#recense

ressens&recense

De meeste lijstjes met films over autisme beginnen met Rain Man. Rain Man is zowel mijlpaal als het beginpunt van hoe autisme in films wordt voorgesteld. De film kwam uit in 1988

Kijkers hadden met deze film de indruk dat ze voor het eerst inzicht kregen in de stoornis.Voor Rain Man bestond kennis over autisme vooral onder medische en onderwijskundige specialisten (met zinnen als “Zijn verstand is verward maar zijn hart is vervuld met liefde”).

In de film komt de zelfzuchtige yuppie Charlie (Tom Cruise) erachter dat hij een autistische broer Raymond (Dustin Hoffman) heeft die in een instelling verblijft. Als blijkt dat deze broer veel geld erft van hun vader, ontvoert Charlie hem om het geld voor zichzelf te krijgen. Ze maken een ‘road trip’ naar Las Vegas. Uiteindelijk gaat Raymond terug naar zijn gesloten verblijf.

Raymond als typische autist maar eigenlijk savant

Hoe Raymond is, praat, zich beweegt, eet – … het zijn in de loop der jaren ‘typische eigenschappen’ geworden voor ‘de autist’. Rain Man heeft dus impact gehad. De meeste mensen vinden het zelfs geen ‘echt’ autisme als het er niet op lijkt. De Rain Man-autist is een standaard geworden om te onderscheiden van ‘normale’ mensen.

Autisme wordt in Rain Man gekoppeld aan het hebben van een bepaald intelligentieprofiel. Raymond is een savant.

Dat komt onder andere omdat zijn personage gebaseerd op Kim Peek, die verstandelijke beperkingen met savantisme heeft, en Bill Sackter, een persoon met verstandelijke beperkingen. Dat Raymond een savant is, wil zeggen dat hij op een aantal bepaalde gebieden piekt op vlak van begaafdheid, maar over het algemeen verstandelijk matig tot sterk beperkt is.

In de film lijkt het of alle autisten hetzelfde zijn als Raymond. En dus ook savant zijn. Niet toevallig hebben de meeste boeken geschreven door mensen met autisme veel savanteske kenmerken of zijn ze geschreven door mensen met een savant syndroom, zoals Daniël Tammet, Michelle Dawson en Temple Grandin.

Savantisme en kledij als stereotypes

Savantisme is een van de stereotypes die door de film Rain Man geïntroduceerd zijn en blijven meegaan.

Het stereotype wordt in de film Rain Man nog eens extra in de verf gezet door er een deskundige bij te halen. Door een expert (dokter) te laten spreken, ontstaat het idee dat savantisme vanzelfsprekend bij autisme hoort.

Daarnaast wordt Raymond gestereotypeerd volgens uiterlijke kenmerken. Hij heeft steeds bepaalde voorwerpen bij zich. En hij draagt een te korte broek. Dat komt ook in films voor waar een verstandelijke handicap in beeld moet worden gebracht. Denk bijvoorbeeld ook aan Forrest Gump. De manier van praten en de kledij (een te korte broek) is trouwens vaak de enige manier om aan te duiden: hier gaat het om iemand met verstandelijke beperkingen. Die zijn moeilijk op een andere manier duidelijk in beeld te brengen.

Charlie als normale broer, een voorbeeld van ‘othering’

Naast Raymond, de persoon met autisme, wordt een schijnbaar normaal personage geplaatst, Charlie, de jongere broer. De eigenschappen van Charlie worden in onze maatschappij beter gewaardeerd dan die van Raymond (een goede sociale vaardigheid bijvoorbeeld). Dat is een voorbeeld van ‘othering’.

Je kan ook spreken van ‘otherness’. ‘Zichtbaar maken van het anders-zijn’ komt bij de verklaring ervan.

Deze ‘otherness’ blijkt noodzakelijk in films waarin autisme als thema voorkomt. Wij zien autisme immers in termen van de vermeende verschillen tussen iemand met autisme en een zogenaamd doorsnee mens. In een film wordt dit benadrukt.

Het verschil tussen een autistisch en niet-autistisch personage moet zichtbaar zijn. Kijkers zouden niet weten dat er een autistische figuur in de film zat als er geen zichtbaar verschil werd gemaakt tussen ‘normaal’ en autistisch.

Een spiegel van wat op dat moment opvatting was over autisme

Autisme wordt in Rain Man voorgesteld als een biologisch verschil en een probleem dat opgelost moet worden. Toch wordt het autisme in de instelling zelf gezien als een vaststaand feit en een sociaal construct. De betekenis van de stoornis hangt dus af van de context.

De stereotypes in Rain Man zijn een spiegel van wat op dat moment de opvatting was over autisme. Net zoals het stereotype van zijn broer in de lijn ligt van de opvatting ‘Greed is Good’ (Hebzucht is goed). Het is niet toevallig dat Rain Man net na de film ‘Wall Street’ met Michael Douglas in de zalen kwam.

Aan de andere kant schept de film ook een eigen wereld, die weer doorgezet kan worden in de films die in de jaren daarna worden gemaakt. Rain Man kende immers veel navolging in films, die vaak tot slechtere resultaten hebben geleid. Met ‘I Am Sam’ wellicht als het toppunt van de slechtere copy-cat.

Ik weet dat er iemand daar binnenin jou moet zijn!

Is het mogelijk een relatie te hebben met een autistisch persoon? Is het mogelijk een relatie te hebben met een kat? Sommige mensen lijken het verband te maken tussen beide na het zien van de film ‘Rain Man’. In de zin dat je met beide een relatie kan hebben maar nooit weet wat ze denken.

Dit leidt soms tot de wanhoop die Charlie uit in zijn reactie: “Ik weet dat er iemand daar binnenin jou moet zijn!” Maar wie en waar weet hij niet. Soms gaan mensen op zoek naar miraculeuze genezing en onrealistische antwoorden. Die zijn er niet te vinden in Rain Man, waar grenzen en beperkingen centraal staan. Meer bepaald de begrensde mogelijkheden van Charlie, het archetype van de eeuwige yuppie, om liefde te geven aan wie anders in het leven staat dan hem.

Tot slot: waarom heeft niemand me verteld dat ik een broer heb?

In het begin van de film zien we hem in zijn leven: gedreven, ongelukkig, werkverslaafd. Tot zijn vader – met wie hij al jaren geen contact meer heeft – gestorven is en enkel een oldtimer heeft nagelaten. Zijn andere zoon, Raymond, de autist, zal tot het einde van diens dagen verzorgd worden door een trust dat vergoed wordt door de erfenis.

Daarop komt hij in confrontatie met zijn eigen isolement. “Je gebruikt mensen – je gebruikt Raymond” gooit zijn vriendin Susanne hem in zijn gezicht. Tot hij op het einde van de film zegt: “Het gaat niet meer om het geld”.

Maar belangrijker is dat hij wil weten : “Waarom heeft niemand me verteld dat ik een broer had? Het zou leuk zijn hem beter te leren kennen dan alleen maar de voorbije zes dagen”.