#tapvan

Mình đọc được một đoạn hay trong Sanshiro của Natsume Soseki, bèn chép lên đây. Một trích đoạn ảo diệu nhưng lại thật hơn bất kỳ trích đoạn thật nào trong Sanshiro – một kiểu rất “văn học Nhật”.

“Sanshiro cuộn bức thư lại và đút vào phong bì. Anh đặt phong thư lên gối, và nhắm mắt. Bọn chuột bắt đầu làm loạn trên trần nhà, một lúc sau, tất cả chìm trong im lặng.

Có ba thế giới được hình thành trong Sanshiro. Một trong số đó thuộc về xa xưa, thoảng hương thơm của quá khứ, bao gồm mọi thứ mà Yojiro gán với thời kỳ trước năm Meji thứ 15. Tất cả đều bình yên, hay nói đúng hơn là gà gật uể oải. Chẳng hề khó để anh quay về. Chỉ cần quyết tâm là được. Nhưng anh lại không muốn trở lại thế giới ấy, ngoại trừ khi đó là chốn dung thân cuối cùng. Quá khứ mà Sanshiro đã chối bỏ được phong kín trong chốn dung thân cuối cùng đó.

Có bao giờ em ngồi lật lại những trang nhật ký cũ, hay vô tình thấy một tấm ảnh từ nhiều năm về trước và bất giác mỉm cười không?

Và anh phát hiện ra, điểm lạ nhất với anh là nụ cười ấy thường không dành cho những ngày vui vẻ rực rỡ, mà lại nở trên môi khi anh nhìn thấy chính mình trong những năm tháng từng cho là tăm tối, cực nhọc nhất.

Khi đấy, câu nói của Freud vang lên như một lời giải thích, rất đỗi dịu dàng:

"Rồi ta sẽ thấy những năm tháng đấu tranh ấy mới là quãng đời tươi đẹp nhất"

Lý do là gì?

Anh rõ là không tin vào một phép màu nào cả.

Ký ức không phải là một cuốn phim tài liệu trung thực đến tàn nhẫn.

Không hề vậy.

Ký ức, có lẽ, giống một căn bếp nhỏ và ấm, nơi có một gã đầu bếp tài hoa nhưng hơi đãng trí đang cặm cụi làm việc.

Thời Gian là tên của gã.

Những thất bại, những giọt nước mắt, những đêm không ngủ, những hoang mang và cả sự kiệt quệ – đó là những nguyên liệu thô mà cuộc đời ném vào bếp của gã.

Khi còn tươi mới, chúng thật khủng khiếp. Thất bại có vị đắng ngắt nơi cuống lưỡi, nước mắt thì mặn chát, và sự chờ đợi thì dai nhách, khó nuốt trôi. Em thấy có đúng không?

Lúc đó, có ai gọi chúng là "tươi đẹp" đâu chứ?

Chúng chỉ đơn giản là những thứ ta phải gắng gượng cho qua bữa.

Nhưng gã đầu bếp tên Ký Ức thì khác.

Gã kiên nhẫn lắm. Gã cho tất cả vào chiếc nồi hầm của năm tháng, vặn lên ngọn lửa liu riu của sự chiêm nghiệm.

Và rồi bắt đầu nêm nếm theo công việc.

Thứ gia vị đầu tiên và quan trọng nhất gã cho vào là sự lãng quên.

Gã hào phóng vẩy vào đó thứ gia vị kỳ diệu này để làm bay đi mùi hăng nồng của nỗi đau, làm dịu đi cái đắng gắt ban đầu.

Gã không lấy đi câu chuyện, gã chỉ lấy đi cảm giác đau buốt khi chạm vào nó.

Tiếp đó, gã cho vào một nhúm tự hào lấp lánh – thứ tự hào vì đã không bỏ cuộc.

Gã thêm vài giọt biết ơn cho hiện tại, thứ làm cho quá khứ bỗng trở nên cần thiết và đáng giá.

Và cuối cùng, gã nêm vào đó chất ngọt sâu sắc của những bài học, thứ chỉ có thể nhận ra khi mọi chuyện đã lùi xa.

Món ăn gã dọn ra cho anh và em của hiện tại, trong một buổi chiều ngồi nhìn mây bay ngang đầu, không còn là miếng đời sống sít của ngày xưa.

Nó là một món hầm đậm đà, ấm nóng, phức hợp.

Anh nếm được cả vị mặn của nước mắt, vị đắng của thất bại, nhưng chúng đã hòa quyện một cách hoàn hảo với vị ngọt của sự trưởng thành.

Anh không còn nhớ nỗi đau.

Anh chỉ nhớ "hương vị" của một hành trình.

Vẻ đẹp, khi anh nhận thấy, hóa ra, không nằm ở nguyên liệu, mà nằm ở tài năng của người đầu bếp.

Và có lẽ, đó là món quà dịu dàng nhất mà thời gian dành tặng cho mỗi anh và em: không phải xóa đi quá khứ, mà là nấu lại nó cho thật vừa ăn.

Huệ nước hay trưng trổ vẻ lấp lánh trong nắng sớm ở những góc thật râm nhưng nhiều gió, để có thể lay những bụi phấn bay đi trên trên nhiều vực thảo dã khác liền kề.

Cái đẹp của huệ nước rất giới hạn trong góc nhìn bởi chỉ khi tiếp cận thật sát không gian huệ nước đã chủ ý "kiến tạo" đó, ta mới thấy hoa rạng và rỡ trọn vẹn trên nền lá thẫm mà ở ngoài vực nắng chói loà ta sẽ chẳng thể nào thấy được.

#huenuoc

Những người đàn ông trong câu chuyện của tôi, họ đang mặc bộ trang phục đó. Kịch bản yêu cầu họ phải cứng rắn, phải lý trí, phải biết kìm nén. Nước mắt là một thứ xa xỉ. Sự yếu đuối là một ngôn ngữ xa lạ. Họ học cách "diễn" vai một người đàn ông đúng chuẩn: im lặng khi đau khổ, gồng gánh khi mệt mỏi, và không bao giờ hỏi đường khi lạc lối—cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng.

Họ diễn tròn vai đến mức nào? Đến mức khi tấm màn sân khấu hạ xuống, trong căn phòng trống chỉ còn lại một mình, họ không biết cách cởi bỏ bộ trang phục ấy ra. Họ nhìn vào gương và chỉ thấy vai diễn, không thấy con người thật của mình. Lớp vỏ bọc của sự khắc kỷ, của sự im lặng đã dính chặt vào da thịt, trở thành một nhà tù mà họ tự giam mình trong đó.

Vấn đề là, tình yêu, sự kết nối sâu sắc, nó không thể nảy mầm trên một sân khấu. Nó cần mảnh đất của sự chân thật, của những vết nứt, của sự dễ bị tổn thương. Người phụ nữ có thể yêu vai diễn của họ, nhưng họ không thể chạm vào con người đang run rẩy ẩn sau lớp hóa trang.

Và rồi, khi người phụ nữ rời đi, điều ở lại không chỉ là sự trống vắng của một hình bóng. Đó là sự trống rỗng đến đáng sợ của một diễn viên bỗng nhận ra mình đã diễn quá lâu đến mức quên mất cảm xúc thật là gì. Họ không chỉ trở thành "người đàn ông không có đàn bà", mà còn trở thành người đàn ông không có chính mình. Họ chỉ còn lại một vai diễn bơ vơ trên một sân khấu không còn ai xem. Đó chính là bi kịch thầm lặng nhất.

(giả lập Murakami)

Chẳng còn nữa. Giờ chỉ đơn giản là mở mắt, vươn vai một cái rồi bắt đầu một ngày như mọi ngày.

Nhưng rồi tôi nhận ra một điều khác lạ. Tôi không còn sợ hai tiếng "tuổi già" nữa. Thậm chí, tôi đang học cách thấy nó... đẹp.

Tôi không còn cố guồng chân cho kịp mọi thứ, chẳng còn sốt sắng chạy theo cho bằng người này người nọ. Có hôm, mọi việc tươm tất. Có hôm lại chẳng đâu vào đâu. Nhưng rồi thì sao chứ? Cuộc sống vẫn cứ trôi.

Tôi mặc kệ những chuyện không đáng để sửa. Tôi học được rằng đôi khi im lặng lại là câu trả lời đanh thép nhất. Rằng sự bình yên trong tâm hồn còn quý hơn việc tranh cãi xem ai đúng ai sai. Và rằng, sẽ luôn có những người chẳng bao giờ hiểu được mình, và thật ra... điều đó cũng chẳng sao cả.

Trên con đường mình đi, tôi cũng làm rơi rớt nhiều thứ… vài người bạn, những khoảnh khắc, và cả vài mảnh của chính mình. Ừ thì, thỉnh thoảng nghĩ lại lòng vẫn đau nhói!

Nhưng lạ thay, tâm mình bây giờ lại đong đầy hơn, kiên nhẫn hơn, và cũng mềm mại hơn. Tôi biết rõ hơn điều gì mới thực sự là của mình, điều gì thực sự quan trọng.

Tôi thôi không giả vờ rằng mình ổn, trong khi lòng bộn bề sóng gió. Cũng chẳng buồn giải thích về bản thân làm gì nữa. Và nhất quyết không lãng phí dù chỉ một giây để bận tâm xem thiên hạ nghĩ gì.

Nếu thích, tôi có thể ngồi cả tiếng đồng hồ chỉ để ngắm mây bay. Nếu muốn khóc vì một bài hát cũ gợi chuyện xưa, tôi cứ để nước mắt rơi. Nếu có gì đó ngớ ngẩn làm tôi bật cười, tôi sẽ cười cho thật đã.

Vì tôi biết một điều chắc chắn: thời gian chẳng bao giờ đợi ai, và niềm vui thì không cần phải xin phép.

Vậy nên, nếu bạn hỏi tôi "già đi" có cảm giác gì?

Tôi sẽ nói, đó là cảm giác tự do. Một thứ tự do có được khi mình dám buông những điều đã từng cố nắm cho thật chặt.

Tôi chẳng biết mình còn lại bao nhiêu ngày tháng, có ai mà biết được đâu. Nhưng tôi sẽ không phí phạm quãng đời còn lại để chạy theo một sự hoàn hảo không có thật.

Tôi chỉ muốn sống, một cách bình yên và chân thật nhất. Theo cách của riêng tôi.

Một thị trấn lưng đèo, địa giới bắt đầu từ một cái "eo gió", tựa vào lưng hồ Đa Nhim và vắt vẻo giữa hai con đèo D'ran và Ngoạn Mục hiện ra lúc chân chưa kịp chùng mà lòng người cứ mãi hướng lên phía ngàn thông bên trên hơn 500 mét nữa theo chiểu thẳng đứng.

Nhưng đó là cảm giác lúc đi ngược lên từ vùng nắng gió Bác Ái, Ninh Sơn của mấy năm trước.

Bây giờ, cảm giác từ trên kia phồn hoa mà trôi vòng vèo qua Cầu Đất rồi mắc lại D'ran so với chiều ngược lại là rất khác.

D'ran lúc này hẳn không còn là "chốn nghỉ chân" như dự báo trong ý nghĩ, nhất là khi tiếp cận D'ran từ nhiều khoảng tầm mắt ở trên con đèo cùng tên chỉ tầm 10 cây số xuôi từ Trạm Hành.

...

Trưa vắng ngày Chủ Nhật. D'ran im lìm và thanh thản.

Có vẻ, với 365 ngày trong năm và yên phận như một chốn dừng chân cho khách đủ thời gian hớp trọn một ly cafe Cầu Đất, D'ran vẫn điềm nhiên hứng đủ sương lạnh và mây bồng trên hồ Đa Nhim, thứ mà dân địa phương vẫn chỉ gọi là "đập".

Dân xứ Nẫu - nhóm người Kinh đầu tiên lên xứ D'ran này lập nghiệp từ thuở làm phu phen cho Pháp xây tuyến đường sắt răng cưa Tháp Chàm - Đà Lạt rồi lập làng ở lại thành ra cái thị trấn ngại ngần nơi lưng đèo này.

Những tưởng cái tên "thị trấn D'ran" do người Pháp đặt ra cho chốn eo gió này được giữ để trọn hồn cốt nhưng sau giải phóng, địa danh "xã Lạc Nghiệp" lại được khiên cưỡng áp vào dù phù hợp với mục tiêu chính trị thời cuộc. Cứ nghĩ D'ran sẽ bị lãng quên như đã nhiều lần bị lãng quên từ thuở Yersin khám phá ra cao nguyên Lang Bian, nhưng vào năm cuối của thập niên 80 của thế kỷ trước, địa danh D'ran đã được quay trở lại.

...

"Anh thấy buồn nhưng vẫn tìm thấy được một cái gì âm thầm thu hút trong đó. Nếu có một người thật sự yêu mình, có lẽ anh sẽ đủ can đảm để gầy dựng sự nghiệp mình ở đây" (Trịnh Công Sơn, thư gửi Dao Ánh)

Nghĩ mà thấy cái viển vông rất thật trong câu hứa kinh điển với tâm thế của một thanh niên ở tuổi 25 như Sơn lúc nỉ non nhả tơ cho Dao Ánh và hôm sau tất tả leo lên chiếc xe đạp đi 3 cây số ra bưu điện thị trấn D'ran mà gấp những tờ lòng vào phong bì, xếp nhẽ nhặt, ngay ngắn, dán con tem và bịn rịn thả vào thùng thư trước cửa cổng bưu điện.

Trên nhiều diễn đàn, người xứ D'ran của những ngày rất cũ vẫn quả quyết rằng ngoài B'Lao, Sơn đã dành một phần thời gian không ít trong những năm tháng thuở thiếu thời để nướng náu ở D'ran. Lạ là không thấy rõ bóng dáng hay phong vị của D'ran ở những bài hát sáng tác của Sơn trong thời gian này ngoài những câu nhắc tha thiết qua những lá thư gửi Ánh.

Lúc một mình, không rõ là ở D'ran hay B'lao, Sơn luôn ở trong tâm thức NGHE "J’entends siffler le train" (tạm dịch là Đợi tiếng còi tàu) VÀ THẤY rưng rưng với những lối phủ những bụi tournesol mọc vàng (là hướng dương, mà Sơn nhầm sang dã quỳ hay cũng có thể hướng dương "tournesol" được trồng mọc dại nhiều ở xứ D'ran xưa).

Mà khi nghĩ D'ran, cũng những người D'ran xưa tha thiết hơn với Đinh Cường - anh chàng hoạ sĩ tâm giao của Sơn. Câu tả về người thợ hoạ màu tâm tưởng lúc nhớ D'ran khi ông đã ở bên kia bờ Thái Bình Dương và nay đã khuất bóng nghe lạ lùng đến rưng rưng, "Thánh thiện trong màu bạc phơ của ký ức và nâu xám của niềm vui".

Nơi hai người bạn nhà nghệ lui tới thường xuyên là những quán cafe nghèo.

Chữ nghèo đi với món cà phê khiến người ta nghĩ đến cái thế ngồi co ro, đôi mắt hấp háy với sương lạnh và đôi bàn tay xoa ủ ấm trong những câu đổi trao lào xào với gió luồn lách không ngừng nghỉ qua vài thung khe.

...

Đã xuôi hẳn xuống Ngoạn Mục, nheo mắt với vài cơn nắng gió táp vào mặt, biệt hẳn với tiếng thông reo ở tít bên trên kia, lòng vẫn ngay ngắn tự hỏi với câu hỏi của những ngươid D'ran xưa và cả nay:

"Vì sao từ thuở xa xưa ở cái rẻo cao nhỏ bé tưởng chừng không ai biết ấy, gần như mọi thành tố của một xã hội văn minh (trường học, nhà thương, nhà bảo sanh, chợ, giếng nước công cộng, nhà công, tiệm sách, hiệu ảnh, rạp phim, “bar dancing” (quán bar sàn nhảy), “cercle sportif” (câu lạc bộ thể thao), sân vận động, xe khách…) đều có đủ?"

Niệm thân – niệm mình

Hôm nay anh có lá thư gửi cho cơ thể mình, em ạ!

...

Đã bao lâu rồi anh không chạm vào chính mình.

Anh vẫn sống trong thân thể này, nhưng hầu như chỉ ở phần đầu, từ phần cổ trở lên thì phải.

"Anh nghĩ quá nhiều. Anh quên lắng nghe".

Ban đầu, anh nhớ anh đã thấy xấu hổ. Như thể ai đó sẽ nhìn thấy cái dáng đứng vụng về của anh.

Nhưng dần dần, sự run rẩy trở thành một phần của nhịp thở. Đúng, em ạ! Và lúc đó, anh không còn nghĩ gì nữa. Bởi anh đang nhận ra một cảm giác lạ lẫm: anh dường như "đang ở" trong chính thân thể mình.

"Anh đã bỏ nó lâu đến vậy?"

Vì anh chỉ nhớ đến nó mỗi khi đau, khi mỏi, khi cần giấc ngủ. Anh hẳn đã luôn sống như một kẻ mượn thân thể này mà không trả tiền trọ.

Anh nhớ anh từng trách móc cái lưng mình vì đau, đôi chân vì chậm, làn da vì sạm màu, giọng nói vì không đủ vang, nhưng chưa từng một lần biết ơn cơ thể này.

"Chưa từng, anh một ngồi xuống, đặt tay lên ngực, và nói: “Cảm ơn", dù là thì thầm trong lồng ngực".

Cái tư thế im lặng ấy – một chân đứng, một chân nâng – lại đang dạy anh một điều giản dị: "Về đi nào!”

Có phải cao siêu gì đâu. Chỉ cần mỗi ngày, đứng lên. Hít thở. Và anh hiện diện với chính cơ thể anh bằng cách quan sát anh đang mang hơi thở ra vào từ hai cánh mũi mình. Như thể anh đang nói: “Tôi biết bạn đang ở đó, vì tôi. Và tôi không quên mất và bỏ rời. Không đâu!"

Thân thể này của anh không hoàn hảo.

Nó biết rõ lúc anh gục ngã mà không cần ai kể lại.

Nó gánh cho anh những buồn đau mà trí óc anh, phần ở trên không dám nhìn vào.

Nó không trách anh vì đã bị lạm dụng xuyên những đêm mất ngủ, những ngày ăn uống thất thường, hay những cơn tức giận lặp đi lặp lại dày xéo lên nó.

...

Nó có lẽ chỉ chờ anh quay lại.

Như một căn nhà cũ, không khoá cửa.

Nó nhắn nhủ với anh, "Và mỗi hơi thở, nếu bạn đủ lắng nghe, là một lần bạn mở then cài thời gian mà bước vào.

Ở đó – giữa lồng ngực mình – có một mái hiên nhỏ.

Luôn sáng đèn.

Nhé!"

❤️ Con người vẫn khao khát sự đồng cảm từ… con người, ngay cả khi AI nói y hệt.

Hóa ra, dù trí tuệ nhân tạo có lựa lời khéo đến mấy, chúng ta vẫn chỉ muốn nghe những lời đó từ một người bằng xương bằng thịt. Một nghiên cứu mới được công bố tuần này, sau 9 thí nghiệm và với hơn 6,000 người tham gia, đã chỉ ra một sự thật bất ngờ: chúng ta vẫn luôn chuộng sự đồng cảm rất "người".

Các nhà nghiên cứu đã đưa ra những lời phản hồi đầy thấu cảm cho người tham gia. Đôi khi, họ nói rằng lời đó đến từ một người thật. Lúc khác, họ lại bảo là của chatbot. Nhưng thực chất, tất cả đều do AI tạo ra.

Và kết quả là gì? → Người tham gia đánh giá những phản hồi "con người" là ấm áp hơn, có tính nâng đỡ hơn, và thỏa mãn về mặt cảm xúc hơn rất nhiều.

Điểm "ăn tiền" nhất là đây:

Người ta sẵn sàng chờ nhiều ngày, thậm chí nhiều tuần, chỉ để nhận được CÙNG MỘT LỜI PHẢN HỒI, nhưng là từ một người thật!?

Nhưng khoan, chuyện còn oái oăm hơn nữa. Khi mọi người nghĩ rằng một người thật có thể đã dùng AI để "trợ giúp" viết tin nhắn của họ? BÙM! Niềm tin tụt dốc không phanh.

Chỉ cần ý nghĩ rằng một thông điệp bị "dính AI" cũng đủ khiến nó trở nên kém chân thành. Vậy chuyện gì đang xảy ra? Điều này cho chúng ta biết:

* Cùng lời nói, tác động khác trời vực: Vấn đề không chỉ nằm ở bạn nói gì, mà là người ta nghĩ AI là người nói.

* Cảm nhận về sự chân thật là tất cả: Một thông điệp chỉ thực sự "thật" khi chúng ta tin rằng ai đó đã dành thời gian và tâm sức cho nó.

* AI có một "ngưỡng" cảm xúc: Nó có thể nhân rộng sự hỗ trợ, nhưng không thể tạo ra kết nối sâu sắc.

Khi các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) ngày càng viết nhiều email, tin nhắn, và lời xin lỗi thay chúng ta, rủi ro đã quá rõ ràng: chúng ta có thể sẽ không còn tin rằng ai đó thực sự có ý như những gì họ nói.

AI có thể mô phỏng sự đồng cảm. Nhưng nó không thể cảm nhận được điều đó. Khoảng cách này có lẽ là lằn ranh quan trọng nhất mà chúng ta không muốn xóa nhòa.