#thevoidmag

Tasarımdan Çöpe; Yapılı Çevrenin Dönüşümü

Kanada beton derneğinin yaptığı araştırmaya göre beton, sudan sonra dünyada en çok tüketilen materyal. Royal Society of Chemistry tarafından yayımlanmış bir rapora göre de dünyada betona olan talebin 2019 yılında 5.2 milyar tona ulaşması bekleniyor. Kaba bir hesapla, betonun dünyada kişi başı tüketimi yıllık olarak yaklaşık 1 tonu buluyor. Tüm bu yapım sürecinde kullanılacak betonun üreteceği karbon emisyonu bir yana, yıkımında açığa çıkan, geri dönüşümü yapılmayan ve atık haline gelen betonun sadece Avrupa’da toplam 850 milyon ton, Amerika’da ise 123 milyon ton civarlarında olduğu tahmin ediliyor. Bu veriler, işaret ettiği ciddi ekolojik sorunlara ek olarak çevremizde yapım ve yıkım süreçleriyle şekillenen dünyanın durumu hakkında da önemli bilgiler veriyor. Aynı zamanda dünyadaki birçok yapıyı eşzamanlı bir yapım yıkım sürekliliği altında topluyor.

Türkiye’de özellikle son yıllarda inşaat odaklı büyüme stratejisiyle gerçekleşen yıkım ve yapım sürecini hem yapılı çevre hem de sosyokültürel doku üzerindeki ağır etkileriyle deneyimledik. Çevre ve Şehircilik bakanlığı tarafından ‘‘yaşam dönüşümdür’’ sloganıyla yola çıkan kentsel dönüşüm projelerinin de dönüşüm vaadiyle yola çıkıp çoğunlukla ekonomik fayda için temiz parsel üretimiyle son bulması, belleklerde yıkımı yeniliğin üreticisi olmaktan çok farklı yerlere taşıdı. Kentsel dönüşüm müdahalesi üst otoritenin kullanılmazlık atfettiği yerleşim yerlerini, kent tasarımında yetkili profesyonellerin daha iyi yaşam üretimi olarak lanse ettiği yeni yaşam alanlarına dönüştürürken, ortadan kaldırdığı yapılardaki yaşayış biçimlerini ve orada oluşmuş toplumsal grupların kendilerine özgü bağlarını da geri dönülmez bir biçimde yok etti. Yaşam alanlarından sürülen insanlarla beraber bu bağlar dönüşümün yan ürünü olarak bir atık haline getirildi. Sonuç, reklam sektörünü domine eden bir pazarlama stratejisiyle her yerde karşımıza çıkan ‘‘yeni yaşam merkezleri’’. Kent yaşamının vazgeçilmezi olarak öne sürülen, ‘‘yeni yaşam biçiminin yansımasını’’ model alarak formüle edilmiş apartmanlar, plazalar ve AVM komplekslerini bir arada barındıran büyük yapıların dönüşüm sonrası kullanıcılarına (müşterilerine) sunduğu yaşam biçimi ise sıklıkla türeyen benzerlerinden farklı olmayan, tek parselde geçen bir hayat, üstelik havaalanına sadece 15 km uzaklıkta…

Mimarlığın dünyayı hoyratça dönüştürmesine karşı ortaya atılan sürdürülebilirlik tartışmalarının Türkiye’deki ana akım inşaat sektöründe bulduğu ses, yıkım ücreti karşılığı binanın demir hurdasının alınmasından öteye gidemezken, sürdürülebilirliği sadece yapının ürettiği karbon ayak izine indirgeyen uluslararası sertifikalar ise karşılaştığımız küresel problemi her yönüyle ele almaktan uzak.

Bu çözüme alternatif olarak bir araya gelen sanatçı kolektifi Basurama, üst otoritelerden bağımsız, kullanıcısı tarafından tasarlanan hem ekolojik hem de kültürel anlamda sürdürülebilir mekân çözümleri oluşturmaya çalışıyor. Dünyanın çeşitli yerlerinde faaliyetler sürdüren oluşumun kullandığı ana maddeyse, karşılıksız bir şekilde sürekli üretilen, evlerin önünden, kentsel mekânlardan ve yıkım sahalarında sihirli bir şekilde ‘‘yok olan’’ çöp ve atık malzemeler. İçinde yaşadığımız tüketim çağının en büyük üretimlerinden olan çöpü herkes tarafından ulaşılabilirliği nedeniyle demokratik bir başlangıç noktası olarak gören oluşum, tasarım süreçlerini bulundukları yerlerdeki yerel topluluklarla entegre ederek bu üretim biçiminin yayılmasını ve kullanıcıları tarafından devamlılığını sağlamayı amaçlıyor. Hedefleri: mekânı kullanan kişileri mekânın ihtiyaçları hakkında bir tartışma üretmeye teşvik etmek ve katılımcıların tasarımcılardan bağımsız karar alma potansiyellerini harekete geçirmek. Otoritenin yapılı çevre üzerinden insan hayatı için söz söyleme hakkını kendinde görmesine karşı Basurama’nın katılımcı odaklı çözümü, mimarın tekelinde şekillenen fiziksel çevreyi bir ortak emek ve sorumluluk projesine dönüştürüyor.

Notlar

1. http://www.cement.ca/

2. (5 milyar = 3,820 milyar metreküp beton, beton yoğunluğu = 2,3 ton/metre küp 3,82 milyar metreküp: 8,786 milyar ton dünya popülasyonu yaklaşık olarak 7,3 milyar  8,786 / 7,3 = 1,2 ton)

Chemistry World dergisinde yayınlanan makale, yaşadığımız dönemin hızı ve çevreye olan tahribattını anlamak açısından  http://www.rsc.org/images/Construction_tcm18-114530.pdf adresinden ulaşabilirsiniz.

3. http://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/

4. Reklamcılar Derneği, Medya ve Reklam Yatırımları Raporu

5. http://www.arkitera.com/haber/9582/hurda-karsiligi-yikim-bedava

6. http://basurama.org/en

7. http://www.arkitera.com/soylesi/941/basurama

Here is one of my articles that published on the void mag. Enjoy!

MİMARLIK İÇİN REKLAMLAR

Mimarlık için reklamlar (Advertisements for architecture) mimar ve yazar Bernard Tschumi’nin 1976-1977 yılları arasında ürettiği bir dizi yazı ve imajdan oluşan işleri içerir. ‘Mekân kavramı’ ve ‘mekânın kendisinin deneyimi’ arasındaki sürtüşmeden doğan bu seri, Tschumi’nin ‘Architecture and Disjunction’daki fikirlerini özetleyen ve zenginleştiren bir niteliğe sahiptir. Üretildiği yıllardaki düşünce ortamının değişim atmosferi de bu serinin ortaya çıkış şeklinde büyük bir rol oynar. 60’ların sonlarına doğru, felsefenin veya hümanizmin temeline inip ne olduğunu sorgulayan Gilles Deleuze, Jacques Derrida ve Roland Barthes gibi isimlerin yayınları ya da Henri Moore ve Marcel Duchamp gibi sanatçıların yerleşik fikirlere meydan okuyan pratikleri, disiplinlerindeki önceden kabul görmüş temelleri sarsar. Bu bağlamda, mimarlık için reklamlar, Tschumi’nin içinde bulunduğu değişim atmosferine mimar ve kuramcı kimliğiyle yaptığı katkılardan biri olarak da görülebilir.  

Mimari bir yapının tekliğine karşılık, yeniden ve tekrar tekrar üretime çağrışım olarak kartpostal büyüklüğünde sayfalara basılan reklamlar üzerlerinde Tschumi’nin popüler estetik ve çağdaş mimari anlayış eleştirilerini taşır. Yalnızca bir imaj ve onunla bağlantılı kısa metinler içermelerine rağmen bu reklamlar, başlı başına birer manifesto olarak görülebilecek derecede yoğundur. Seride, Tschumi’nin erken teorilerine ait fikirler, Sigfried Giedion’un ‘geilte auge’ (aceleci göz) kavramına iyi birer örnek olarak gösterilebilecek şekilde, kısa ve çarpıcı bir biçimde imajlarla bir araya gelirler. Serideki bu çarpıcılık ve cinayet gibi dramatik unsurların kullanımı, bir tepki uyandırabilmek amacıyla kullanılmıştır. Tekrar tekrar üretilebilmeleri de bu reklamların sayfanın hayali mekanından taşmasına olanak sağlar.

Tschumi, mimarinin iki boyutlu düzlemde anlaşılamayacağını ve hayal dünyasında varolacağını; bu yüzden de yalnızca fotoğraflarından ve çizimlerinden deneyimlenmiş bir mekânın sadece gerçek hayatta nasıl vücut bulacağının hayaliyle, deneyimlenen mimarinin bir reklamı haline geldiğini öne sürer. Tschumi’ye göre mimari bir mekân mutlak değildir, aksine içinde barındırdığı her şeyle bağıntılıdır. Tschumi, kısa yazılarında ve özellikle ‘Manhattan Transcripts’ yapıtında defalarca, bir mekânın, içinde gerçekleşen olaylardan bağımsız olmadığını; hatta eylemlerin, gerçekleştikleri mekânların karakterlerini belirleyen ya da değiştiren unsurlar olduğunu ve eylem olmadan mekânın var olamayacağını ileri sürer.