Betere Lessen

Welkom bij de website voor het ultieme lesplan-stappenplan! Dit bericht is er om u wegwijs te maken op deze website.

Helemaal links in het scherm ziet u 2 icoontjes; het pijltje naar links refreshed deze pagina, het tweede icoontje doet niks.

Tussen de icoontjes en deze tekst in, ziet u verschillende links. Het spreekt voor zich waar deze u naartoe zullen leiden, maar het moet gezegd worden dat de Inhoudsopgave extra uitleg en verdieping zal bieden omtrent deze website en het stappenplan!

Voor snelle toegang en mensen die vaak op internet zitten, kan u het volgende achter de URL bovenin de balk zetten: Voor het stappenplan: /stappenplan Voor de inhoudsopgave: /inhoudsopgave Voor de bronnenlijst: /bronnen Voor de verantwoording: /verantwoording Voor tips vóór het les maken: /vooraf

Als u verder naar beneden scrollt dan ziet u 'posts' met verdieping op bepaalde onderwerpen, deze staan hier zodat er makkelijk gelinkt kan worden in het stappenplan. Mocht u deze verdiepende info snel willen vinden, dan wordt aangerande om via de zoekfunctie links (search this blog) of van uw pc (ctrl+f) één van de volgende woorden in te typen: Werkvormen Differentiatie Vakintegratie Bestaansverheldering Historisch Redeneren

Verdieping Stappenplan Hulp

V E R D I E P I N G

Didactische werkvormen geven een goede reflectie van de gedragingen van de docent. De belangrijkste vraag die hierbij gesteld wordt, is of de docent zelf de regie in handen wil hebben of dat de leerlingen zelf actief gaan leren. Hieronder komen een aantal voorbeelden van de didactische werkvormen die er zijn en waar welke werkvorm geschikt voor is.

Instructievorm Deze vorm is door de docent gestuurd en de focus ligt vooral op de leerstof. Deze werkvorm is vooral geschikt voor het doorgeven van informatie of als introductie op een nieuw onderwerp.

Interactievorm De leerlingen delen met elkaar hun kennis, ervaringen of vragen die ze hebben over het onderwerp. Deze werkvorm is geschikt om leerlingen te leren hoe ze kunnen overleggen, actief te laten luisteren, een mening te vormen, de leerstof te verwerken of zich open te laten stellen voor een ander.

Opdrachtvorm De docent deelt taken uit aan de leerlingen en daarna gaan de leerlingen zelfstandig aan de slag. Het gaat hier voornamelijk om het proces van de leerlingen. De leerlingen leren bij deze vorm om samen te werken, informatie op te zoeken, te verwerken en te presenteren.

Samenwerkvorm Bij deze vorm werken de leerlingen samen aan een gezamenlijk doel. De groep kan bijvoorbeeld ingedeeld worden op basis van interesse of niveau.

Spelvorm Met deze vorm wordt de leertheorie toegepast door middel van een spel.

S T A P P E N P L A N

o Bedenk welk type werkvorm het beste past bij de leerstof en de leerdoelen o Bepaal minimaal één passende werkvorm bij de leerstof o Let op of de werkvorm kan i.c.m. de groepsgrootte, de tijd en de middelen die nodig zijn o Verwerk de werkvorm in het lesplan

H U L P

Instructievormen Instructievormen zijn vooral geschikt voor: • Het doorgeven van basale kennis of de uitleg van moeilijke onderwerpen, in korte tijd aan grote groepen. • Het presenteren van een inleiding of verhaal, zodat de interesse wordt gewekt. • Het samenvatten van veel leerstof. • Het geven van richtlijnen voor taken.

Bij instructievormen is het van belang dat de leerkracht: • Aansluit bij de voorkennis. • De doelen en verwachtingen duidelijk maakt. • De instructie helder opbouwt en concrete voorbeelden geeft. • De uitleg afstemt op de interesse en het tempo van de kinderen. • Afwisselt met stemgebruik, gebaren en goed gebruikmaakt van hulpmiddelen.

Interactievormen Door interactievormen leren kinderen om: • Te overleggen. • Vragen te stellen • Te luisteren naar anderen. • Hun mening te verwoorden.

Opdrachtvormen Opdrachtvormen zijn werkvormen die de leerlingen zoveel mogelijk zelfstandig uitvoeren. Bij deze werkvorm leren de leerlingen verbanden te leggen tussen basiskennis en de context. Het proces is belangrijk. Een goede opdracht geeft structuur, maar geeft wel ruimte voor een eigen planning en werkwijze.

De opdrachtvormen zijn in drie groepen te verdelen: • Werkvormen die gericht zijn op studeren of onderzoeken. Bijvoorbeeld: o Verzamelen van informatie, uit een krant, archief, interview. o Verkennen. o Experimenten. • Werkvormen die gericht zijn op weergeven. Bijvoorbeeld: o Berichten; informatie geordend doorgeven. o Voordragen. o Uiteenzetten. • Werkvormen gericht op zelfstandig werken. Bijvoorbeeld: o Uitvoeren van een handeling. o Ontwerpen. o Maken van een werkstuk: een essay, een maquette, enz.

Samenwerkingsvormen en Coöperatief leren Samenwerkend leren staat de laatste jaren in de belangstelling. Waarom? • Samenwerken is een belangrijke vaardigheid in de maatschappij. • Samenwerkend leren leidt tot beter leren en een betere transfer naar nieuwe situaties. • Samenwerkend leren heeft een positief effect op de onderlinge verhoudingen in een klas, het welbevinden, de eigenwaarde en de sociale ondersteuning. • Samenwerkend leren heeft een goede invloed op de motivatie: de zelfefficiëntie, de leerdoel oriëntatie en de intrinsieke motivatie. Simpel gezegd: ze gaan gerichter aan het werk. • Samenwerkend leren biedt ruimte voor het ontwikkelen van zelfstandigheid en verantwoordelijkheid.

Bij samenwerkend leren ligt het accent op de volgende vaardigheden: • Goed en actief luisteren. • Uitleg geven. • Elkaar helpen. • Elkaar vragen stellen. • Samen beslissingen nemen. • Respect voor de ander. • Conflicten oplossen. • Iedereen erbij betrekken en verantwoordelijk maken. • Met en van elkaar leren door gestructureerd samenwerken.

Samenwerkend leren is geen synoniem van werken in groepen. Bij echt samenwerkend leren is sprake van: • Face-to-face interactie. • Positieve onderlinge afhankelijkheid. • Individuele aanspreekbaarheid. • Samenwerkingsvaardigheden. • Groepsprocessen.

Verdieping Stappenplan Voorbeelden

V E R D I E P I N G

Er zijn twee manieren van differentiëren: Convergent en divergent. Bij convergente differentiatie wordt er uitgegaan van het leerstofklassensysteem. Dit houdt in dat er vastgesteld is dat er een minimum aan hoeveelheid leerstof geleerd moet zijn door de leerlingen. De leerlingen worden bij elkaar gehouden als groep en de leerkracht staat centraal. Eerst krijgt de klas klassikaal les en daarna gaan de leerlingen zelfstandig aan de slag om de stof te verwerken. Op deze manier heeft de docent tijd om leerlingen die de stof minder goed beheersen te begeleiden. Voor de leerlingen die de stof onder de knie hebben, wordt er verdiepingsstof aangeboden.

Bij divergent differentiëren staan de leerlingen centraal en krijgt de docent een begeleidende functie. Tijdens deze manier van differentiëren nemen de verschillen tussen de leerlingen toe en zal er meer differentiatie nodig zijn. De leerlingen worden tijdens deze vorm meer op hun niveau aangesproken als het gaat om instructie en verwerking van de lesstof. Vandaar dat er meer differentiatie nodig is, omdat de verschillen meer uit elkaar gaan lopen en dat is precies wat divergeren betekend.

Deze vorm wordt over het algemeen minder gebruikt binnen het onderwijs. Ons onderwijs is er namelijk op ingericht dat iedereen met ongeveer hetzelfde niveau bij elkaar geplaatst wordt. Je hebt namelijk een bepaald minimumniveau nodig om over te kunnen gaan. Bij divergent differentiëren komt een hogere werkdruk kijken en door de grote klassen is er vaak geen tijd om leerlingen verschillende leerlijnen aan te bieden.

Hierbij is de volgende informatie van het grootste belang:

Welke leerinhouden en -activiteiten voor welke leerlingen doen ertoe in de les?

Gelden de leerdoelen voor de gehele klas op per deelgroep?

Vanuit de lesdoelen wordt vastgesteld welk materiaal (uit de methode) er wel of niet gebruikt wordt.

Welke leerlingen beheersen de stof al, welke leerlingen hebben extra oefenstof nodig en hoe zit het met bepaalde interesses of leervoorkeuren van leerlingen?

S T A P P E N P L A N

o Bepaal de leerinhouden via de punten hierboven o Bepaal welke gegevens er nodig zijn omtrent de theorie van de les o Bepaal eerst de basisstof en vervolgens wat herhalingsstof & verdiepingsstof kan worden o Beschrijf de onderwijsbehoefte en doelen per leergroep (basis, herhaling & verdieping) o Bepaal op welke manier je hier vorm aan gaat leven in de les (zie onder het kopje ‘voorbeelden’ mogelijke manieren van differentiatie toepassen in de les) o Voor leerlingen moet duidelijk zijn waarom en in welke groep ze zitten o Voor leerlingen moet duidelijk zijn wat het plan van de les is (al helemaal als dit de eerste keer is dat differentiatie wordt toegepast) o Bepaal een goede lesafsluiting waarbij alle leerlingen weer samenkomen om van elkaar te leren o Bepaal de leergroep indeling voor de klas o Dit kan het best aan de hand van het gemiddelde cijfer (1 – 5 is basisgroep, 5 – 8 is herhalingsgroep, 8+ is verdiepingsgroep)

V O O R B E E L D E N

Manieren van Differentiatie:

o Ability grouping: je geeft aparte instructies aan groepjes van verschillende niveaus o Tiering: je biedt dezelfde opdracht aan in de klas, maar de opdracht werk je uit op meerdere niveaus o Mastery learning: aan de hand van verzamelde data biedt je verdiepende stof aan. Verzamel data door aan het einde van je les een formatief toetsje te geven o Busvorm: deze klassieke opstelling bestaat uit drie banen. Baan 1 gaat aan het werk zonder instructies, baan 2 met instructies en baan 3 met verlengde instructies. Je kunt de leerlingen zelf een baan laten kiezen, maar je kunt ook de banen indelen aan de hand van de verzamelde data o U-vorm of ringenopstelling: deze opstelling nodigt uit tot interactie en discussie. Aan de buitenste ring plaats je de leerlingen die geen uitleg nodig hebben en in de binnenste ring zitten leerlingen die wel begeleiding nodig hebben. Door deze opstelling maak je makkelijker contact met iedere leerling o Groepjes: je kunt kiezen voor homogene of heterogene groepjes. Het ligt aan het doel van je les welke soort je kiest. Binnen heterogene groepen kunnen leerlingen gebruikmaken van elkaars verschillen en daardoor leren ze samenwerken met verschillende niveaus. Leerlingen binnen homogene groepen kunnen elkaar uitdagen en zo hun leerprestatie verhogen o Tegenover elkaar: creëer een ‘speeddate setting’ door tafels tegenover elkaar te plaatsen. Door deze opstelling kunnen leerlingen goed samenwerken. Zet een leerling die de lesstof al goed beheerst tegenover een leerling die nog moeite heeft met de leerstof. Laat de sterke leerling zijn aanpak voor het maken van een opdracht uitleggen aan de zwakkere leerling

Taxonomie van Bloom toepassen:

Tijdens de instructie wordt verteld dat de leerlingen met het minimumniveau vooraan bij de docent gaan zitten om samen de leerstof door te nemen. Op deze manier kan de docent ondertussen waar het ontbreekt in kennis bij de leerlingen. Hier heeft de docent een begeleidende rol. We willen er dan voor zorgen dat de leerlingen op het niveau komen van onthouden en begrijpen. Dit is gebaseerd op de taxonomie van Bloom.

De leerlingen met het basisniveau krijgen bijvoorbeeld een set aan opdrachten mee om hun kennis van onthouden naar begrijpen en toepassen te kunnen brengen.

De leerlingen met een hoger niveau krijgen een set opdrachten om hun kennis van begrijpen en toepassen nog verder te brengen. Deze opdrachten zullen er dan op gericht zijn om hun kennis naar het niveau van analyseren en evalueren te brengen. Bij bovenstaand en dit niveau zullen de opdrachten set door de docent gecreëerd moeten worden naar het onderwerp wat gegeven wordt op dat moment.

Concreet in de les:

1. Terugblik: in een Prezi-presentatie zien de leerlingen allerlei begrippen staan. Ter activering van de voorkennis worden willekeurige leerlingen aangewezen om de betekenis van de begrippen te noemen. Niet alle begrippen hoeven behandeld te worden. Alle leerlingen

2. Oriëntatie: Er wordt benoemd dat er al veel leerlingen zijn die veel over het onderwerp weten. Om die reden wordt er in groepen met een lesbrief gewerkt vandaag. Samen worden de zaken uit hoofdstuk 3 nog even doorgenomen. Alle leerlingen

3. Uitleg: Aan de hand van de Prezi wordt de opdracht uitlegt. Afspraken en regels worden doorgenomen. De leerlingen weten wie met welke opdracht aan de gang moet gaan er wat er te doen staat wanneer zij klaar zijn. Alle leerlingen

4. Instructie en in-oefening: Groep Blauw krijgt extra uitleg van mij. Dit gebeurt aan de hand van een opdracht in de lesbrief en ondersteunend materiaal in de Prezi. Groep Groen mag meeluisteren indien nodig, maar van hen wordt verwacht dat zij zoveel mogelijk zelfstandig aan de slag gaan. In hun lesbrief bevinden zich een aantal hulpkaarten. Groep Oranje gaan zelfstandig aan het werk. Groep Blauw: instructie, Groep Groen: zelfstandig met keuze tot meeluisteren, Groep Oranje: doet niet mee met de instructie en de in-oefening

5. Verlengde instructie en begeleide in-oefening: Samen met team Blauw worden de eerste opdrachten samen met de docent gemaakt. De oefenopdrachten worden ook direct nagekeken. Groep Blauw

6. Zelfstandige verwerking: tijdens de zelfstandige verwerking loopt de docent aan de hand van een vaste route door het lokaal. Zo kunnen leerlingen vragen stellen en kan de docent zien of zij goed op weg zijn. Groep Oranje werkt al zelfstandig, Groep Groen ook en Groep Blauw werkt nu ook zelfstandig

Verdieping Stappenplan Tips/hulp

V E R D I E P I N G

Leerlingen krijgen op één lesdag met een verscheidenheid aan vakken/disciplines te maken. Hoewel een ontwikkelend brein een groot vermogen heeft om nieuwe verbindingen aan te leggen, wordt hier op veel scholen nog verdacht weinig gebruik van gemaakt. Dit is waar de verschillende maten van vakintegratie om de hoek komen kijken. Bij Multidisciplinair onderwijs wordt er wel gerefereerd aan de informatie van andere vakken die overeenkomt met het onderwerp van de les, maar de focus blijft op het eigen vak. Interdisciplinariteit zorgt er juist voor dat er een relatie wordt aangegaan met de informatie van andere vakken, waarbij actief gebruik gemaakt wordt van de verschillende kennis & vaardigheden van de andere vakken om tot een gecombineerde uiting te komen. Aan de top van integratie staat het Transdisciplinair onderwijs, iets wat als docent alleen moeilijk te bewerkstelligen is, maar op sommige scholen haar toepassing vindt. Hierbij zijn de traditionele vakken aan de kant gezet om ruimt te bieden aan een betekenisvolle context die leerlingen gebruiken om onderzoekend lerend een oplossing of inzicht uit te synthetiseren. Aangezien dit erg complex is om toe te passen, ligt de focus binnen dit stappenplan meer op interdisciplinariteit.

Het vak Geschiedenis biedt veel ruimte voor interdisciplinariteit: Het tot elkaar in relatie brengen van verschillende vakinhouden, om een nieuw inzicht te creëren of problemen op te lossen. Bij het geschiedenisonderwijs kan deze verbinding eigenlijk met elk vak wel een keer geboden worden (denk aan de Verlichting met Natuurkunde of de Industriële Revolutie en een vak als Techniek), maar vooral de vakken Aardrijkskunde, Levensbeschouwing, Economie, Maatschappijleer en de taalvakken komen vaak aan de orde. Als docent is het aan te raden om in te lezen op de nodige vaardigheden en kennis van de andere vakken, om te kijken waar verbinding mogelijk is. Dit is iets wat voornamelijk een zomervakantietaak zal zijn, maar ook door overleg met collega’s kan er gekeken worden naar mooie mogelijkheden voor interdisciplinariteit. Toch kan een ‘slechter’ ingelezen docent gebruik maken van interdisciplinariteit binnen een les(sen serie). Het belangrijkste hierbij is om een duidelijke onderzoeksvraag te creëren waar de leerlingen zich mee bezig kunnen houden gedurende de les. Dit kan op een laag niveau, maar les breed: Schrijf alle termen op die je hoort/leest die gaan over economische ontwikkelingen (bij het onderwerp van The Roaring Twenties bijvoorbeeld) of laat de leerlingen een vergelijking trekken tussen de samenleving van de oude Grieken en die waar wij nu in leven. Dit vraagstuk leg je dan voor aan het begin van de les en kom je aan het einde van de les op terug. Ook kan dit een meer complexe vorm krijgen door er een hele werkvorm aan te verbinden of iets als een PO.

S T A P P E N P L A N

o Bedenk op welke manier het onderwerp van de les in contact staat met andere vakken o Bedenk vragen die aan de leerlingen gesteld kunnen worden om de kennis die zij bezitten uit andere vakken te prikkelen o Verwerk de vakinhoudelijke kennis van andere vakken waar mogelijk in je les

T I P S / H U L P

Verdieping Stappenplan Tips/hulp

V E R D I E P I N G

Bestaansverheldering is het voornaamste doel van geschiedenisonderwijs. Bij bestaansverheldering wordt er toegewerkt naar een manier waarop de geschiedenis van de wereld gebruikt kan worden om de huidige samenleving te verklaren. Om hier goed vorm aan te kunnen geven, moet er gebruik worden gemaakt van bestaansverhelderende vragen. Dit zijn vragen die het verleden koppelen met het heden op tenminste één van de volgende dimensies: Politiek-bestuurlijk, cultureel-mentaal of sociaaleconomisch. Hierbij ligt de focus binnen de geschiedenis altijd op het unieke en het handelen van specifieke mensen in hun historische context; aangezien bestaansverheldering de geschiedenis naar het heden wil trekken, is het dus ook belangrijk dat degene die dit wil doen zich bewust is van hun eigen standplaatsgebondenheid.

Geschiedenisonderwijs aanbieden met behulp van bestaansverheldering, zorgt ervoor dat leerlingen direct baat hebben bij wat zij leren én het motiveert hen om een meer onderzoekende houding aan te nemen bij de verschillende onderwerpen. Zoals drs. J. Veltmaat zegt op zijn website over geschiedenisonderwijs, leven wij in drie werelden: Het verleden, het heden en de toekomst. Dit doen wij mentaal, die grenzen leggen wij zelf en we kunnen dus ook bepalen wat wij daarmee doen. Zoals wij leren van de ervaringen die wij in ons eigen verleden hebben opgedaan of anderen hebben zien opdoen, kunnen wij ook leren via de ervaringen van mensen die wij niet persoonlijk gekend hebben. Daarnaast kunnen wij de wereld om ons heen alleen begrijpen door te kijken naar wat overal aan ten grondslag ligt; dit hoeft niet altijd ver in de geschiedenis te liggen, maar al gaat het om een oorzaak dat gister gebeurde, dan is dat geschiedenis op zich. Al deze ervaringen en kennis die opgedaan kunnen worden binnen het geschiedenisonderwijs, bieden ruimte voor de idealen en streven voor de toekomst. Geschiedenis is dus niet alleen gebeurtenissen uit het verleden, het is ook verklarende kennis over het heden en stimulerende informatie voor de toekomst. En zoals deze informatie altijd gekleurd is door onze standplaatsgebondenheid, is het voor iedereen persoonlijk toepasbaar op hun eigen situatie en in relatie tot hun eigen dromen & wensen.

Bestaansverhelderende vragen zijn vragen aan de geschiedenis stellen om het heden te verduidelijken. Denk bij dit soort vragen aan de; wie, wat, waar, waarom, wanneer en hoe vragen die je kan stellen aan het onderwerp en op welke manier je die informatie in relatie kan brengen tot hedendaagse vraagstellingen. Dus: Waarom ontstond de democratie en hoe worden die doelen vandaag de dag nog nagestreefd? Of: Hoe verspreide de Pest zich en wat kunnen wij daarvan leren tijdens de huidige pandemie?

S T A P P E N P L A N

o Bedenk op welke manier het onderwerp van de les in verband staat met de belevingswereld van de leerlingen o Denk op basis van de dimensies: Politiek-bestuurlijk, cultureel- mentaal, sociaaleconomisch o Bedenk vragen die je kan stellen aan het onderwerp van de les o Bedenk op welke manier je de bestaansverheldering wil toepassen in de les o Als motiverende instap o Als probleemstelling voor een opdracht o Als prikkel voor een klassikaal gesprek o Als toets vraag (oefen hier dan wel mee in de les)

T I P S / H U L P

Verdieping Stappenplan Tips/hulp V E R D I E P I N G Historisch redeneren hoort niet ingezet te worden als doel op zich, maar als tool om te leren hoe je de wereld om je heen kan begrijpen. Het helpt met de geprikkelde nieuwsgierigheid ondersteunen en een standpunt in te nemen over een enorme verscheidenheid aan onderwerpen. Dit is waarom het belangrijk is om leerlingen hierbij te ondersteunen tijdens de geschiedenislessen, niet alleen zodat ze hun examens halen, maar ook om een functionerende persoon in een sociale omgeving te worden. Definitie van Historisch Redeneren: Een activiteit waarin iemand informatie over het verleden organiseert om een historisch verschijnsel te beschrijven, vergelijken en/of verklaren, waarbij historische vragen worden gesteld, wordt gecontextualiseerd en gebruik wordt gemaakt van historische begrippen & structuurbegrippen. Beweringen worden ondersteunt met argumenten die gebaseerd zijn op bewijs uit bronnen. Een korte uitleg van de verschillende historische begrippen die we kennen: Methodologische begrippen = onderzoek/beschrijvende woorden (Bijv. Oorzaak, continuïteit, mening, subjectiviteit, interpretatie, standplaatsgebondenheid) Historische begrippen = verschijnselen, structuren, personen & perioden (Bijv. Cleopatra, Berlijnse Muur, feodale stelsel) Colligerende begrippen = serie van gebeurtenissen in één (Bijv. Verlichting & Renaissance) S T A P P E N P L A N o Bedenk van te voren zelf historische vragen die gesteld kunnen worden over het onderwerp o Beschrijvende, verklarende, vergelijkende en evaluatievragen o Maak gebruik van structuurbegrippen (Verandering, oorzaak, gevolg en betrouwbaarheid) o Zoek een verscheidenheid aan bronnen rondom het onderwerp o Bedenk een werkvorm voor de leerlingen met de bronnen o Bied de leerlingen een checklist om bronkritiek te oefenen (zie de afbeelding van MeMo) o Stimuleer een manier waarop leerlingen argumentaties moeten opbouwen o Geef de leerlingen een argumentatief diagram, waarbij ze hun standpunt kunnen omschrijven, argumenten voor & tegen invullen en ook ruimte hebben om voorbeelden bij hun argumenten te voegen o Koppel de les altijd aan de 10 tijdvakken en de kenmerkende aspecten om de leerlingen te helpen met het contextualiseren van de les o Probeer zo veel mogelijk historische begrippen te verwerken in je presentaties en uitleg, vergeet niet om ze uit te leggen de eerste paar keer dat je ze gebruikt! o Laat de leerlingen tijdens de werkvormen die je bedenkt zoveel mogelijk gebruik maken van historische begrippen; geef ze een duidelijk overzicht van welke begrippen ze moeten gebruiken met mogelijk een uitleg van het begrip