By Venera.

Oxuduğunuz bir kitabdan yadınızda qalan bir cümləni yazın. Bəzən bir kitabın yüzlərlə səhifəsindən insana tək bir cümlə qalır, amma elə bir cümlə olur ki, illərlə unudulmur, insanın düşüncəsinə, həyata baxışına təsir edir. Maraqlıdır, sizin oxuduğunuz kitablardan yadınızda qalan ən təsirli cümlə hansıdır ?

Maddi çətinliklər insanı o qədər yorur ki, bəzən sabaha ümid etməyə belə qorxur. Subay insan üçün yarımçıq qalan xəyallar ağır gəlir, ailəsi olan insan üçün isə həm xəyallar, həm də məsuliyyətlər. İnsan bəzən yorğunluqdan yox, davamlı düşünməkdən tükənir. Çünki maddi çətinlik yalnız cibə təsir etmir, insanın zehninə, yuxusuna, rahatlığına da təsir edir. Gecələr yatarkən belə sabahın hesabını aparırsınız, amma bütün bunların içində ən ağır hiss yoxsulluq deyil. Ən ağır hiss əlindən gələni etdiyinizi bildiyiniz halda, yenə də özünüzü yetərsiz hiss etməkdir və bəlkə də buna görə maddi çətinlik yaşayan insanın ehtiyacı hər zaman pul olmur. Bəzən onun ən çox ehtiyacı olan şey, bu yükü tək daşımadığını hiss etməkdir. Çünki insanı yoran təkcə pul qazanmaq deyil, hər gün hesab aparmaqdır. Marketdə qiymətə baxmaq, bir şeyi almaq istəyəndə iki dəfə düşünmək, öz ehtiyaclarını təxirə salıb ailəsini önə çəkməkdir. Bəzən ata özünə bir köynək almağı aylarla ertələyir ki, övladının ehtiyacı qarşılanmış olsun. Bəzən ana öz istədiyindən keçir ki, evdə heç kim nəyinsə əksikliyini hiss etməsin və çox vaxt bunları heç kim görmür, amma həyatın qəribə bir tərəfi də var. Uşaqlar böyüyəndə aldıqlarınız oyuncaqların qiymətini yox, onlar üçün necə çalışdığınızı xatırlayırlar. Sevdiyiniz insanlar da çox vaxt gətirdiyiniz şeyləri yox, onlar üçün daşıdığınız yükü anlayırlar və bəzən insan özünü yetərsiz hiss etsə də, əslində bir ailənin ən böyük dayağına çevrilmiş olur.

Biri ilə münasibət yaşayırsınızsa, onu yalnız toxunaraq deyil, toxunmadan da sevməyi bacarın. Bilirəm, çoxları bununla razılaşmayacaq. “Toxunmadan necə sevgi olar?” deyəcəklər. Amma sevgi təkcə əl tutmaqdan, öpməkdən və ya yaxınlıqdan ibarət deyil. İnsan bəzən bir baxışla, bir qayğı ilə, bir gözləməklə, bir hörmətlə də sevir. Çünki sevginin ən gözəl tərəflərindən biri qarşısındakı insanın dəyərini qorumaqdır. Sizi həqiqətən istəyən insan hər istədiyini almağa çalışmaz. Bəzən öz istəyindən əvvəl sizin rahatlığınızı, sizin gələcəyinizi və sizin vicdanınızı düşünər. Çünki sevgi sahib olmaq deyil, qorumaqdır. Əgər bir insanın həyatında qalmaq niyyətiniz varsa, ona yalnız bugünün həvəsi ilə yox, sabahın məsuliyyəti ilə yaxınlaşın. Çünki hisslər bir gün dəyişə bilər, yollar ayrıla bilər, amma bir insana yaşatdığınız peşmanlıq və ya verdiyiniz dəyər uzun müddət onunla qalır. Bəzən ən böyük sevgi “səni istəyirəm” demək deyil, “Sənə hörmət edirəm” deyə bilməkdir. Çünki hörmətin olmadığı yerdə sevgi uzun yaşamır, amma sevginin azaldığı yerdə belə hörmət qalırsa, insan yenə də qarşısındakına zərər verməməyə çalışır. Düşünün ki, o toxunduğunuz insan sabah sizi yox bir başqasının qisməti ola bilər, bu qadına da aiddir, kişiyə də aiddir. Bəzi şeylərin sevgi olmadığını bilin. Çünki həqiqi sevgi insanın nə qədər yaxınlaşa bildiyi ilə yox, nə qədər hörmət göstərə bildiyi ilə ölçülür və unutmayın ki, sizi həqiqətən sevən insan hər zaman sizə toxunmağa yox, vicdanına toxunmadan sevməyə çalışacaq.

Tək bir qadınla olmağı gözə aldığınız zaman adam olacaqsınız. Tək bir qadınla hər şeyi yaşamağı, yaxşı və pis günü, restoranları, əyləncələri, bir evi, evliliyi, ailəni yalnız tək bir qadında istədiyiniz zaman, başqalarını ağlınızdan keçirtmədiniz zaman, “filankəslə necə olardı” , “filankəs necə gözəldir, cazibədardır”, “yoldaşımdan soyuyuram başqasına gedim” deyə düşünmədiyiniz zaman adam olacaqsınız. Övladlarınızın boğazından kəsib başqasına yedizdirmədiyiniz zaman adam olacaqsınız. Çünki sədaqət sadəcə xəyanət etməmək deyil. Sədaqət insanın ağlı və qəlbi ilə də seçdiyi insanın yanında qala bilməsidir. Hər çətinlikdə yeni insan axtarmamaq, hər mübahisədə qapını göstərməmək, hər maraqlı gördüyü insana görə qurduğu həyatı riskə atmamaqdır. Adamlıq seçimlərinin məsuliyyətini daşımaqdır. Bir gün “səni seçirəm” dediyiniz insana, hər şey yaxşı gedəndə deyil, hər şey çətinləşəndə də sahib çıxmaqdır. Çünki sevgi ən çox gözəl günlərdə yox, çətin günlərdə sınanır. Övladlarının haqqını, ailəsinin hüzurunu, bir insanın sizə bağladığı ümidləri şəxsi həvəslərinizə qurban vermədiyiniz zaman adam olacaqsınız. Çünki böyüklük istədiyini etməkdə deyil, etməyə gücünüz çatsa da etməməli olduğunuz şeyi etməməkdədir və insanı insan edən xarakter də elə burada ortaya çıxır, heç kimin görmədiyi yerdə belə doğru qala bilməkdədir.

Bu gecə də yorğunsunuz və heç kimə demədiyiniz şeyləri tək başına həll etməyin yorğunluğu ilə düşünürsünüz. Gündüz insan özünü müxtəlif işlərlə, insanlarla, məsuliyyətlərlə məşğul edib bəzi şeyləri özünə unutdurmağa çalışır, amma gecə gələndə sanki bütün səslər susur və insan özündən qaça bilmir. Bir vaxtlar önəmsiz görünən xatirələr, yarımçıq qalan söhbətlər, verilməyən cavablar bir-bir ağlınıza gəlir. İnsan ən çox da gecələr düşünür. Çünki gecə heç kimi aldatmaq olmur. Nə başqalarını, nə də özünü aldatmaq olur və bəzən bu səssizlikdə anlayırsınız ki, sizi yoran yaşadıqlarınız deyil, hələ də içinizdə daşıdıqlarınızdır. Hər şeyə rəğmən yenə də gecənin bir gözəlliyi var. Hər nə qədər uzun görünsə də, səhər mütləq açılır və bəzi düşüncələr yalnız gecənin qaranlığında insana ağır görünür. Ona görə də özünüzə qarşı sərt olmayın. Hər şeyi bu gecə həll etməyə çalışmayın. Bəzi yaralar danışdıqca və ya o dəqiqə yox, zaman keçdikcə sağalır. Bəzi suallar isə cavab tapdıqda yox, əhəmiyyətini itirdikdə yox olur. Bu gecə özünüzü sərbəst buraxın. Buraxın ki, o düşünmədən yatsın, darıxmadan yatsın, kimsə bilmədən axıdılan o göz yaşı bu gecə quru qalsın. Əgər heç kim bunu sizə deməyibsə, “Bu günə qədər gəlib çıxmağınız belə düşündüyünüzdən daha böyük bir uğurdur. Bir az dincəlin, bir az səbir edin. Sabah yenə günəş doğacaq və siz yenə yolunuza davam edəcəksiniz. Bir gün bu günlərə baxıb çətin idi, amma üstəsindən gəldim deyəcəksiniz.”

Həyatın reallıqlarını qəbul etməyə məcbursunuz. Heç bir ailə, heç bir münasibət, ümumən həyat kinolardakı kimi deyil. Heç bir münasibət hər gün romantik anlardan ibarət olmur. Hər gün çiçək, sürpriz, xüsusi sözlər və ya mükəmməl səhnələr yaşanmır. Heç bir kişi hər gün əlində güllə qapıya gəlməyəcək, heç bir qadın da hər gün ən gözəl halında sizi qarşılamayacaq. Çünki həyat sosial şəbəkələrdə gördüyümüz qısa görüntülərdən ibarət deyil. Həyat yorğunluqdur, məsuliyyətdir, hesab-kitablardır, bəzən susmaqdır, bəzən anlaşa bilməməkdir. Bəzən bir-birinizi incidəcəksiniz, bəzən əsəbiləşəcəksiniz, bəzən eyni evin içində bir-birinizə yad kimi hiss edəcəksiniz. Hətta elə günlər olacaq ki, münasibətinizdən, evliliyinizdən və ya həyatınızdan narazı qalacaqsınız, amma münasibətin gücü mükəmməl günlərdə yox, məhz o çətin günlərdə ortaya çıxır. Çünki sevgi hər gün kəpənəklər hiss etmək deyil, sevgi bəzən yorğun olduğunuz halda yenə də qalmağı seçməkdir. Bəzən anlaşa bilmədiyiniz insanı yenə də anlamağa çalışmaqdır. Çünki həyat kifayət qədər çətindir. Ona görə də münasibətlərdə mükəmməllik axtarmaq əvəzinə, birlikdə çətinliklərin öhdəsindən gələ biləcəyiniz bir insan axtarın. Günün sonunda insanı xoşbəxt edən şey nağıl kimi bir həyat deyil, yanında özünü güvəndə hiss etdiyi bir qəlbdir.

Bir dəfəsində biri mənə “Sən nə sevməyi bildin, nə də sevilməyi. İçin daşdı sənin” demişdi. O vaxt bu cümlənin üzərində çox dayanmadım. Haqlı olub-olmaması ilə də maraqlanmadım. Sadəcə eşitdim və keçdim, amma bugün insanlara baxanda, münasibətləri izləyəndə, insanların bir-birinə necə bağlandığını görəndə o sözləri daha yaxşı anlamağa başlayıram. Bəlkə də məsələ içimin daş olması deyildi, bəlkə də sadəcə heç vaxt hisslərimi insanların yaşadığı kimi yaşamadım. Hər şeyi bir az daha ehtiyatla qarşıladım, bir az daha çox düşündüm, bir az daha az güvəndim. İndi dönüb baxanda anlayıram ki, insanın qəlbini qorumaq üçün qurduğu divarlar bir müddətdən sonra onu qorumaqla yanaşı, ona çatmaq istəyən insanları da uzaqda saxlayır. Bəzən insan ən çox da bunu gec anlayır, qapını yalnız təhlükələrə yox, gözəl şeylərə də bağladığını anlayır. İnsanlar səni soyuq, məsafəli və ya duyğusuz görə bilərlər. Amma heç kim gecələr düşündüklərini, susduğun şeyləri, içində verdiyin mübarizələri bilmir. Bəlkə də mən sevməyi bacarmırdım deyə yox, sevməyin gətirdiyi itirmək ehtimalından qorxurdum. Bəlkə də sevilməyi qəbul edə bilmirdim, çünki bir gün o sevginin dəyişəcəyinə inanırdım. Ona görə hər şeyə bir addım məsafədən baxmaq daha təhlükəsiz gəlirdi, amma insan zamanla anlayır ki, qəlbini qorumaqla onu yaşatmaq eyni şey deyil və bəzən ən ağır həqiqət budur, səni ən çox yaralayan insanlar deyil, özünü qorumaq üçün imtina etdiyin ehtimallar olur.

Özünüzü kimsə üçün yara bandı etməyin. Buraxın o sevdiyiniz insan yaralı qalsın, amma siz yara bandı olaraq qalmayın. Çünki bəzi insanlar sizi sevmirlər, sadəcə ağrılarını azaltmaq üçün sizə ehtiyac duyurlar. Sizi həqiqətən sevən insan isə yalnız yaraları sağalana qədər yanınızda qalmaz. O, sizi çətin günlərində bir vasitə kimi yox, həyatının bir parçası kimi görər, həyatındakı hər şeyə daxil edər. Çünki sevgi ehtiyac bitəndə yox olan bir hiss deyil. Özünü başqasının yaralarını sağaltmağa həsr edən insanlar çox vaxt bir gün dönüb baxanda özlərinin qanadığını görürlər. Hamını sağaltmağa çalışarkən ən çox özlərini unudurlar. Ona görə də kiminsə sığınacağı olmaqla, kiminsə sevgisi olmaq arasındakı fərqi bilin. Çünki sizi həqiqətən sevən insan yaraları keçəndən sonra yox, hər şey qaydasına düşəndən sonra da əlinizi buraxmayan insandır.

Əgər atanız, qardaşınız və ya yoldaşınız hələ də həyatdadırsa, işdən, çöldən evə gəldikləri zaman incitməyin. Qadın olaraq bilmədiyiniz bəlkə də o qədər psixaloji çətinliklər var ki, iş həyatında, dost həyatında, kişilərin ümumən evdən kənardakı həyatında. Çöldə yaşananlar o qədər qorxuncdur ki, evə gəldikləri zaman istədikləri tək şey anlayışdır, dəstəkdir, hüzurdur. Problemlərdən qaçarkən evdə də bunları danışmaq onlar üçün yorucudur. Uşaqlıqdan “sən kişisən, kişi ağlamaz, kişi qorxmaz, kişi danışmaz” deyərək hər şeyi onlar üçün utandırıcı vəziyyət kimi qəbul edərək böyüyürlər və öz ailələri olduğu zaman bu onlar üçün çətin olur. Nəticədə hisslərini ifadə etməyi yox, içində saxlamağı öyrənirlər. Ona görə də bəzən sadə görünən “Nə olub ?”, “Niyə susursan ?” suallarına belə cavab verməkdə çətinlik çəkirlər. Çünki illərlə hisslərini gizlətmək onlara güc kimi öyrədilib. Bəzən evə gələndə onların ehtiyacı həll yolu yox, sadəcə rahat nəfəs ala biləcəkləri bir mühit olur. Elə bir yer ki, özlərini sübut etməyə məcbur qalmasınlar, yorğunluqlarını gizlətməsinlər, bir anlıq da olsa mübarizəni dayandıra bilsinlər. Çünki hər insanın, qadın və ya kişi olmasından asılı olmayaraq, anlayışa, dəstəyə və dinlənilməyə ehtiyacı var. Güclü görünən insanlar da yorulur. Sadəcə bunu göstərməkdə daha çox çətinlik çəkirlər və bəzən bir insanın gün ərzində eşitdiyi ən qiymətli cümlə heç bir məsləhət olmur. Sadəcə, “Yorulmusan, gəl bir az dincəl” olur.

Tezdən səhər yeməyi üçün süfrəni hazırlayırdım. Çölə çıxdım, qapını örtmək istəyəndə boşqab əlimdən çıxıb yerə düşdü, əsəbləşmədim, sadəcə qırılan parçaları yığmağa başladım. O an kiçik bir parça əlimə batdı və bilirsiniz ? İncitmədi. Ən azından qırılmış bir insan qədər incitməzdi. Çünki şüşənin, boşqabın və ya hər hansı bir əşyanın qırıldığı anı görürsən. Nə vaxt qırıldığını, niyə qırıldığını bilirsən. İnsan isə səssiz qırılır. Günlərlə, aylarla, bəzən illərlə. Üzündə təbəssüm olur, səsində sakitlik olur, amma içində nələrinsə dağıldığını heç kim görmür. Bəlkə də buna görə əlimə batan o kiçik parça mənə heç nə hiss etdirmədi. Çünki bəzi yaralar dəridə yox, insanın içində olur və görünməyən yaralar həmişə daha dərin iz buraxır. Qəribəsi də budur ki, insan qırılan boşqabı yapışdırmağa çalışır, amma qırılan qəlblərin çox vaxt öz-özünə sağalmasını gözləyir. Halbuki hər ikisinin ortaq bir cəhəti var, qırıldıqdan sonra əvvəlki kimi olmurlar. Bəlkə də boşqabı başqa üsullarla təmir etmək mümkündür, bəs insanı ? Bəzən elə deyil. Bəzən sadəcə istifadə etməyə davam edirsiniz, yaşamağa, gülümsəməyə davam ediriniz. Kənardan baxan hər şeyin qaydasında olduğunu düşünür, amma siz harada çat olduğunu, harada qırıldığını yaxşı bilirsiniz. Və zamanla anlayırsınız ki, insanı ən çox qırılmaq yox, qırıldığını heç kimə göstərə bilməmək yorur.

Bayaq özümə bir fincan çay süzdüm. Bir neçə dəqiqə keçməsinə rəğmən hələ də qaynar idi. Vacib bir işlə məşğul olduğum üçün içməyə vaxt tapmamışdım. Bir anlıq çaya baxıb: “İnsanlar belə tez soyuyur, çayım hələ də soyumayıb” dedim. Ətrafdakılar bir anlıq qəribə baxışlarla üzümə baxdılar. Bəlkə də zarafat etdiyimi düşündülər, bəlkə də nə demək istədiyimi tam anlamadılar, amma həqiqətən də qəribədir. Bəzən bir fincan çay istiliyini insanlardan daha uzun qoruyur. İnsan isə dünən uğrunda hər şeyi edə biləcəyini dediyi şeyə bu gün yad kimi baxa bilir. Dünən vaz keçə bilmədiyi birindən bu gün heç xəbər almaq istəmir. Bəlkə də problem insanların dəyişməsində deyil. Bəlkə də bəzi hisslərin sevgidən çox ehtiyac, maraq və ya vərdiş olmasındadır. Çünki həqiqi olan şeylər adətən bir anda soyumur. Onlar yavaş-yavaş azalır, yavaş-yavaş uzaqlaşır. Ona görə də bəzən bir fincan çaya baxıb insan münasibətlərini xatırlamaq o qədər də qəribə deyil. Çünki həyat bizə ən böyük həqiqətləri çox vaxt ən adi şeylərlə göstərir.

Birdən bir boşluq hissi gəlir insana. “Nə edim ? necə edim ? mən ümumən nə etməliyəm ?” deyə düşünürsünüz. Sanki hər şey dayanıb, sanki yolunu itirmisən, sanki dünyanın sonudur, amma bilirsiniz ? O hiss keçir. O an içində olduğunuz üçün heç vaxt bitməyəcək kimi görünür. Hər şey mənasız gəlir, gələcək dumanlı görünür, verdiyiniz qərarlar belə sizə yetərsiz gəlir. Özünüzü hamıdan geri qalmış, hamıdan yorğun hiss edə bilirsiniz, amma həyatın mənə öyrətdiyi bir şey varsa, o da budur ki, bəzi hisslər həll edilmək üçün yox, yaşanıb keçmək üçündür. İnsan hər boşluğun cavabını həmin gün tapmır. Hər sualın cavabı da dərhal gəlmir. Bəzən sadəcə o dövrü keçmək lazımdır. Səhərlər oyanmaq, günləri yaşamaq, özünə bir az zaman vermək lazımdır. Çünki bu gün dünyanın sonu kimi görünən hiss, bir müddət sonra dönüb baxdığınızda həyatınızın sadəcə çətin bir mərhələsi kimi görünəcək. Və bir gün anlayacaqsınız ki, sizi xilas edən şey bütün cavabları tapmaq olmayıb. Sadəcə cavablar gələnə qədər davam etməyi bacarmağınız olub.

Özünüzü özəl və dəyərli hiss etməyiniz üçün kimsəyə ehtiyacınız yoxdur. Sevdiyiniz bir hədiyyəni almaq üçün də, sevdiyiniz gülləri özünüzə bağışlamaq üçün də birinə ehtiyacınız yoxdur. Çünki dəyər, başqasının sizə verdiyi diqqətlə yaranmır. İnsan əvvəlcə özünə dəyər verməyi öyrənməlidir. Özünü yalnız başqalarının sevgisi ilə qiymətləndirən insan, bir gün o sevgi olmayanda öz dəyərindən də şübhə etməyə başlayır. Xoşbəxt olmaq üçün həmişə kimsənin qapını döyməsini gözləməyin. Bəzən insanın həyatında ona ən çox lazım olan şey, başqasının sevgisi deyil, özünə göstərdiyi qayğıdır. Və inanın, insan öz dəyərini özü bildikdən sonra, həyatına girən insanlar onu tamamlayan yox, sadəcə gözəlləşdirən insanlara çevrilir. Çünki özünü sevən insan artıq sevgini ehtiyacdan yox, seçimdən yaşayır. Çünki özünüzə verə bilmədiyiniz dəyəri başqasından gözləmək həm ağır yükdür, həm də haqsızlıqdır. İnsan öz xoşbəxtliyini birinin gəlməsinə, sevməsinə və ya qalmasına bağladıqda, həyatının sükanını da başqasının əlinə vermiş olur. Bir restoranda tək oturmaq, özünüzə hədiyyə almaq, uzun zamandır istədiyiniz bir şeyi etmək artıq qəribə görünmür. Bu, heç kimə ehtiyac duymamaq demək deyil. Hamımız sevilmək, anlaşılmaq və paylaşmaq istəyirik. Sadəcə məsələ budur ki, həyatınızdakı insanların varlığı sizi dəyərli etməməlidir. Onlar onsuz da dəyərli olan həyatınıza əlavə gözəllik qatmalıdırlar. Çünki insanın özünə verə biləcəyi ən böyük hədiyyə, öz dəyərini başqasının baxışlarında yox, öz gözlərində görə bilməsidir.

Zənnimcə dünən, yəni 1 iyun günü şəhid yoldaşının qaynatası tərəfindən qətlə yetirildiyi xəbərini hər kəs eşidib. Öldürülməzdən bir neçə saat əvvəl övladlarını sevindirmək üçün paylaşım edən, onların üzündə təbəssüm yaratmağa çalışan bir ananın taleyinin belə bitməsi insanın içini parçalayır. Ən ağrılı tərəfi isə budur ki, bəzi insanlar hadisənin dəhşətinə yox, qadının nə etdiyini, günahının nə olduğunu araşdırmağa çalışırlar. Sanki bir insanın öldürülməsinə haqq qazandıracaq səbəb axtarırlar. Halbuki səbəb hər nə olursa olsun, heç bir fikir ayrılığı, heç bir mübahisə, heç bir inciklik bir insanın həyatına son qoymağı haqlı çıxara bilməz. Mənim anlaya bilmədiyim də budur. Bir qadının həyatını itirməsi xəbərindən sonra ilk verilən sual “niyə öldürülüb ?”. Çünki bəzi insanlar hələ də qətlin səbəbini yox, bəhanəsini axtarırlar. Bir insanın həyatı onun haqqında deyilən sözlərdən, onun seçimlərindən, başqalarının ondan narazı qalmasından daha dəyərlidir. Heç kim heç kimin canı üzərində hökm sahibi deyil. Arxada isə iki övlad qalır. Bir gün əvvəl anasının onları sevindirməyə çalışdığı, gələcəkləri üçün yaşadığı övladlar. Onlar böyüyəndə bu hadisəni necə xatırlayacaqlar ? Bir insan qəzəbinin, nifrətinin və ya hökm vermək istəyinin nəticəsində neçə həyatın dağıldığını düşünürmü ? Ona görə də belə hadisələrdə ilk axtarmalı olduğumuz şey bəhanə deyil, vicdandır. Çünki insanlığın bitdiyi yer, bir qətlin səbəbini axtarmağa başladığımız yerdir.

Qadınların zəif bir obyekt kimi görülməsi həqiqətən də çox yorucu və ədalətsiz bir yanaşmadır. İşdə, həyatda, cəmiyyətdə susan, sözünü deyə bilməyən insanlar çox vaxt evə gəlib öz gərginliyini ən yaxın bildiyi insana yönəldir. Qadın sizin reabilitasiya mərkəziniz deyil. Onun da yorğunluğu var, onun da emosiyası var, onun da daşıdığı yük var. Əgər bir qadın evdə qayğı göstərirsə, yemək hazırlayırsa, evin məsuliyyətini bölüşürsə, bu onun borcu deyil, bu qarşılıqlı bir həyatın içində verilən dəyərin bir hissəsidir. Eynilə kişinin də məsuliyyətləri olduğu kimi. Ən vacibi isə budur, münasibətlərdə susdurmaq yox, danışmaq lazımdır. İçinizdə yığılanı qarşı tərəfə aqressiya ilə yox, anlayışla demək lazımdır. Çünki heç kim düşüncələri oxumağa məcbur deyil və heç bir sevgi kobudluqla, psixoloji təzyiqlə yaşaya bilməz. Qadın insandır və insan hörmət istəməkdə yox, hörmətsizliyə dözməkdə məcbur olmamalıdır. Hörmət olmadan heç bir münasibət sağlam qala bilməz. Bir qadının gücünü “o dözür” deyə yox, “o anlayır” deyə yanlış qiymətləndirmək olmaz. Çünki dözmək bir nöqtəyə qədərdir. İnsan hər dəfə susanda, hər dəfə keçəndə, hər dəfə özünü ikinci plana atanda içində bir şeylər tükənir. Münasibətlərdə güc bir tərəfin digərini əzməsi deyil, bir-birini qorumasıdır. Əgər bir münasibətdə qadın özünü dəyərsiz hiss edirsə, orada artıq sevgi yox, sadəcə vərdiş və yük qalır.

Hər çiçək hər torpaqda yetişmir. Bəzən problem çiçəyin özündə olmur, sadəcə olduğu yer ona uyğun olmur. Nə qədər çalışsa da, nə qədər kök salmağa çalışsa da, ehtiyac duyduğu şeyi tapa bilmir. İnsanlar da bir az belədir. Hər kəs hər mühitdə, hər münasibətdə, hər insanın yanında özünü göstərə bilmir. Bəzən dəyər görmədiyiniz yerdə özünüzü dəyərsiz sanırsınız, halbuki sadəcə yanlış yerdəsiniz. Günah nə sizdə olur, nə də tamamilə qarşı tərəfdə. Sadəcə bəzi ruhlar, bəzi qəlblər və bəzi həyatlar bir-birinə uyğun gəlmir. Ona görə də hər solan çiçəyi zəif sanmayın, bəzən onun sadəcə çiçəklənə biləcəyi torpağa ehtiyacı olur və insan bunu çox vaxt gec anlayır. Özünü günahlandırır, daha çox çalışır, daha çox dözür, daha çox verir. Elə bilir ki, bir az da səbir etsə, bir az da fədakarlıq göstərsə hər şey dəyişəcək. Amma bəzi yerlər var ki, nə qədər yaxşı olsan da sənə yaxşı gəlmir. Bəzi insanlar var ki, nə qədər sevilsələr də sizi anlamağı bacarmırlar. Çünki uyğunluq həmişə sevgi ilə ölçülmür. Bəzən bir insanı çox sevsəniz də, onun yanında özünüz ola bilmirsiniz. Ona görə də hər ayrılığı uğursuzluq kimi görməyin. Bəzən həyat sizi itirmək üçün deyil, aid olduğunuz yerə aparmaq üçün bəzi qapıları bağlayır. Çünki hər çiçək hər torpaqda yetişmədiyi kimi, hər insan da hər qəlbdə xoşbəxt ola bilmir. Hər baxçanın öz bağçanın öz bağbanı olur.