Şimdiye kadar en çok yanlış anlaşılmış görüşlerden birisidir Sartre’ın varoluşçuluğu. Teist kesimlerden ve tam olarak okuyup anlayamamış çevrelerden tenkitler gelmiştir genelde. Sartre’ın felsefesini özetlerken, bu tenkitlerin neden yersiz olduğunu da aktaracağım.

Tam adıyla Jean-Paul Charles Aymard Sartre, 1905 yılının en uzun gündüzünde, 21 Haziran 1905’te Paris’te doğdu. 10 yaşına kadar yaşıtlarından yalıtılmış bir şekilde, dul kalmış olan annesi ve annesinin ailesiyle birlikte yaşadı. Bu yalnızlıkla geçen uzun çocukluk dönemi büyük olasılıkla görüşlerini ve yazacağı eserleri de etkiledi. Etrafından izole bir şekilde yaşayan insanlar hakkında yazacaktı sıklıkla.

Gözündeki rahatsızlık ve boyunun kısa olması nedeniyle kendisini ‘çirkin’ olarak nitelendiriyordu. Hayat boyu inişli çıkışlı bir ilişki yaşayacağı Simone de Beauvoir ile Paris’te devam ettiği École Normale Supérieure’de tanıştılar. 1938 yılında yazdığı, kendi varoluşundan ürperen bir Fransız yazarı anlattığı Bulantı (La Nausée) ilk ciddi yapıtıdır. Halen okumadıysanız bir an önce okumanızı öneririm. Sartre ayrıca oyunlar da yazdı. 1944 yılında yazdığı Huis Clos (Çıkış Yok)’ta ünlü repliği “Cehennem başkalarıdır” yer alır. Temel başyapıtıysa 1943 yılında yayınlanan Varlık ve Hiçlik(L’Être et le Néant) adlı denemesidir. Varoluşçu felsefenin temel metinlerinden biri olarak kabul edilmektedir. 1964 yılında kendisine verilmesine karar verilen Nobel edebiyat ödülünü, sonraki kuşaklara ders olacak bir manifesto ile reddetmiştir. Ona göre bir yazar, asla kurumlaşmamalı ve bir kurum ile birlikte anılmamalıdır.

Muhalif duruşu nedeniyle hapse atılması gündeme geldiğinde devlet başkanı Charles De Gaulle tamamen karşıt görüşlerde de olsalar buna engel olmuş ve o ünlü sözlerini sarf etmişti: “Sartre Fransa’dır!”.  Ömrü boyunca onurlu duruşunu sürdüren, pek çok önemli felsefi metne imzasını atan, toplumsal sorunlarla yakından ilgilenen Sartre, 15 Nisan 1980’de Paris’te yaşama veda etti.  

Sartre’a göre özgürlük

Sartre esas olarak özgürlüğün mutlak ve kökten olduğu varsayımını ortaya koyar. Köktendir, çünkü sonradan edinilmez. Gözünüzün önünde canlandırabilmek için insanın gerçek karar verici olan kısmını, yani iradesini merkezde bir nokta olarak düşünün. Noktanın etrafında çizgiler ve düzlemler olduğunu hayal edin. Bunlar karakter, aile, din, kültür, dil gibi insanların içinde yetiştiği unsurlar olsun. Sartre’a göre bu nokta yani insanın karar verici iradesi, hiç bir şarta, doğum yerine, dine, geleneklere, tabulara, fiziksel koşul ve engellere, yani etrafındaki çizgi ve düzlemlere bağımlı olmaksızın olası kararlar uzayında istediği yöne gitmekte özgürdür. Seçim yapmadaki bu özgürlüğü Sartre’a göre insanı ayrıcalıklı bir konuma koyar. Sartre’ın bir amacı da, genelde şartları kabullenici ve tembel olan insana bu özgürlüğe mahkum olduğunu hatırlatmaktır. Örneğin, gençliğinde müzisyen olmak yerine babasının tutuculuğu nedeniyle fırıncı olmak zorunda kalan bir adama Sartre muhtemelen şöyle diyecektir:“Etrafındakiler ne yaparsa yapsın, engeller ne olursa olsun müzisyen olmayı seçebilecek tek karar verici sendin. Oysa sen, bu kararına yardımcı öğeler aradın, bulamayınca da teslim oldun.”

Tenkitçiler bu görüşü ele alırken Sartre’ın edilgen, kötümser olduğunu ve hiçliği savunduğunu öne sürdüler. Oysa Sartre, seçim yapmakta ne kadar özgür olduğumuzu söylerken aslında bu seçimin de büyük bir sorumlulukla yerine getirilmesi gerektiğini belirtiyordu. Asla “ne seçersen seç herhangi bir şey seç” gibi sığ bir yaklaşım önermiyordu.

Özgürlük tanımını bu şekilde özetledikten sonra, temel ilkelere göz atalım. Bu ilkeleri tanımlayan sözcüklerin olumsuz çağrışım yapmasına takılmayın. Bunlar sadece felsefeyi tanımlayan teknik terimlerdir. Sartre’ı yanlış yorumlayan pek çok kişi bu tanımlardan yola çıkarak bir nevi tasavvufi ve trajik yaklaşımlarla anlatılmak istenen olgulardan çok farklı şeyler anlamışlardır, Orhan Gencebay’ın acıklı şarkılarına taş çıkaracak şekilde. Sartre’ın vurguladığı ise, özgürlüğümüzün köktenci yapısının bilincine vararak sorumlu olmamız gerektiğidir.

İlkeleri 3 maddede özetleyebiliriz:

Varoluş, nitelikten önce gelir (insan için)

Terkedilmişlik

Çaresizlik

1. Varoluş, nitelikten önce gelir (insan için)

Bu ilke sadece insan için geçerlidir. Sartre bunu kağıt bıçağıyla (zarf açma bıçağı) örnekler. Bıçak bu ilkenin dışındadır, çünkü bıçağı yapan usta daha onu ortaya çıkarmadan, yani bıçak varolmadan önce onun niteliğini bilir, ve ona göre, adım adım üretir. Yani bıçak örneğinde nitelik, varoluştan önce gelir. Oysa insan, olduğu şeyi ancak yaşadıkça ortaya çıkarır. İnsan, niteliklerini edinip dönüşeceği asıl insan olmadan önce vardır. Bıçağın önce niteliğivardır, daha sonra ustanın ellerinde varolur.

Bu ilkenin altında Sartre ayrıca insanın bir seçim yaparken, aynı zamanda tüm insanlık için seçim yaptığını söyler. Örneğin evlenmeye karar veren birisi, evlilik eyleminin tüm insanlık için doğru bir eylem olduğu kabulüyle bu kararı verir. Bu nedenle her ne kadar özgür olsak da, yaptığımız seçimler rastgele değil sorumluluk ile yapmamız gereken seçimlerdir.

2. Terkedilmişlik

Terkedilmişlik, insanın kendi varoluşunu tanımlama yolunda yaptığı seçimlerde tamamen yalnız olduğunu vurgular. Ona rehberlik edecek bir nesnel kurallar sistemi, bir tanrı, bir plan yoktur. Sartre’a göre insanın eylemlerini doğrulamak için başvuracağı dışsal unsurlar bulunmaz. İnsan, değerlerini sürekli olarak seçmeli ve yeniden seçmelidir. Sartre bunu örneklemek için genç bir adamı örnek verir. Bu adam, Nazilere karşı Fransız direnişine katılmak ile annesinin yanında kalmak arasında kararsız kalmıştır. Danışacak birini aramaktadır. Ancak rehberlik istiyor gibi görünse de, danışmayı seçeceği kişi izleyeceği yolu çoktan seçtiğini gösterecektir. Seçeceği kişi mutlaka her iki taraftan birine daha yatkın olacaktır, Nazilerle işbirliği ya da direniş yoluna. Sartre bu örnekle şunu söylemek istemektedir: Seçme yükümlüğünü başkasının sırtına yükleyemezsin. Seçtiğin rehber zaten izleyeceğin yolu belirler. İnsan, özgürlüğünden kaçamaz. Sartre’ın sözcükleriyle “İnsan özgürlüğüne tutsaktır”. Seçmekten başka bir seçeneği yoktur. Terkedilmişlik ilkesi, kararlarımız ile baş başa olduğumuzu ve onlardan tek başımıza sorumlu olduğumuzu söyler.

3. Çaresizlik

Çaresizlik, sınırlarımızı anlamak ve kabullenmektir. Yaşamın çok büyük bir kısmı bizim kontrolümüz dışında gerçekleşir ve tanrı dahil hiç kimse ve hiç birşey sorunlarımızı (kararsızlıklarımızı) bizim için çözmek üzere müdahale etmeyecektir. Sartre felsefesi ateizmi özel olarak vurgulamaz, ama şunu söyler: Tanrı varolmuş olsa da insanın karar verirkenki yalnızlığı, terkedilmişliği ve çaresizliği değişmeyecektir. Bizim dışımızda, bize yönlendirme yapacak bir kudret yoktur. Bu anlamda umut yoktur. Böyle bir umudun yokluğunda insana düşen cesaret ile yaşamaktır. Sartre’a göre  Descartes “Dünyayı fethedeceğine kendini fethet” derken bu olguya gönderme yapar. Tenkitçiler çaresizliğin kötümser bir ilke olduğunu söyler, ama aslında onları bu söyleme iten çaresizlik ilkesinde gizli olan keskin iyimserliktir. Çünkü insana ne olacağına karar verirken dizginlenemeyecek bir özgürlüğe sahip olduğunu, bu özgürlüğün kökten olduğunu anlatır. Karakteri ya da dışsal faktörleri suçlamanın anlamsızlığını gösterir.

Özet olarak, insan, kendisini belirleme ve kendini aşma yeteneği olan tek canlıdır. Sartre bunu karşılaştığı birine bir cümle ile anlatmak isteseydi, muhtemelen “Kendini gerçekleştir!” derdi. Unutmamak lazım ki en mutsuz insanlar, yapabileceği şeyleri yapmamış olanlardır. Ölüm korkusunu da en yoğun olarak bu insanlar yaşar. Yaşanmamışlıktır aslında korktukları. Doğa, potansiyelini gerçekleştirmeyini sevmez, gözünün yaşına bakmadan hemen eler.

https://www.youtube.com/playlist?list=PL1dexMvpXDKZnZ5WcbVDSU8SIG1re2wdt https://www.youtube.com/c/halukseyit/videos

Mesleğini çok seven bir matematikçinin dünyayı değiştirmeye bir köyden başlamasının hikâyesi ve öngörüleri, Türkiye’ye yeniden inanmanızı sağlayacak.

Hayatı boyunca elini attığı, merak sardığı her konuda başarılı olan biri Prof. Ali Nesin. Sistemi sorgulamaya öğrencilik yıllarında başladı. Örneğin sınavlarla yıldızı hiç barışmadı. Tembel bir öğrenciydi belki   ama kitaplarla dolu bir evde babası Aziz Nesin’in kanatları altında büyürken çok okudu; edebiyata, sanata, bilime her zaman ilgi duydu.

Çağın son büyük hümanistlerinden Kurt Vonnegut’un her satırı, en kötü zamanlarımızda bile bize insanlığımızı hatırlatır. Can Yayınları’nın aynı anda yayımladığı üç kitap eksiksiz bir Vonnegut keşfi yaşamamızı sağlayacak. Çok değil, bundan bir yıl önce, yine bu sayfalarda Kurt Vonnegut’un ‘Allah Senden Razı Olsun Bay Rosewater’ kitabından söz ederken, uzun uzadıya onun hümanizminden ve büyük insanlık dramını ironik bir dille bize aktarırken, özellikle altını çizdiği ‘Ne yazık ki insanlar böyledir’ yargısından söz etmiştik. Kimi romanlarında veya öykülerinde tek bir hamlede (meselâ bir bombardıman veya bir atom bombası marifetiyle) kitlesel ölümlere, büyük yıkımlara yol açanın da ‘insan’ olduğunu hatırlatıp, kendi türüne en çok zarar veren memeli olarak tanımlar insanları Vonnegut. ‘Tipik bir insan davranışı’dır bu büyük kıyımlar, facialar... Kimi başka romanlarında veya öykülerinde ise popüler ifadeyle belirtmek gerekirse ‘vahşi kapitalizmin’ ve zalim dünya düzeninin kurbanı insanların, hatta neredeyse sıradan insanların trajikomik hikâyesini anlatır Vonnegut. O sıradan insanların yaptıkları, yaşadıkları ve bize anlattıkları da ‘tipik insan davranışı’nın birer örnekleridirler... Ve çağın son büyük hümanistlerinden Vonnegut’un her satırı, en kötü zamanlarımızda bile insanlığımızı hatırlatır bize. Bunu ya tokat gibi suratımıza vurarak yapar ya da yavaş yavaş hissettirmeden ‘damardan’ zerkeder! Kurt Vonnegut çıkarması Can Yayınları’nca aynı anda yayımlanan ‘Kör Nişancı’nın yanı sıra ‘Galapagos’ ve ‘Maymun Evine Hoşgeldiniz’, eksiksiz bir Vonnegut keşfi yaşamamızı sağlayacak. ‘Maymun Evine Hoşgeldiniz’ basitçe ‘tüm zamanların en iyi hikâye kitaplarından biri’ olarak değerlendirilebilir. Kendi deyimiyle bir ‘retrospektif sergisi’ bu kitap. Onun bütün yönlerini tüm çıplaklığıyla göreceğiniz öyküler bir tekrar baskı olsa da, kitabın başındaki önsöz, bilhassa Vonnegut hayranlarının gözlerini dolduracak cinsten. Zira büyük usta, o güler yüzüyle adeta öte taraftan bize seslenerek, naçizane hayatını anlatıyor...

‘Galapagos’ da Vonnegut’un dünyaya armağan ettiği büyük bilimkurgu klasiklerinden. İnsanların, ne kadar koca kafalı ama küçük beyinli birer memeli olduklarını en iyi anlatan eserlerden ‘Galapagos’. İsminden de anlaşılacağı üzere, Darwin’in teorisinde büyük etkisi olan adada 1986’da mahsur kalan ve yeni bir ‘evrim’ macerasına imza atan insanların hikâyesini anlatıyor. Ama bunu 1986’dan tam 1 milyon yıl sonra ve ünlü bilimkurgu yazarı Kilgore Trout’un oğlu(nun hayaleti) anlatıyor bize... Yani kara mizahın, hicvin ve kusursuz hayal gücünün zirve örneklerinden biriyle karşı karşıyayız.

Meseleyi tam bir Kurt Vonnegut çıkarması haline getiren üçüncü kitap ‘Kör Nişancı’ ise Türkçede ilk defa yayımlanan bir roman ve Kurt Vonnegut’un insanlarının kimler olduğunu, onun yazarlık şifrelerini, kendi evrenini bize en iyi şekilde gösteren kitaplardan biri. Çünkü kibarca belirtmek gerekirse bir ‘suç ve ceza hikâyesi’. Rudy Waltz’ın çileli hayatı ‘Kör Nişancı’, Ohio - Midland City’de ‘özetleme delikleri’ 1932 yılında açılmış Rudy Waltz’ın (namı diğer kör nişancının) 50 yaşındayken, yani 1982 yılında anlattığı ‘hayata yakalanma’ öyküsü. Diğer taraftan Vonnegut’un ısrarla altını çizdiği üzere, silahların birer cinayet aracı olduğunun epik hikâyesi... Hayatı boyunca hep bir savaş kahramanı olmak isteyen, ama bunu asla başaramamış, büyük bir mirasa konup bütün budalalığı içinde hayatı bir ‘şaka’ gibi yaşamış Otto Waltz’un küçük oğludur Rudy Waltz. Ve 1944 yılında, henüz 12 yaşındayken, henüz dünyaya gözüne açmadan yıllar önce, babasının 6 aylık balayı tatilinde Avrupa’da bir servet harcayarak edindiği silah koleksiyonunda, en sevdiği tüfeği temizlerken, hiçbir amacı olmadan tetiğe basar. Tüfekten çıkan mermi havada rastgele ilerledikten sonra yeni-sekiz sokak ötede, elektrikli süpürgeyle evini temizleyen Eloise Metzger’ın tam iki gözünün arasından giriverir. İşin kötüsü Eloize hamiledir ve Rudy Waltz tek hamlede çifte cinayet işlemiştir... “Haydi geçmiş olsun”.

Kurt Vonnegut, Rudy Waltz’un bütün hayatını değiştiren bu ‘tipik insan davranışı’nı ve sonrasını anlatırken yine harikalar yaratıyor. Örneğin Viyana’da güzel sanatlar akademisinde sınava girip kabul edilmeyen Otto Waltz’la aynı kaderi paylaşan kişi, onun yakın arkadaşı Adolf Hitler’dir. Örneğin Midland City’de bir nötron bombası patlatılmış ve yaşayan tüm canlılar bir ışık parlamasından sonra ‘puf diye’ ortadan kaybolmuştur. “Haydi geçmiş olsun”. Hayatı boyunca hiçbir esere imza atmamış Otto Waltz, bohem bir ressam gibi yaşasa da bütün zenginliğini varisi olduğu eczane zincirinden payına düşen hisseyle edinmiştir. Eczacılığı budalalık olarak görse de kadere bakın ki Rudy Waltz, hikâyesini bize anlattığında altını çizdiği üzere, aslında bir eczacıdır. Ve dünyaya Haiti’den seslenmektedir... Kadere bakın ki, hayatta hiçbir şeyi başarmamış Otto Waltz, Rudy’nin çifte cinayetini kendi şovuna dönüştürmüş ve ‘bütün sorumluluğun kendisinde’ olduğunu itiraf ederek kodese tıkılmıştır! “Haydi geçmiş olsun”.

Romanın merkezinde Rudy Waltz’ın 12 yaşındayken işlediği cinayet yer alsa da Rudy Waltz sözde kendi hikâyesini anlatırken aslında baştan sona kadar, hayatı boyunca hiçbir şey yapmamış babasının hikâyesini anlatıyor roman boyunca. Çünkü Adolf Hitler’in yakın arkadaşı olan, her şeyi yüzüne gözüne bulaştıran ve bir şekilde talihinin yardımıyla birçok şeyden kıl payı yırtan Otto Waltz, Vonnegut’un diğer kahramanları gibi büyük bir kafa karışıklığı içinde yaşayan, gerçek dünya ile kendi sandığı dünyayı birbirine karıştırmış bir kahramandır ve haliyle başta kendi hayatı olmak üzere, bütün çevresindeki insanların, en çok da Rudy Waltz’un hayatını mahvetmiştir! “Haydi geçmiş olsun”.

her kimsen ellerimi üzerine kapatıyorum böylece benim şiirim oluyorsun ---  this is what you shall do: love the earth and sun and the animals, despise riches, give alms to every one that asks, stand up for the stupid and crazy, devote your income and labor to others, hate tyrants, argue not concerning god, have patience and indulgence toward the people, take off your hat to nothing known or unknown or to any man or number of men, go freely with powerful uneducated persons and with the young and with the mothers of children, read these leaves inthe open air every season of every year of your life, re-examine all you have been told at school or church or in any book, dismiss whatever insults your own soul, and your very flesh shall be a great poem and have the richest fluency not only in its words but in the silent lines of your lips and face and between the lashes of your eyes and in every motion and joint of your body.