#nakhichevan

Armenian cross-stone ornaments from Julfa cemetery 

The Armenian cemetery in Julfa was a medieval-era cemetery near the town of Julfa, Nakhchivan, an exclave of the Republic of Azerbaijan that originally housed around 10,000 funerary monuments. The tombstones consisted mainly of thousands of khachkars, uniquely decorated cross-stones characteristic of medieval Christian Armenian art. The cemetery was still standing in the late 1990s, when the government of Azerbaijan began a systematic campaign to destroy the monuments. In the spring of 2006, a journalist from the Institute for War and Peace Reporting who visited the area reported that no visible traces of the cemetery remained. In the same year, photographs taken from Iran showed that the cemetery site had been turned into a military firing range. After studying and comparing satellite photos of Julfa taken in 2003 and 2009, in December 2010 the American Association for the Advancement of Science came to the conclusion that the cemetery was demolished and leveled.

хачкар, ст. Джуга Один из хачкаров в св. Эчмиадзине. 1602г. СТАРАЯ ДЖУГА [Photo by Tigran Amiryan]

Մայր Արաքսի ափերով Քայլամոլոր գընում եմ, Հին-հին դարուց հիշատակ Ալյաց մեջը պըտրում եմ։ Բայց նոքա միշտ հեղհեղուկ, Պըղտոր ջըրով եզերքին Դարիվ-դարիվ[1] խըփելով Փախչում էին լալագին։ ― Արաքս, ինչո՞ւ ձըկանց հետ Պար չես բռնում մանկական, Դու դեռ ծովը չի հասած՝ Սըգավոր ես ինձ նըման։ Ինչո՞ւ արցունք ցայտում են Քու սեգ, հըպարտ աչերից, Ինչո՞ւ արագ փախչում ես Այդ հարազատ ափերից։ Մի՛ պըղտորիլ հատակըդ, Հանդարտ հոսե խայտալով[2]։ Մանկությունը քու կարճ է՝ Շուտ կըհասնիս դեպի ծով։ Վարդի թըփեր թող բըսնին Քու հյուրընկալ ափի մոտ, Սոխակները նոցա մեջ Երգեն մինչև առավոտ։ Մըշտադալար ուռիներ Սառ ծոցի մեջ քու ջըրին, Ճկուն ոստըն ու տերև Թող թաց անեն տապ օրին։ Ափերիդ մոտ երգելու Հովիվք թող գան համարձակ, Գառն ու ուլը քու վըճիտ Ջուրը մըտնին միշտ արձակ։ Մեջքը ուռցուց Արաքսը, Փրփուր հանեց իր տակից, Ամպի նըման գոռալով, Էսպես խոսեց հատակից. ― Խիզա՛խ, անմի՛տ պատանի, Նիրհըս ինչո՞ւ դարևոր Վրդովում ես, նորոգում Իմ ցավերը բյուրավոր։ Սիրելիի մահից հետ Ե՞րբ ես տեսել, որ այրին Ոտից գըլուխ պըճնվի Իր զարդերով թանկագին։ Որի՞ համար զարդարվիմ, Որի՞ աչքը հրապուրեմ, Շատերն ինձ են ատելի, Շատերին՝ ես օտար եմ․․․ Իմ ազգակից գիժ Քուռը, Թեև այրի ինձ նըման, Ստրկորեն կրում է Գայթակղիչի կուռ շղթան։ Բայց նա ինձ չէ օրինակ, Ես հայ՝ հայիս կըճանչնամ, Օտար փեսա չուզելով, Ես միշտ այրի կըմնամ։ Կար ժամանակ, որ ես էլ, Շըքեղազարդ հարսի պես, Հազար ու բյուր պըչրանքով Փախչում էի ափերես։ Հատակըս պարզ ու վըճիտ, Կոհակներըս[3] ոլորուն, Լուսաբերը[4] մինչև այգ[5] Ջըրիս միջին էր լողում։ Ի՞նչըս մընաց էն օրից, Ո՞ր ջըրամոտ գեղերըս, Ո՞րը իմ շեն քաղաքից, Ո՞ր բերկրալի տեղերըս։ Տուրքը ջըրի ամեն օր Իր սուրբ ծոցեն Արարատ Մայրախընամ ինձ սընունդ Պարգևում է լիառատ։ Բայց ես այն սուրբ ջըրերով, Սուրբ Ակոբի[6] աղբյուրին, Պիտի ցողեմ արտորա՞յք[7] Իմ ատելի օտարին․․․ Մինչ իմ որդիք,― ո՞վ գիտե― Ծարավ, նոթի[8], անտերունչ Օտար աշխարհ հածում[9] են Թույլ ոտքերով կիսաշունչ․․․ Հեռո՜ւ, հեռո՜ւ քըշեցին Բընիկ ազգըն իմ հայկյան, Նորա տեղը ինձ տըվին Ազգ անկըրոն, մոլեկան[10]։ Դոցա՞ համար զարդարեմ Իմ հյուրընկալ ափերը, Եվ կամ՝ դոցա՞ հրապուրեմ Ճըպռոտ, պըլշած աչերը։ Քանի որ իմ զավակունք Այսպես կու մընան պանդուխտ՝ Ինձ միշտ սըգվոր կը տեսնեք,― Այս է անխաբ իմ սուրբ ուխտ․․․ Էլ չի խոսեց Արաքսը, Հորձանք տվեց ահագին, Օղակ-օղակ օձի պես Առաջ սողաց մոլեգին։