Sau nhiều năm về nước và đi làm ở cả các đơn vị ngoài Bắc và trong Nam, tôi cũng rút ra được thêm nhiều bài học kinh nghiệm. Có lẽ, quyết định trở về nước hơn 10 năm trước để trải nghiệm sự phát triển của Việt Nam trong hơn 10 năm qua dưới góc nhìn của một người lao động nội địa đã đem đến cho tôi nhiều bài học hơn cả 6 năm học cử nhân của tôi (vâng, tôi cũng là thành phần bỏ học giữa chừng để đi làm kiếm tiền và tích lũy kinh nghiệm).
Nhiều năm về trước, tôi từng viết về một hiện tượng mà tôi gọi là Trạng chết chúa cũng băng hà, để bàn về việc lãnh đạo đơn vị quá lệ thuộc vào một nhân viên cụ thể và giao phó toàn bộ hoạt động cốt lõi của đơn vị cho 1 nhân sự ấy, để rồi sau khi vị đó ra đi thì công ty rơi vào khủng hoảng vì không tìm được người thay thế, hoặc vì những lí do liên quan trực tiếp đến người đã ra đi, như các thông tin bảo mật cấp cao, các thông tin về khách hàng đặc biệt, các thông tin quá chi tiết và chuyên sâu về sản phẩm, dịch vụ mà chỉ có người làm lâu mới thấu hiểu. Hôm nay tôi xin trình bày với các bạn về một hiện tượng nữa, tôi xin được phép gọi tên là Cạ chưa thành phỏm.
Người miền Bắc đã quen thuộc với trò chơi bài tây tên là Tá lả, hay là Phỏm, vốn không thịnh hành lắm ở miền Nam, thì có lẽ nghe tên cũng đã hình dung ra ý tôi muốn nói. Tôi xin mô tả sơ lược về cách chơi bài Tá lả (Phỏm) miền Bắc cho những ai chưa biết cách chơi như sau: Mỗi người chơi được chia 9 lá bài, có một người được 10 lá – là người được chỉ định đánh cây bài đầu tiên ở mỗi ván. Sau khi lá bài được đánh xuống, người thứ hai có thể nhặt lá bài vừa được đánh cho mình đó mang lên bộ bài 9 lá của mình để ghép vào 1 phỏm gồm 3 lá bài có sự liền kề với nhau như 3-4-5 (dãy liền kề đồng chất) hoặc 5-5-5 (đồng số). Bài miền Bắc, kể cả bài Tiến lên, không cho phép ghép bộ nếu các lá bài liền kề khác chất cơ-rô-tép-bích. Đương nhiên, ở miền Nam đánh Tiến lên miền Nam sướng tay hơn vì luật ít khắt khe hơn theo cách như vậy.
Về bản chất lối chơi, bài Tá lả cho phép tối đa 4 người chơi, cầm 9 lá trên tay, ngoại trừ 1 người khởi đầu có 10 lá – thì là 36+1 trên tay người chơi, và 15 lá còn lại đặt úp sấp ở giữa bàn để nếu người nhận lá bài đánh xuống không ghép phỏm được (không “ăn” được), thì phải bốc thêm 1 lá – và sau đó lại đánh xuống tiếp 1 lá để trên tay luôn luôn có 9 lá bài. Đến khi bốc hết 15 lá trên bàn, cũng là lúc 4 người đánh đủ 4 cây không được ghép phỏm xuống, thì tính điểm theo số trên các lá bài không phải phỏm, ai ít điểm nhất là thắng. J-Q-K được tính là 11, 12, và 13 điểm, A được tính là 1 điểm. Ai không có phỏm thì bị Móm - là thua. Cách xác định thứ hai là khi 1 người chơi ghép đủ 3 phỏm x 3 lá, thì được tính là Ù – là chiến thắng ván bài.
Sau khi giải thích luật chơi, tôi xin phép quay lại hiện tượng 'Cạ chưa thành phỏm' như sau: Trong trò chơi Tá lả, người chơi thường gặp tình huống có những lá bài có số và chất liền kề nhau có thể ghép thành cạ. Tuy nhiên, việc có phỏm ngay sau khi chia bài là rất hiếm. Thông thường, người chơi sẽ có 3-4 lá bài có liên quan đến nhau nhưng chưa tạo thành phỏm, và 1-2 lá bài không liên quan đến các lá còn lại, và những lá này thường được đánh đi trước.
Trong doanh nghiệp, hiện tượng các nhân sự (như những lá bài) ghép cạ với nhau là thường xuyên và bình thường. Nhân sự hoàn toàn có lí do để tìm kiếm những người “hợp cạ” để làm việc chung và hỗ trợ lẫn nhau. Trường hợp toàn mỹ nhất cho chủ doanh nghiệp là các Phòng, Ban đều có đủ “phỏm” và họ đạt được thành tích tốt, luôn đạt chỉ tiêu, và giành chiến thắng cuộc chơi kinh doanh trên thương trường. Nhưng không phải doanh nghiệp nào cũng may mắn như vậy, như trong ván bài, chỉ có thể có 1 người Ù – và ai cũng muốn là người đầu tiên được hạ bài xuống với nụ cười tươi rói hô lên “Ù rồi!”. Hầu hết doanh nghiệp sẽ nhìn vào “9 lá bài” trên tay mình và thấy toàn “cạ” là “cạ” - nhưng không có “phỏm”. Đó là lý do chúng ta phải xây dựng doanh nghiệp và tuyển về các nhân tài.
Tuy nhiên, doanh nghiệp có những giới hạn về nguồn lực, đặc biệt là trong tuyển dụng. Số lượng vị trí việc làm, vị trí quản lý và các vai trò khác là có hạn. Để tuyển dụng một người mới, doanh nghiệp thường phải thay thế hoặc sa thải một người đang làm việc không hiệu quả, không phù hợp với nhóm. Tình huống này tương tự như việc người chơi bài phải lựa chọn đánh đi một lá bài không liên quan đến các cạ hiện có hoặc có khả năng thấp tạo thành phỏm. Nhân sự không có sự kết nối với các phòng ban và các nhân sự khác thường là người ra đi đầu tiên. Nhóm người ra đi thứ hai, đôi khi là người lớn tuổi, tương ứng với các cây bài J-Q-K, vì chi phí nhân sự lớn (rủi ro khi tính “điểm” ở cuối ván bài) – nhưng nhóm này có 1 lợi thế là những đơn vị khác có thể “đánh” họ đi, và đó là lúc chúng ta nhận về cây bài “chốt” này để thành phỏm nếu trên tay đã có cạ JJ, QQ, hoặc KK tương ứng. Đừng đánh giá thấp kinh nghiệm của các “cây bài” lớn tuổi. Nhưng cũng phải xét đến yếu tố phù hợp của đơn vị qua mỗi thời kỳ.
Cái đau đầu lớn nhất của chủ doanh nghiệp có lẽ là khi họ có rất nhiều lá bài trên tay nhưng hầu hết chẳng có cạ gì với nhau. Buồn cười là nếu xảy ra sự kiện hi hữu nếu người chơi có 9 lá bài phỏm trên tay mà không hề có liên hệ để ra cạ nào, thì họ lại thắng theo dạng “ù khan”. Ván bài được chia lại. Trong 1 số trường hợp, chủ doanh nghiệp khi không nhìn thấy cửa kinh doanh thì họ cũng chọn giải thể doanh nghiệp để làm lại ở một lĩnh vực khác hoặc một thời kỳ khác.
Tôi muốn thảo luận sâu hơn về những khó khăn mà chủ doanh nghiệp gặp phải khi xử lý các 'nhóm nhân sự', đặc biệt là khi có những nhóm lợi ích liên kết với nhau nhưng không mang lại lợi ích cho doanh nghiệp. Điều này tương tự như việc có những nhóm cạ 'dây mơ rễ má' kéo dài trên cả 9 lá bài. Trong những tình huống này, chủ doanh nghiệp đôi khi phải đối mặt với quyết định khó khăn là sa thải (hoặc cho nghỉ việc) một nhân sự giỏi, thậm chí là một người có năng lực đặc biệt, chỉ vì người đó không phù hợp với các nhóm nhân sự hiện tại. Lý do để giữ lại nhóm nhân sự hiện tại là vì công việc vẫn đang diễn ra trôi chảy. Nếu lãnh đạo quyết định giữ nhân sự giỏi nhưng không phù hợp và sa thải các nhân viên kia, đó sẽ là một canh bạc quá rủi ro cho hoạt động của doanh nghiệp.
Tôi thán phục những chủ doanh nghiệp có tư duy nhạy bén, họ chọn tạo ra 1 doanh nghiệp khác, dự án khác không liên quan đến doanh nghiệp hiện tại để tận dụng được nhân tài hiện có, cho phép những nhân tài này có đất diễn ở ván bài mới, cuộc chơi mới, thể hiện được tố chất và tiềm năng của mình, chứng minh việc giữ lại nhân tài là một điều đúng đắn – nhưng điều quan trọng nhất, vẫn là phải “đánh lá bài” không-hợp-cạ đó đi, để dành nó cho một ván bài khác. Điều này cần rất nhiều sự quyết đoán, cũng như tính toán kĩ lưỡng đường đi nước bước để có thể “mời” “lá bài dị chất" này ra khỏi "bộ bài" hiện tại, hạ cánh xuống 1 "bộ bài" khác, mà không tổn thương tâm lý, cũng như giữ được động lực cống hiến cho người chủ.
Rất nhiều trường hợp các nhân tài từ nước ngoài về, hoặc từ tập đoàn lớn nhảy ra doanh nghiệp nhỏ bị “vấp”, bị “hóc xương” vì không hợp cạ với các nhân sự chủ chốt đang tại vị và phải chấp nhận ra đi tìm cơ hội ở 1 doanh nghiệp khác. Việc này chẳng phải là lỗi của ai, mà thuần túy là cơ hội thị trường việc làm và sự ngẫu nhiên về tính thời điểm. Và nếu nhân sự không có kỹ năng tự biến mình thành “cạ” thì cũng sẽ chẳng có chủ doanh nghiệp nào muốn giữ chân họ lại. Đây phải là sự cố gắng đến từ cả hai phía, “lá bài ngoài cạ” cùng với các “lá bài trong cạ”.
Người chơi Tá lả, nói tóm lại, chỉ có thể đưa ra 1 một quyết định đánh đi 1 lá bài duy nhất ở từng vòng chơi, và hi vọng rằng thị trường sẽ mang đến cho mình một lá bài hợp cạ hơn ở vòng tiếp theo, dù là từ người chơi đi trước đánh xuống, hay do tự mình nhặt được lên từ sấp bài tự do. Ở những thời điểm nhất định, chúng tôi cảm thấy may mắn vì "bốc" được một số "lá bài" chất lượng trong giai đoạn thị trường biến động lớn, các tổ chức, đơn vị trong và ngoài nước đều đang tái cơ cấu mãnh liệt như hiện nay. Đây chính là thời cơ vàng để bốc đúng những lá bài phù hợp, nếu bạn nhanh tay và may mắn.
Tôi xin phép chỉ luận bài đến đây thôi và mong rằng các chủ doanh nghiệp không vận hành đơn vị của mình như đánh bài, không dựa dẫm vào may rủi. Vì kinh doanh, ngoài nghệ thuật ứng biến ra, vẫn là một ngành khoa học dựa trên số liệu và kỹ năng ra quyết định kinh doanh.
Chúc quý vị có một kỳ tổng kết Quý 1 đầu năm thành công rực rỡ.
pixelskylines
vaporwave
discoholicmusic
titsay
