#karmaveer

अजित पाटील (कर्मवीर अण्णांचे नातू) नगरपालिकेच्या शाळेत असताना अण्णांना ‘पद्मभूषण’ हा राष्ट्रीय किताब मिळाला.सर्वजण खुश झाले ; पण का कोण जाणे अण्णांच्या चेहऱ्यावर ख़ुशी दिसली नाही.संस्थेच्या लोकांनाही त्यामुळे फारसा आनंद झाला नाही.कारण अण्णा ‘भारतरत्न’ किताब मिळवण्याच्या योग्यतेचे होते असं त्यांना वाटत होत.बऱ्याच जणांनी अण्णांची भेट घेऊन ‘पद्मभूषण’ सरकारला परत करा असा हट्ट धरला.याच आशयाची ढीगभर पत्र रोज अण्णांना पोस्टाने यायची.अजित पाटील यांच्या शाळेतील मुल त्यांना,अमक्यातमक्याला ‘भारतरत्न’ पदवी मिळाली,तुझ्या आजोबांना का नाही मिळाली ? ‘पद्मभूषण’ परत करून ‘भारतरत्न’ माग,असं म्हणत.म्हणून एक दिवस त्यांनी (अजित पाटील) धाडस करून अण्णांना विचारलं,

“शाळेतील पोर म्हणतात की, ‘पद्मभूषण’ परत करून ‘भारतरत्न’ मागा.”

तसं अण्णा खो खो हसत म्हणाले,

“एक पदवी पसंत पडली नाही म्हणून दुसरी बदलून मागायला ती काय मंडईतील भाजी आहे होय ? ”

तरी त्यांचे नातू चिकाटी धरत म्हणाले, “ बघा तरी जमतंय का- ”

तसं अण्णा रागवत म्हणाले,

“ लेकांनो,मी काय पदवी मिळावी म्हणून गोरगरिबांसाठी काम करतोय काय ? आपण मोठेपणाच्या पाठीमाग लागायचं नसत,मोठेपणा आपल्यासाठी आला पाहिजे.आज गोरगरीबांच्या हृदयात मला जे स्थान आहे ते अढळ आहे.गोरगरिबांनी मला दिलेल्या ‘कर्मवीर’ या पदवीची सर कोणत्याही सरकारी पदवीला नाही.”

जोवर समाजाला शिक्षणाची गरज आहे तोवर रयत शिक्षण संस्था चालूच राहील,असं सांगणाऱ्या तसेच महाराष्ट्रातील गोरगरीबांच्या झोपडीपर्यंत ज्ञानगंगा नेणारे आधुनिक भगीरथ व थोर समाजसुधारक ‘कर्मवीर भाऊराव पाटील’ यांचा आज स्मृतिदिन-९ मे...

महात्मा जोतीराव फुले,कर्मवीर विठ्ठल रामजी शिंदे व राजर्षी शाहू महाराज यांच्या कार्याची पताका कर्मवीर अण्णांनी आपल्या खांद्यावर घेतली होती.छत्रपती शाहू महाराजांनी दिलेल्या प्रेरणेचे स्मारक म्हणून १९२४ साली अण्णांनी छत्रपती शाहू बोर्डिंगची सातारा तेथे स्थापना केली.या वसतिगृहात अठरापगड जातींच्या विद्यार्थ्यांना जात-पात-धर्म-पंथ-भेदरहित शिक्षण देऊन जातिभेदाला मुठमाती देण्याचा महान प्रयोग यशस्वी करून दाखवला.महात्मा गांधींच्या श्राद्धदिनी १०१ हायस्कूल काढण्याची जाहीर प्रतिज्ञा करून ती पारही पाडली.जातीभेदांना गाडून टाकण्याच्या कार्यात अण्णांनी केलेली कामगिरी सुवर्णाक्षरांनीच लिहावी लागेल.

भव्य देह्दृष्टी,प्रभावी व्यक्तीमत्व,पहाडी आवाज,अमोघ वकृत्व आणि अंगीकृत कार्यासाठी सर्वासाचा होम करण्याची प्रवृत्ती,इत्यादी असामान्य व अलौकिक गुणांमुळे अण्णांनी या देशाच्या सार्वजनिक जीवनात आपल्या व्यक्तिमत्वाचा ठसा उमटविला आहे.जातिभेदाला मूठमाती देऊन एकजिनसी समाज निर्माण करण्याचे व श्रमांच्या मोबदल्यात शिक्षण उपलब्ध करून बहुजन समाजाला मान ताठ करून जगण्याचे साधन म्हणून त्यांनी स्थापिलेल्या रयत शिक्षण संस्थेची नोंद इतिहासाला घ्यावी लागेल.अण्णा देहाने गेले असले तरी रयत शिक्षण संस्थेच्या रूपाने ते जिवंत आहेत आणि पुढेही राहतील...

कर्मवीर अण्णांना स्मृतीदिनी विनम्र अभिवादन...

संदर्भ  : 

माणसातील देव | अजित पाटील

‘ग्रामीण शिक्षण चळवळीचे जनक’ कर्मवीर भाऊराव पाटील समग्र चरित्रग्रंथ |बा.ग.पवार