TalasaTala

Small and full of wonder

their eyes start to wander;

Following each stranger—

calling them like a brother or sister.

They take a step, one or two

to a room filled with many, to meet a few.

At that moment some children have turned blue,

while some bright as yellow, too good to be true.

The place livens up after a few minutes of talk

the children beaming up, trying to run or walk.

They speak with loud voices, some playfully to mock

Some a bit rowdy and others with no lips locked.

I look at the children in front of me

and my world turns upside down.

For it beholds an incredible scenery;

Here I stand amazed at what I found.

I have not met pitiful children. No, not one.

I have met lively children, all trying to have fun.

They are still young and able, free to run.

Maraming ganap ngayon sa buhay ng bawa’t isa. Marahil nahudyat ito dahil sa pagsubok na pinagdadaanan natin ngayon. Kaya siguro ako nagbabalik ngayon sa kapayapaan, sa katahimikan, sa pag-iisa, at sa pagbubukod ng sarili upang humaraya. Sa mga panahong ito na nakakulong ang ating mga pisikal na pangangatawan, nararapat bang ikulong din natin ang mga nararamdaman? ang mga naglalarong kaisipan? ang malayang hiraya?

‘Wag natin pababayaan ang ating mga sarili. Kaibigan, sa mga panahong ito ay kailangan natin ng pag-ibig, ng gabay, ng tinig ng boses; kung kaya’t sabay natin itong tuklasin at hanapin sa ating mga kalooban. 

Makakabangon tayo.

Makakapagpinta tayo.

Makakapagtugtog tayo.

Makakapaglakbay tayo.

Makakapagsulat tayo.

Alam mo kaya…

ang tumatakbo sa isipan ko?

Batid mo kaya…

na malaman pa ang naririto?

Possible kaya…

na madinig ang pintig ng puso?                  

Ramdam mo kaya…

ang sumisiklab na alab nito?

Paano kaya…

maipapahiwatig nang buo?

Maaari bang—

"Psssst! Gising!"

Batay sa nilikhang obra, “Tinikling” ni Carlos V. Francisco

“Sa pagsayaw ng tinikling,

ikaw ay unang napansin.

Agad sa langit hiniling,

Simula nang naituro sa amin ang kasaysayan ng Pilipinas, laging binabanggit ng guro ang kasarinlan; kalayaan ng ating bansa na matagal nang ipinaglaban ng ating mga bayani. Inilarawan at inilahad sa amin ang mga talambuhay ng mga bayani, ang mga layunin nila, at ang mga suliraning pinagdaanan ng ating mga kapwa Pilipino sa loob ng higit 300 taon. Sa tagal ng panahon na iyon, naglakas loob ang masa at isinigaw ang "para sa kalayaan!" habang sila'y sumugod ng may bolo at nagpaputok ng bala sa mga Kastila, Amerikano, at Hapon.

Kasabay ng pakikipaglaban sa giyera ay umusbong din ang di-pagkakaisa ng mga Pilipino. Ang pagtataksil sa sarili nating kapwa o di kaya'y panloloko sa kaisipan ng masa. Hanggang sa ngayon ay nagpapatuloy ang mga pang-aabuso at ang namumuno sa mga kagawiang ito ay ang ating mga kababayan. Sila ay ating binoto at pinili, ngunit sa ating pagtiwala sa kanila, tayo ay binigo. Subalit lalong nakalulungkot na isipin na ang mga kababayan natin ay sabay na nagiging biktima ng karumal-dumal na sistema ng bansa. Nawawalan na ng pag-asa ang sambayan. Siguro'y ibinabaling na ang atensyon sa mga bagay-bagay na mailalayo sa kanila ang mundo ng politika, ang mundo na puno ng kahirapan, at di maisabuhay ang sariling mga mithiin.

Karapat-dapat nga ba ang Inang Bayan sa kalayaan —sa kabila ng pagkukulang, sa kabila ng kasamaan, sa kabila ng dugtong-dugtong na problema?

Oo.

Karapat-dapat ang Inang Bayan sa kalayaang minsan niyang natamo, minsan niyang napanghawakan, at buong-buhay na itinaguyod ng kanyang mga anak. Ang bawat bansa ay may sari-sariling pagkakakilanlan at kalayaan na kanilang ipinaglaban, kung kaya't bakit tayo ay maiiba? Walang perpekto na gobyerno o perpektong bansa. Lahat ay may pagkukulang at di maipagkakait ang karapatan ng bawat isa na makamit ang kasarinlan.

Minsan magugulat ka na luipas ang oras at ang tanawin mo ay ibang-iba na.

"Para kang binagsakan ng langit," ang sabi ng ka-mag-aral ko sa akin. Hindi na ako nagtaka kung bakit niya iyon nasabi. Sigurado akong tinutukoy niya ang ekspresyon sa mukha ko. Samakatuwid, ako ay tulala.

Tulala habang nakatingala sa kalangitan at napahanga sa ganda ng mga ulap. Araw-araw ko itong nakikita pero hindi ko ito pinagsasawaang pagmasdan. Iba-iba ang ipinapakitang tanawin nito. Sapagkat ang mga ulap na ito ay may kakaiba at katangi-tanging anyo. Minsan ay mawawari mo kung saang bagay maihahalintulad ang hugis nito. Minsan naman ay hindi mo ito mawawari-- kung kaya't mapapatulala ka na lang sa katitingin dito.

Sa ngayong araw na ito ay wala akong mawaring hugis o anyo. Pinagmasdan ko na lamang ang galaw o kilos ng mga ito. Pinapalipas. Sinusundan nito ang direksyon ng hangin... o di kaya'y mas marapat na sabihing itinutulak ito ng ihip ng hangin?

Saan naman kaya tutungo ang mga ito? Gusto ko itong sundan, ngunit alam ko na may hangganan ang mararating ko. Ngunit may hangganan rin ba ang paglalakbay ng mga ulap? Kawawa naman ang mga ulap. Hindi nila malabanan ang hangin. Sila ay nagpapatulot-tuloy. Ah, pero may mga maitim na ulap... kapag umulan kaya ay titigil ang pag-usog ng mga ito?

Hindi ko alam ang sagot sa mga tanong ko... kung makakausap ko lamang ang mga ulap na ito baka matuklasan ko ang sagot. Subalit sa ngayon, magsasaya ako sa preskong hangin na humahaplos sa aking balat at iuuukit ko sa aking ala-ala ang sandaling sinakop ng mga ulap ang lawak ng himpapawid.

___________________________________________________________

Ang tao ay parang ulap.

Hindi ko alam kung papasa ako.

Hindi ko rin alam kung kakayanin ko diyan.

Ang alam ko lang ay kahit saan mang pamantasan ako mapupunta, iisa at hindi magbabago ang layunin ko...

Ang makapag-aral, makapag-tapos, at ang mapaglingkuran ang bayang pinanggalingan ko.

ay hindi pala.

Kadalasan kong naiisip. Kailan ko kaya mabubuwag ang agwat ko sa dapat kong itinuturing kapwa? Agwat sa estado ng buhay. Socio economic differences. Status.

Mayroon naman talaga. Ngunit magagawa ko bang maiugnay ang sarili ko sa kanila sa kabila ng mga kakaibahang ito?

Noong nakaraang linggo, nabigyan kami ng pagkakataong makapanayam ng mga magsasaka. Kinakabahan ako. Natakot ako na baka may pagkukulang sa magiging takbo ng pakikipanayam.

At nangyari nga.

May mga tanong kami na hindi agad na naunawaan ng mga magsasaka. Nahirapan din kaming isalin ito sapagkat hindi rin kami bihasa sa paggamit ng wikang Filipino, lalo na ang mga mas malalalim na mga salita at ang mga salitang likas na ginagamit nila sa kanilang komunidad. Napakahirap din dahil sa laki rin ng layo ng edad ng aming mga kalahok. Generational gap , kumbaga. (Pasensiya, at hindi ko rin iyan maisalin.)

Ikinalulungkot ko na hindi ko nagawan ng paraan na maipaliwanag sa kanila ng mabuti ang aming hangarin at mismong ang pagtatanong dahil sa wikang gamit. Nagpapakita sila ng senyas na di nila ito maunawaan. Hindi rin sila basta-bastang sumasagot. Kung minsa'y matipid at kadalasang napuputol ang takbo ng usapan.

Dito ako tinamaan ng realidad.

Kulang pa ang kaalaman ko at ang mga kakayahan ko. Sa wika at sa pakikitungo at pakikisalamuha sa mga nais kong kinauukulan na "kapwa"

Sa mundo ko... mithiin ko iyan. Ngunit sa mga sandaling iyon, hindi ko matupad. Hindi ko maisabuhay. Hindi rin nila maramdaman.... hindi pa siguro.

Unang beses at baka huling pagkakataon na makita namin sila.

Buong araw na iyon, matapos ang mga interview, nakapag-isip isip ako. Parang ang laki ng nagawa kong kasalanan? Mabigat.

Nangalap kami ng datos sa—oo, sa tamang prosesong ipinapayo ng aming mga propesor—pero sa kaloob-looban ko, hindi ito mabisa. Hindi dahil sa "hindi kumpleto ang mga datos," ngunit dahil sa pangangatwirang hindi ito naging kumportable para sa kanila at higit na pinagsisisihan ko iyon.

Mayroon akong propesor na sa kasalukuyang itinuturo sa amin ang dulog sa pangangalap ng datos... sa pamamaraang matatawag nating, "atin" o "tatak Filipino"

Buong araw ko iyon pinag-isipan. Sa una kasi naming mga kalahok, ang metodolohiya niya ang ginamit namin. Ang pagtatanong sa pamamagitan ng pakikipagkwentuhan, samantalang ginamit naman namin ang tuwirang pagtatanong na "mala-Kanluranin" sa mga sumusunod na magsasaka.

Nakita ko ang pagkakaiba. Itabi na muna natin ang halaga ng "pangangalap ng datos" at ang dami nito na makukuha namin. Para sa akin, sa dalawang metodolohiya, ikinalugod kong gawin ang pakikipagkwentuhan.

Ayaw mo ng awkward. Ayaw ko ng awkward. Kaya wag natin gawing awkward. Kumbaga ganoon ang nangyari.

Sa pakikipagkwentuhan ay naramdaman ko ang pagiging malapit sa mga magsasaka. Hindi ko na inalala pa ang dami ng datos, basta ginusto ko lang makinig at makipagkwentuhan sa mga magsasaka.

Tuwang-tuwa ako kay Tatay. Tuloy lang ang kwentuhan. Hindi rin siya nailang. Pinaupo niya pa kami sa mga upuan. Masarap makipagkwentuhan. Maganda pa nga ang panahon e, mahangin. Nakaramdam ako ng antok. Hindi dahil sa bored ako, hehe. Sadyang nakapagpapakalma lang talaga.

Sa iba naman ay naging mabilis lang ang interview. Nakaramdam na kami ng kasama ko na hindi pa talagang bukas ang loob nilang magbahagi. Hindi na namin ipinilit.

Ah! Pero sa kabila ng lahat ay hindi namin kinalimutang magpasalamat sa kanila! Inabutan namin sila ng kalahating kilo ng kapeng barako at ng asukal. Hindi man nito matutumbasan ang oras na inilaan nila sa amin, nais ko pa rin ipahiwatig kahit man lang dito sa pagbibigay ng kape ang aming pasasalamat. (Buti na lang pala, mahilig sila sa kape!)

Nang nakapagpahinga kami ng kasama ko, nagmuni-muni muna kami habang ginugunita ang bawat kaganapan.

"Ganoon pala yun?"

#1. Realizations. Ang mas malalim na pang-uunawa.

Noong araw na iyon talaga, higit na mas sumiklab ang dedikasyon kong pagbutihin bilang isang mag-aaral.

Gusto kong maging malapit sa kanila, sa ating mga kababayan na hindi ko karaniwang nasasalubong. Gusto ko silang makilala at ang makakilala pa sa iba. Gusto ko marinig ang mga boses nila, ang boses ng masa.

Ang kalangitan.

Sa bawat umaga aking tinitingalaan. Araw-araw napapansin ang pagbabago nito–na sa bawat pagmasid ko ay may bagong anyo. Minsan ay kalat-kalat o di kaya’y kumpol-kumpol at kung titingnan ng maigi ay may binubuong kahawig na bagay. Ang kulay din nito ay naiiba, depende sa oras, depende sa panahon.

Hindi ako nagsasawang pagmasdan ang kaitas-taasan. Higit pa nga sa tao ay ito pa ang bumabati sa akin. Ang haring-araw na sumasalubong sa akin, mula sa pagsikat ng mga sinag nito sa akin hanggang sa paglubog at pamamaalam nito. Sa kalagiman naman ay pinakikiramdaman ko ang bawat patak ng ulan at ang lamig ng haplos ng hangin.

Ngunit aking ikinalulungkot.... na baka hindi na rin ito patatagalin.

Baka hindi na mailigtas ng oras, ng pagbabago, ng mabilis na paggalaw ng lahat tungo sa kaunlaran. Baka ang panahon ng init ay magtagal, at ang mga gabi’y humaba. Maaaring dumating ang mga bagyong lilipulin ang lahat at ang mga sinag ay hindi na natin masisilayan pa. Ang mga hapon na pinupuno ng katahimikan sa paghihintay sa paglubog ng araw ay maaaring isang paghihintay sa kawalan.

Dear Thesis,

Hindi ko inaakala na magiging relevant ka. Noong una, isa ka lang joke. Isang biro na nagsimula pa sa toyo, bago napunta sa kung anumang pagkain na sa huli naman ay napili namin ang bigas o kanin.

Noong nagsisimula pa lang kami, gusto pa namin ng mala-Jessica soho style. Pupunta sa kung saan, kain dito. kain doon. mag-iinterview at magpapaturo sa pagluluto ng pagkaing iyon. Investigative na mini-documentary tungkol sa Philippine Cuisine (wow taray parang maraming pakain), at sa kung paano pa mabubuhay muli ang mga tradisyon, kultura, o di kaya kwento sa bawat putaheng inihahain sa hapag kainan ng Pilipino. Sinubukan rin namin itong i-ugnay sa pagkakakilanlan ng isang Pilipino na hindi naman namin nasagot, dahil isa pa ito sa dami-rami ng mga katanungan na hindi pa nasasagot. Hindi pa raw talaga at parang makikipagsabayan pa kami sa mga nagdoctorate o mga nagmamaster's (ah eh di ko talaga alam e, pero hindi rin naman talaga namin kayang masagot—sa datos man o sa aming makakaya). Masyado rin kasing malawak ang aming naipakitang paksa.

Nasang-ayunan ka pa rin naman, Thesis. Go signal. Kaso minor revisions. HAHA. kaso sa proseso ng pananaliksik para namang naging MAJOR ang MINOR. Hindi ako galit pero, nakakatawa na lang isipin na ganoon pala kalaki ang problema. Dumating sa punto na, "Scratch that. Hay. Palit na. Suko na. "

Ayan, mula sa kung anung pagkain na muntik pang maging pansit, nakapagpasya kami na palitan ang paksa. Nareject ang #travelgoals at #foodtrip na pakay namin sa proyekto (pasensiya na, gusto lang rin naman namin. i-enjoy ang pananaliksik kahit papaano) dahil hindi rin kami basta-bastang pinahintulutan.

Nagtampo pa nga kami e, pero kinakailangan naming magpatuloy. Mula sa food trip, nagbago na kami ng proseso sa pananaliksik—interview na lang. Bagong subject pa! RICE, ang pagpapahalaga sa bigas o kanin.

Sa pakikipanayam sa mga kalahok, weird at awkward. Weird dahil parang pang common sense ang tanong namin, pero siyempre kahit common sense ang pagpapahalaga sa bigas mayroon pa rin kaming hinuhukay na mas malalim na kahulugan sa bawat gawain, asal, paniniwala ng bawat isa patungkol dito.

Natatandaan ko na natatawa na lang minsan yung mga nakakapanayam namin na pati kami ay nahihiya na itanong ito. Minsan pa nga ay kami na rin mismo ang nalilito at tila di pa makapanigurado sa mga isinasagot ng bawat isa sa mga katanungan. Ngunit habang tumatagal ang usapan, lumilitaw na ang #hugot namin sayo, Thesis.

Kalagitnaan ng aming pananaliksik ay paunti-unti kaming namumulat sa katotohanan at realidad. Hindi pala isang biro. Mayroon pa palang problemang hinaharap ang bansa natin ngayon. Bukod sa may katiyakan kami na may napagtutunguhan pa pala kami sayo, sadyang napaka-importante mo hindi lang sa pamilyang Pilipino ngunit pati na rin sa sambayanan.

Naliwanagan kami sa kahalagahan ng bawat butil ng bigas o kanin. Nalaman namin ang karanasan ng iba mula sa pagtatanim ngpalay, sa pag-aani nito, sa pagbebenta, sa pagsasaing o pagluluto, hanggang sa ito'y makarating sa hapag-kainan. Maraming kwentong pamilya at nababalikan nila ang mga ala-ala nila. Napapaisip sila. "Paano ko ba pinapahalagahan ang bigas o kanin ngayon? "

Malaki ang epekto mo sa buhay ng mga Pilipino. Maliban sa kahalagahan ng bigas o kanin sa pangkalusugan, mayroon rin itong impact sa ekonomiya, kultura, at siguro'y sa usapang politika.

Biruin mo, sa kaisa-isahang butil ng bigas na iyan ay namromroblema ang samabayanan. Affected ang sambayanan noong minsa'y nabanggit na "Ipatigil na ang unli-rice na iyan!" Hindi naman makakain ang iba nang walang kanin sa ibang bansa. Ang iba naman ay busog na kahit sa kanin at asin. Kabuhayan naman ito para sa mga magsasaka o di kaya ay negosyo para sa mga may-ari ng lupain. Aba, pinagtatangkaan pa itong ipa rice-hoarding—este stock keeping, security and safety. Nasasalanta pa ito ng bagyo at nauubos pa sa ibang lalawigan. May rice tariffication law pa na ipinapasa sa Kongreso upang matulungan ang namromroblemang sektor ng agrikultura.

Napakahalaga mo, Thesis. Naiiyak ako sa kahalagahan mo dahil tunay at real na real ang suliranin ng bansang ito. May bigat ka palang dinadala na ngayon lang namin natututunan nang husto at maging ang aming mga kalahok ay naliliwanagan. Sa ngayon ay hindi pa kami tapos, ngunit pangako na hindi ka namin pababayaan.

Tutulungan ka namin upang makatulong ka sa bayan. Di bali na ang gold medal o kung anu mang gantimpala, ang mahalaga ay ang kahalagahan mo na pahahalagahan ng bawat mamamayang Pilipino. #intended word play and redundancy.

Pangako (nawa'y hindi mapako), pagbubutihin namin.

Ayos lang maramdaman ang kirot at sakit—

ang lungkot at mga hinanakit

ngunit kailangan itong malampasan.

Hindi lisanin. Iyon ay magkaiba.

Ang lakas-loob na pagharap sa mga suliraning bumabangungot—at ang isa

Ang pagtakas sa mga suliraning ikinakatakot.

Hindi pagkakataon ang mga suliraning ito upang mangatwirang sumuko.

Sapagkat ito ay isang pagsubok na SINUSUBUKAN.

Sa ilalim ng mga tala

Nananahimik, nagdarasal

Sabi nila'y anong mapapala

sa pag-asang nagpapaasa lamang

sabi ko'y hintayin niyo lang

may mga bagay na pinagpapasensyahan

Ang kumapit sa pag-ibig

ay hindi kailanma'y kawalan

Ang mangarap nang may kasama

ay pangarap na hindi sinusukuan

Dahil kahit bilang ang oras

May takdang panahong inilaan

Dahil kahit tatanda na't kumupas

ang lahat-lahat —mananaig ang pagmamahal

Sa sinag ng araw na nadarama

naaalala na "ito ang buhay"

na sumisikat at lumulubog

ngunit kinabukasa'y nakakabangon

sabi ko'y tiisin ko pa

may mga bagay na pinagtiyatiyagaan

Ang makagising sa umaga

ay ipinagkaloob na biyaya

Ang makatulog pa sa gabi

ay pagkakataong bukas ay mababawi

Dahil kahit ako'y nahihirapan

makakahanap rin naman ng kasiyahan

Dahil ang lahat ay pansamantala