचा इतिहास याविषयी मनोगत व्यक्त केले.श्री.चेतन घाडगे यांनी सूत्रसंचालन करून व्याख्याते आणि अध्यक्षांचे आभार मानले...

  "झुंजार शिलेदार सेवा समिती"ने सुरू केलेल्या ८व्या अभ्यासवर्गाच्या दुसऱ्या सत्राविषयी लवकरच...

  क्रमशः

       जय जिजाऊ ! जय शिवराय !! जय शंभूराजे !!!

झुंजार शिलेदार सेवा समिती,पुणे या शिवकार्य करणाऱ्या संस्थेमार्फत "दुर्गमहर्षी प्रमोद मांडे" यांच्या मार्गदर्शनाखाली आयोजित केलेल्या अभ्यासवर्गाचे ६वे सत्र २८ जानेवारी २०१६ ला रविकिरण सभागृह,बिबवेवाडी येथे सायंकाळी पार पडले.

पहिले सत्र : व्याख्याते- श्री.राहुल कराळे.  

               अध्यक्ष- श्री.अभिजीत दरेकर.

    पहिल्या सत्रामध्ये श्री.राहुल कराळे हे व्याख्याते तर आमच्या "गडवाट-अहमदनगर'चे सर्वेसर्वा श्री.अभिजीत दरेकर अध्यक्ष लाभले.पहिल्या सत्रात राहुलजींनी धाकले महाराजसाहेब छत्रपती संभाजीराजांच्या धर्मपत्नी राणी येसूबाई यांच्या जीवनावर व्याख्यान सादर केले.येसूबाई यांनी त्यांच्या आयुष्यात पुत्र शिवाजीसह(पुढे औरंगजेबाने नामकरण 'शाहू' केले.) कित्येक वर्षांचा कारावास भोगला.विशाल अश्या दुहेरी संकटात सापडल्या असताना त्यांनी छत्रपती राजारामांना अत्यंत शिताफीने किल्ले रायगडला झुल्फिकर खानाचा वेढा पडला असताना बाहेर काढले आणि स्वतः पुत्रासह वेढ्यात अडकून राहिल्या.हा खूपच क्रांतिकारी निर्णय होता.त्याकाळी त्यांनी केलेल्या या त्यागाच्या निर्णयामुळे आपण हे सर्वकाही पाहू शकत आहोत.पुढे कैदैत गेल्यावर औरंगजेबाच्या छावणीत राहूनही त्यांनी औरंगच्या कारवायांवर बारीक नजर ठेवली.राणी येसूबाई यांचा इतिहास नेमक्या आणि अभ्यासपूर्ण रीतीने श्री.कराळे यांनी सांगितला.प्रसंगी सध्या गाजत असलेल्या स्त्री-समान हक्काविषयी इतिहासाचे पुरावे देताना,त्याकाळी छत्रपती संभाजीराजांनी आपल्या पत्नी राणी येसूबाई यांना समान हक्काचे शिक्के दिलेले.इतिहासाचा हा पुरावा देऊन त्यांनी उपस्थितांची मने जिंकली.अध्यक्ष श्री.दरेकर यांनी मनोगत व्यक्त करताना आयोजकांचे अभिनंदन करून अहमदनगर शरीफजी राजे यांच्या समाधी जीर्णोद्धार करण्यासाठी या सगळ्यांनी कसे मार्गदर्शन केले याविषयी मनोगत व्यक्त केले.

दुसरे सत्र : व्याख्याते- श्री.करणराजे बांदल.

               अध्यक्ष- श्री.मगदूम सर.

    दुसऱ्या सत्रात श्री.करणराजे यांनी इतिहासातील काही जुने त्याकाळची पत्रे यावेळी सादर केली;विषय होता-शाहूमहाराज.या विषयांमुळे पहिल्या आणि दुसऱ्या सत्राचे व्यवस्थित सूत्र जुळून आले.त्याकाळी शाहूमहाराजांनी वतनदारास लिहिलेल्या मोडी लिपीतील पत्राचे प्रकाशन केले.त्या पत्राचे भाषांतर करून त्याकाळच्या विविध गोष्टींचा उल्लेख केला व याची अभ्यास करण्याची गरज आहे,असे नमूद केले.त्यानंतर त्यांनी खास आग्रहास्तव 'बांदल' घराण्याची माहिती स्पष्ट केली.अध्यक्ष लाभलेल्या श्री.मगदूमजींनी यावेळी ते शाहूचरित्राचे दहा खंड प्रकशित करत असल्याचे सांगितले.तसेच आपण लिहायला पाहिजे,मग तो ब्लॉग असो वा फेसबुक पोस्ट.त्यातूनच पुढच्या पिढीला इतिहास समजायला मदत होईल.पण लिहिताना अर्वाच्य शब्द नको असेही पुढे जाऊन सांगितले.मार्गदर्शन करून त्यांनी इतिहास पत्रे उपलब्ध करून देणाऱ्या कोंढे देशमुखांचे आभार मानले.

अभ्यासवर्गाची सांगता दुर्गमहर्षी प्रमोदजी मांडे यांच्या अभ्यासपूर्ण मार्गदर्शनाने झाली.त्यात त्यांनी 'सूर्याजी पिसाळ' गद्दार नव्हताच ; कारण तो आपला नव्हताच.गद्दार तेव्हाच जेव्हा तो आपल्याकडून असता." हे अतिशय प्रभावीपणे मांडून सर्व शंका दूर केल्या.तसेच समोर न आलेल्या इतिहासाच्या विषयांवर अभ्यास करायची गरज असून इतिहासातून चांगले ते घेऊन बाकी साशंक बाबींचा अभ्यास करावा."शिवस्मारक व्हायलाच हवं.' असं स्पष्टपणे सांगताना ती आपल्या देशाची गरज आहे हे योग्यपणे पटवून दिले."जर इतर देशांचे राष्ट्राध्यक्ष भेटीसाठी आले तर त्यांना शौर्याचे प्रतिक म्हणून दाखवायला काहीच नाही.आपण काय दाखवतो तर ताजमहाल !" जर महाराज पूर्ण विश्वात पोहोचवायचे असतील तर असं स्मारक होणे गरजेचे आहे.तसेच रायगड महोत्सव गडावर न होता इतर ठिकाणी हवा होता,प्रसंगी त्यांनी सिंहगडावर झालेल्या प्रकाराचे उदाहरण दिले.विविध मुद्द्यांना साचेबद्ध स्वरुपात स्पर्श करून आभार मानत सांगता केली.

"झुंजार शिलेदार सेवा समिती"ने सुरू केलेल्या अभ्यासवर्गाचे पुढील ७वे सत्र  

२५ फेब्रुवारीला आयोजित केले आहे.अवश्य या !

    जय जिजाऊ ! जय शिवराय !! जय शंभूराजे !!!

  ३१ डिसेंबर २०१५...सर्वजण नवीन वर्षांची तयारी करण्यात अक्षरशः मग्न होते.आमच्या घरी कधीच इंग्रजी नवीन वर्ष साजरे न करणारे आई-वडील मला विचारत होते की नवीन वर्षांच्या स्वागताची काही योजना आहेत की नाही ? आता त्यांना कोण सांगणार त्यांना आश्चर्याचा धक्का देण्यासाठी मी ‘नटसम्राट’ चित्रपटाचे तिकिटे आरक्षित केलेली आहेत.असो,मी तर २०१५ वर्ष संपण्याची उत्सुकतेने वाट पाहत होतो ती २०१६ साजर करण्यासाठी नव्हे;तर १ जानेवारीला प्रदर्शित होणाऱ्या नाना पाटेकर यांच्या ‘नटसम्राट’ या चित्रपटासाठी...नानांचा मी कट्टर समर्थक व चाहता असल्यामुळे मला कधी चित्रपट पाहतोय,असं झालं होत.तिकडे लोक १२ वाजण्याची वाट पाहत होते;अन मी चित्रपटाच्या पहिल्या खेळाला कधी जातोय,असं झालेलं अगदी...

  NANA PATEKAR IN AND AS “नटसम्राट...असा नट होणे नाही!” असं जेव्हा महेश मांजरेकरांनी जाहीर केलं,तेव्हाच सर्व सिनेरसिकांची उत्कंठा शिगेला पोहोचलेली.नानांचा चाहता वर्ग खूप मोठा;त्यांनी कमावलाय तो आपल्या अभिनयातून...त्यापेक्षा जास्त म्हणजे आपल्या सामाजिक कृत्यांमधून.अतिशय खडतर नानांनी आपली कारकीर्द घडवली.माझ तर वैयक्तिक मत आहे की सध्याच्या काळात सामाजिक भान असणारा,समाजाचे प्रश्न सोडविणारा,जनतेसाठी सरकारवर परखड टीका करणारा कुणी देवमाणूस असेल तर तो आहे आपला नाना... 

  ‘चला हवा येऊ द्या’च्या कार्यक्रमाला जाण्याचा आणि ‘नटसम्राट’च्या टीमला थेट पाहण्याचा योग आला.किती साधा माणूस आहे नाना...त्यावेळी प्रेक्षकांनी उभे राहून अभिवादन केलेले आणि जोपर्यंत नानांनी आज्ञा केली नाही,तोपर्यंत हा चाहतावर्ग खाली बसण्याचा व टाळ्यांचा वर्षाव थांबवण्याच नाव घेत नव्हता.नाना एकदम साधे व्यक्तिमत्त्व,हे वेळोवेळी त्यांच्या कृतीमधून दिसतेच.कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालक डॉ.निलेश साबळे  यांनी नानांना प्रश्न केलेला की, “नाना,तुम्ही अंगरक्षक (Bodygaurd) का नाही ठेवत?” यावर नानांनी अतिशय समर्पक उत्तर दिले की, “हे चाहतेच,माझे अंगरक्षक आहेत.” किती हा साधेपणा आणि दयाळूवृत्ती...

  एकीकडे अभिनय क्षेत्र गाजवताना नानांनी,ज्यांनी त्यांना मोठ केले त्या लोकांना ते कधीच विसरले नव्हते,विसरणार नाहीत...एकीकडे दुष्काळाचे भयाण अस्मानी जुलमी संकट आणि दुसरीकडे सरकार मदत देत नाही अशी ‘इकडे आड...अन तिकडे विहीर...’ अशी परिस्तिथी महाराष्ट्रातील देशाच्या अन्न्दात्यावर म्हणजेच शेतकऱ्यांवर होती आणि आहे.हे लक्षात येताच नाना पाटेकर आणि मकरंद अनासपुरे यांनी “नाम” संस्था स्थापन करून,त्याद्वारे ‘आगीतून फुफाट्यात’गेलेल्या शेतकऱ्यांना जगण्याचे बळ दिलेले आहे.

  ‘नटसम्राट’बद्दल तो मी काय आता तो कसा आहे ? कोणी कशी भूमिका केलीये ? ते सांगणार नाही.कारण महेश मांजरेकर दिग्दर्शित ‘नटसम्राट’यासाठी शब्द अपुरे आहेत.थोड्याफार म्हणजे अगदी एखादी चूक झालेली असेल,पण ती तितकीशी चित्रपट न पाहण्याच कारण होऊ शकत नाही.सर्वजणांनी मग त्यात दिग्दर्शक महेश मांजरेकर आहेत,गणपतराव बेलकर(नाना पाटेकर),त्यांची पत्नी कावेरी(मेधा मांजेरकर),मित्र रामभाऊ (विक्रम गोखले),मुलगा(अजित परब),सून(नेहा पेंडसे),मुलगी(मृण्मयी कुलकर्णी) आणि जावई(सुनील बर्वे) यांनी जीव ओतून काम केलेले आहे.मी ’नटसम्राट’ नाटक पाहिलेलं नाही.परंतू,दिग्गजांच्या मते महेश सरांनी अतिशय योग्य न्याय नाटकाला दिला आहे.तरुणांच्या मनात नटसम्राट महणजे नाना अशी ओळख निर्माण होतीये. ‘One Man Show’ असलेले नाना मनावर वेगळाच ठसा उमटवतात.उत्कृष्ट संवादफेक,अभिनय,आवाज,हातवारे मनावर राज्य करतात...एकूणच हा चित्रपट पाहायला जा असं सांगण चुकीचं ठरेल इतका सुंदर हा चित्रपट आहे.तेव्हा तुम्हाला तरीसुद्धा आग्रह आहे की घरी बसून गैरवापर करून मिळवलेल्या प्रतीपेक्षा सिनेमाघरात जाऊन आनंद घ्या.वाटल तर मी पण येईल परत तुमच्याबरोबर,तुम्ही तिकीट काढल तर... ;)

    देशाचे लाडके नेते आणि देशाचे सर्वोत्कृष्ट पंतप्रधान मा.अटलबिहारी वाजपेयी यांची एक कविता मला नानांसाठी योग्य वाटते.नानांनी केलेला संघर्ष पाहता त्यांच्यासाठी अटलजींची ह्या कवितेच्या ओळी समर्पक ठरतात...

    “ना हार में,ना जीत में ; किंचित नही भयभीत मै...

     संघर्ष पथ पार जो मिला ; ये भी सही,वो भी सही...”

    नटसम्राट...असा नट होणे नाही !

  १२ डिसेंबर हा दिवस तसा माझ्यादृष्टीने खासच म्हणावा लागेल...कारण याच दिवशी या पृथ्वीवर माझ्या आवडत्या व्यक्तींमत्त्वांचा,आदर्शांचा जन्म झाला.त्यामध्ये प्राधान्याने नाव येते ते “माननीय.शरदचंद्रजी पवार साहेबांच..”

  शिवाजीराव गायकवाड किंवा सगळ जग ज्यांना “रजनीकांत” नावाने ओळखते त्यांचा जन्मदिवसही १२ डिसेंबर.तसेच महाराष्ट्राचे माजी उपमुख्यमंत्री मा.गोपीनाथजी मुंडे आणि कॅन्सर सारख्या दुर्धर आजाराशी मुकाबला करून थाटात पुनरागमन करणारा युवराज सिंह असो...या सगळ्या आवडत्या व्यक्तींचा जन्मदिवस-१२ डिसेंबर...

  शरद पवार...एक द्रष्टा नेता...जनतेला हिम्मत देणारा...तिची अस्मिता जागवणारा...तिची कार्यक्षमता आणि कसब यांना वळण देणारा...विकासप्रक्रियेत सामावून घेणारा...“सत्ता असो वा नसो नेहमी कार्यकर्त्यांच्या गर्दीत राहणारे आणि नेहमीच राजकीय चर्चेत राहणारे वजीर म्हणजेच आदरणीय पवार साहेब...” 

बंदूक एकावर रोखली,गोळी दुसऱ्यालाच लागली आणि घायाळ तिसराच झाला तर समजून जा शिकारी शरद पवार आहेत...म्हणून तर राहुल बजाज त्यांना “The Best PM India Never Had !” अस संबोधतात.

  “दिल्लीचेही तख्त राखितो,महाराष्ट्र माझा !” या काव्यापंक्तीपलीकडे जाऊन “दिल्लीच्या तख्तावर बसतो,महाराष्ट्र माझा !” हे करून दाखविणारे एकमेव व्यक्तिमत्त्व महणजे आपले साहेब,असं म्हटल तरी अतिशोयोक्ती ठरणार नाही.बोटावर मोजता येईल एवढ्या खासदारांची ताकद साथीला घेऊन दिल्लीच्या तख्ताची सूत्रे पालटण्याची धमक व क्षमता असणारा पोलादी राष्ट्रीय नेता महणजे आदरणीय शरद पवार आहेत...

  ‘शरद पवार’ हे नाव तरुणांसाठी नेहमीच आदर्श होते,आहे आणि राहीलही.वयाच्या अवघ्या २७व्या वर्षी साहेब प्रथम निवडणूक लढले आणि जिंकले...त्यानंतर अजूनही अजिंक्य आहेत साहेब.तरुण वयातच राजकारणाचे धडे ज्ञात होत गेले.माझ्यासारख्या तरुणाला “साहेब म्हणजे कोण ?” ही सांगण्याची गरज पडलीच नाही.साहेबांनी समाजापुढे निर्माण केलेला आदर्श यासाठी कारणीभूत ठरला.साहेबांपासून प्रेरणा घेऊन अनेक युवक तयार होत आहेत आणि झालेही आहेत.मग ते राजकीय क्षेत्र असो वा शिक्षण,क्रीडा,आरोग्य,उद्योग क्षेत्र असोत.आज महाराष्ट्रात पुरोगामी विचारांचा जिवंत झरा म्हणजे पवार साहेब असं म्हणाल तर वावगे ठरणार नाही.

  आमदार ते देशाचे कृषिमंत्री असा प्रवास साहेबांनी जनमानसावरील पकड,दूरदृष्टी,कामाची पद्धत,विनयशीलता,सदाचार,विवेक,चाणाक्षपणा या सर्वांची सांगड घालून पूर्ण केला.राजकारण सोडून विज्ञान,कला,क्रीडा,नाट्य,पत्रकारिता,उद्योग,साहित्य,संगीत या क्षेत्रात साहेबांनी तेवढ्याच शक्तीने स्वतःला झोकून दिले.आजही साहेब लोकांच्या मनात घर करून बसले आहेत ते केवळ त्यांच्या कणखर वैचारिक आणि पुरोगामी विचारांमुळेच...

  साहेबांनी त्यांच्या कारकिर्दीत अनेक जनहितकारक निर्णय घेतले.स्त्री प्रतिष्ठा जपणारे महिला हितवादी नेते व महिला आयोगाचे जनक महणजे मा.शरदचंद्रजी पवार साहेब.एका मुलीच्या जन्मानंतर शस्त्रक्रिया करून समाजापुढे आदर्श निर्माण करणारे आपले आवडते साहेबच.साहेब जेवढे राजकारणात रमले तेवढी त्यांनी राजकारणापलीकडची मैत्री ही निभावली.साहेब व स्वर्गीय बाळासाहेब ठाकरे यांचे राजकीय रस्ते पूर्णपणे वेगळे असले तरी त्यांची मैत्री जगजाहीर होती. “शरद पवार पंतप्रधान होणार असतील तर शिवसेना मध्यरात्री पाठींबा देईल.”असं बाळासाहेब कित्येक वेळा म्हणाले,अशी अनोखी मैत्री आज पाहायला मिळणे दुर्लभच...

  “महाराष्ट्र राज्यांतील लोकांनी मला मोठे केलं.हे राज्य संकटात असताना मी स्वस्थ बसणार नाही.” असं वारंवार सांगून राज्यासाठी वाटेल ते करणारे फक्त साहेबच...

   रयत शिक्षण संस्थेचे अध्यक्ष,तरुणांचे,महाराष्ट्राचे.देशाचे लाडके नेते मा.शरदचंद्रजी पवार साहेबांचा यंदा वयाची ७५  वर्षें पूर्ण करत आहेत.त्यासाठीच हा सारा खटाटोप...

  आभाळापेक्षाही मोठे मन असणाऱ्या आणि ‘शिव-शंभू’ राजांच्या पावलांवर चालणाऱ्या ‘जाणत्या राजास’ वाढदिवसाच्या हार्दिक शुभेच्छा !!!

आयुष्यवंत व्हा !!! “जीवेत शरदः शतम”

                                                          ©-पीयूष रजनी अविनाश गांगर्डे.

  चित्रपट निर्मिती सुरु झाल्यापासून चर्चेत असलेला “ख्वाडा” विजयादशमीच्या मुहूर्तावर प्रदर्शित झाला.स्वतःची जमिन विकून चित्रपट करणाऱ्या दिग्दर्शक भाऊराव कऱ्हाडे यांनी वास्तवाचे जणू प्रतिबिंबच साकारले आहे.अतिशय अल्प संवाद अन तोही बोलीभाषेतून चित्रपटाला वेगळ्या उंचीवर आणून ठेवतो.

  ‘ख्वाडा’ म्हणजे काय? असा नाव पाहून पडणारा प्रश्न चित्रपट वेग घेऊ लागल्यावर लक्षात येतो.मेंढपाळ समाज प्रत्येक दिवशी करत असणारा संघर्ष आणि त्यामध्ये येणारे ‘अडथळे’ म्हणजे ख्वाडा...बोलीभाषेतून येणारा हा शब्द चित्रपटाचे शीर्षक सार्थ ठरवतो.तसेच कुस्तीमध्ये ख्वाडा घालणे हा एक डाव आहेच.चित्रपटाचे शीर्षक लक्षवेधी आणि निराळे असावे अशी प्रत्येक दिग्दर्शक व प्रेक्षक यांची अपेक्षा असते आणि ती अपेक्षा पूर्ण केली आहे,कऱ्हाडे यांनी...चित्रपटाच्या शीर्षकापासून,चित्रपटाची मांडणी,कथा,कलाकारांची निवड या गोष्टींमागे भाऊरावांचा वेगळा व नाविन्यपूर्ण विचार आहे जाणाविल्याशिवाय राहत नाही.

  चित्रपटाची सुरुवात होते ती राघु(शशांक शेंडे) या मेंढपाळाच्या ‘वाड्यापासून...’मेंढपाळ कुटुंबाचा प्रमुख राघूसह त्याच्या कुटुंबात त्याची बायको,मोठा मुलगा व त्याचे कुटुंब,कथेचा नायक असलेला धाकटा मुलगा बाळू(भाऊसाहेब शिंदे) आणि चाळीस-पन्नास मेंढ्या असे बिऱ्हाड आहे.राघूची साठ एक एकर जमिन वनीकरणात जाते.त्यामुळे त्यांच्यावर वेळ येते ती मेंढ्यांच्या चाऱ्यासाठीसाठी गावोगाव भटकण्याची.मेंढपाळ समाजाची जीवनशैली,त्यांच्या संवादातून जाणवणारे आपलेपण व माणुसकी याचे उत्कृष्ट आणि मर्मभेदक चित्रण या चित्रपटात केले आहे.

  स्थलांतरादरम्यान निरनिराळ्या गावांत होणारी भटकंती,उघड्यावर मांडावा लागणारा संसार तसेच मेंढ्यांच्या चाऱ्याची काळजी या सगळ्याच्या पलीकडे कथेचा नायक बाळू आपला व्यायामाचा आणि पैलवानकीचा छंद जोपासत आहे.दहा वर्षे न्यायालयात जमिनीसाठी राघू खटला लढवत आहे.त्यावेळी वकीलाबरोबर दाखविलेला प्रसंग मनाला चटका लावून जातो.बाळू व त्याचा मोठा भाऊ पांडा हे मेंढ्यांची काळजी घेण्यात व्यस्त असतात.त्यात बाळू यासाठी लग्नाचा प्रस्ताव येतो.मुलगी पाहण्याचा कार्यक्रम होतो व मुलगी पसंत पडते.परंतु,काही कारणास्तव लग्न मोडते म्हणजेच येतो तो ख्वाडा...

  राघूच्या वाड्याचा मुक्काम असणाऱ्या गावच्या परिसराचे दृश्य मनावर ताबा मिळवतात.जत्रेमध्ये कुस्त्यांच्या हगाम्यात नायक कुस्ती जिंकतो.इनाम मिळण्याऐवजी बाळूला खावा लागतो तो मार...असे छोटे-छोटे प्रसंग अतिशय योग्य प्रकारे व साधेपणाने शीर्षकाला हात घालतात.”बघतोस काय, ताणून मारीन !!!” असे ब्रीदवाक्य असणारे गावचे सरपंच अशोक दादा पाटील(अनिल नगरकर) मनगटशाहीच्या जोरावर राघूच्या कुटुंबियांची पिळवणूक करतात.कथेत-राघू हा अनुभवी व व्यवहारी झालेला आहे.दुसऱ्यांच्या गावात राहताना त्यांचे रीतीरिवाज,नियम पाळावेत,त्यांचे ऐकून आपल्या मार्गावर चालावे या मतांचा.याच्या विरुध्द बाळू हा ‘जशास तसे’ या भूमिकेचा.स्वतःची जमिन घेऊन आपले भविष्य सुरक्षित करावे या मतांचा.पण बाळू हा आपल्या वडिलांपुढे गप्प राहतो.परंतु शेवटी अत्याचार आणि पिळवणूक यांचा कळस चढतो;तेव्हा तो निर्णायक पाऊल उचलतो.

  बाळू,राघू आणि सरपंच या तीन व्यक्तीरेखेभोवती चित्रपट फिरतो आणि प्रत्येकाची प्रवृत्ती,स्वभाव उलगडतो.दिग्दर्शकाने मेंढपाळांचे राहणीमान,बाळूचे व्यायाम करणे,नदीत डुबक्या मारणे,मुलगी पसंत पडल्यानंतर पडणारी स्वप्ने,दरम्यान बोलीभाषेत होणारी संवादफेक,विनोद प्रेक्षकांना पैसे फुकट जाणार नाही याची जाणीव करून दयायला सुरुवात करतात.या तीन व्यक्तिरेखा प्रेक्षकांच्या मनात घर करतात. आपण जणू चित्रपटाचा भाग आहोत असे वाटायला लागते.

  चित्रपटाच्या उत्तरार्धात कथेचा गाभा समोर येतो.समाजव्यवस्थेत मेंढपाळ समाजाच्या समस्या,मानवी प्रवृत्ती,ग्रामीण जीवन,त्यांची माणुसकी व स्वभाव अत्यंत योग्य पद्धतीने हाताळण्यात आले आहेत.लग्नाची स्वप्न पाहत असताना सादर केलेले "माझं काळीज लागलंय नाचू... न् गाणं वाजू द्या" प्रेक्षकांच्या पसंतीस उतरते.

  शशांक शेंडे(राघू) यांनी लाजवाब आणि अप्रतिम अभिनय सादर केलेला आहे.दोन हिंदी चित्रपट हातात नवख्या दिग्दर्शकाचा चित्रपट स्वीकारून शशांक शेंडे यांनी त्याला वेगळ्याच उंचीवर आणून ठेवले आहे.भाऊसाहेब शिंदे व अनिल नगरकर यांनी प्रचंड मेहनत घेतली आहे.भाऊसाहेब यांनी तर एका महिन्यात तब्बल सोळा किलो वजन वाढविण्याचे धनुष्य लीलया पेलले आहे.त्यांचा हा पहिला चित्रपट आहे,अस आपल्याला अजिबात जाणवत नाही.

   भाऊराव कऱ्हाडे यांनी अत्यंत जिद्दीने बनविलेला असा हा “ख्वाडा...” दोन राष्ट्रीय व पाच राज्य पुरस्कार मिळविलेल्या ख्वाडाचे दिग्दर्शक भाऊराव कऱ्हाडे आणि  ‘ फँड्री (२०१४)’चे नागराज मंजुळे हे अहमदनगर(न्यू आर्ट्स महाविदयालय) जिल्ह्यातून शिकलेल्या व्यक्ती वेगळ्या धाटणीचे चित्रपट बनवत आहेत याचा अभिमान आहेच...

  अवश्य पाहावा असा चित्रपट...(४/५)