Openingslezing Wintertuinfestival Bas Heijne
Bas Heijne opende het Wintertuinfestival met een lezing over het festivalthema Hoop. ‘Veel van wat er in Nederland wordt voorgesteld of bepleit, staat in het teken van het gierende wantrouwen dat zich in de maatschappelijke relaties heeft genesteld,’ schrijft Bas Heijne in een van zijn columns voor NRC Handelsblad. De publicist, schrijver en vertaler verzet zich tegen dit cynisme en zoekt nieuwe, optimistische wegen. Dat doet hij niet alleen op papier. In de VPRO-televisieserie De Volmaakte Mens ging hij op zoek naar de toekomst van onze soort. Lees hier de conclusie van de lezing waar hij het Wintertuinfestival vorige maand mee opende. […] Wanneer erover het ,,nut’’ van literatuur wordt gesproken, gaan bij serieuze schrijvers en lezers als snel de haren recht over eind staan. Dat komt omdat ze zich instinctief verzetten tegen eenduidige romans met het soortgelijke gewicht van een slogan, het simplisme van de zogenaamde ,,boodschap’’ of, nog erger, de persoonlijke herkenning als literaire maatstaf. Daarin hebben ze ongetwijfeld gelijk. Maar ook serieuze schrijvers en lezers moeten uitkijken dat zij op hun beurt de kind niet met het badwater wegspoelen. Te vaak zijn ze zo bezig te verklaren dat kunst en literatuur niet nuttig voor de samenleving hoeven te zijn, geen enkelvoudige boodschap moet bevatten om van betekenis te kunnen zijn, dat ze wegmoffelen dat het in literatuur, wil je niet tot loos estheticisme vervallen, in laatste instantie wellicht toch over nut en herkenning gaat – maar dan niet het nut van de hapklare boodschap, die je voordat je aan een roman begon zelf ook al had bedacht – en niet de boodschap van het voorspelbare, gratuite, sentimentele humanisme, zoals Lennon dat in Imagine verwoordt, maar toch over herkenning op een dieper niveau, zoals Obama het verwoordt. Literatuur confronteert je met ervaringen die je herkent zonder dat je wist dat je ze kende. Een roman laat je de werkelijkheid achter de werkelijkheid zien. Of zoals de wat mij betreft grootste Nederlandse romanschrijver, Louis Couperus, het uitdrukte: literatuur maakt dat je oog krijgt voor de mystiek der zichtbare dingen. Zodat je beseft dat er geen strakke scheidslijn tussen goed en kwaad ligt, dat je beseft dat in ieder monster een mens schuilt en in ieder mens een monster. En dat je opnieuw beseft dat het ware leven niet te vangen is in een mening of krantenkop. Waarom mag je dat alles niet nuttig noemen, als je ze er zoveel aan hebt in je leven? Enkel omdat het niet meetbaar is, en ook nooit zal worden? Op die avond waarover ik eerder sprak, die avond waarop het moest gaan over wat kunst voor de wereld kon betekenen, haalde de Amerikaans-Duitse filosofe Susan Neiman een even beroemde als vernietigende uitspraak van de Verlichtingsfilosoof Rousseau aan. Deze had in een vroeg geschrift een frontale aanval op de kunst en de wetenschap geopend door te stellen dat zij ,,slechts bloemenslingers om onze ketenen’’ leggen. Met andere woorden kunst geeft ons slechts een doekje voor het bloeden, het leidt onze emoties af van de werkelijkheid – door mooie gevoelens op te roepen, voelen we ons niet meer geroepen ook echt iets aan de werkelijkheid te veranderen. Door Imagine van John Lennon op nummer 1 van de Top2000 te zetten, hebben we het gevoel dat we de kunst ingezet hebben voor een betere wereld, waarna we tevreden aan de oliebollen kunnen gaan. De aanklacht van Rousseau tegen kunst als louter versiering, als zuiver ornament in ons leven, iets dat ons er juist van weerhoudt echt naar de wereld te kijken, kun je zien als een totale veroordeling. Kunst is zo iets dat ons louter voor de gek houdt. En eerlijk gezegd, daar zijn tal van voorbeelden voor te vinden. Maar je kunt er ook een aansporing in zien. Literatuur kan ons bewustzijn inderdaad afvlakken, door de wereld te beschrijven in clichés en door in te spelen op onze hang naar sentiment, een menselijke behoefte die we nooit moeten onderschatten. Zo zullen we instemmend knikken en nooit tot enige actie overgaan, nooit iets werkelijk veranderen. Maar een roman kan ook ons bewustzijn verdiepen, ons beter naar onszelf en naar de wereld om ons heen laten kijken. Juist doordat literatuur ons uit het raamwerk laat stappen waardoor we gewend zijn naar de wereld te kijken, biedt ze ruimte aan de empathie waar Obama over spreekt. Want wie verschillende gezichtspunten erkent, verschillende manieren om een werkelijkheid te beleven, kan de wereld niet langer in een enkel ideologisch kader zien. Dat is nuttig, omdat woord lekker toch te gebruiken. Maar belangrijker nog, zo’n dieper bewustzijn biedt ook hoop – niet de gemakkelijke Top2000-hoop van een wereld waarin heel de wereld één is en er geen landen en godsdiensten meer bestaan, maar een wereld juist waarin godsdiensten en landen culturen juist het bestaan van verscheidenheid, van verschillende manieren van kijken erkennen, respecteren en zelfs vieren. Als het over hoop gaat: een mooiere hoop bestaat er volgens mij niet.
