Hakmarrja komuniste kundër Sarajeve të Pashallarëve në Berat
Agim Xh. DĂ«shnica
(N)jĂ«ra nga mĂ«hallat e saj, afĂ«r lumit e pĂ«rballĂ« Shpiragut, njihej me emrin Sarajet. Sâdihet as sot, sesi ato saraje madhĂ«shtore tĂ« Omer PashĂ«s me rojtarĂ« e shĂ«rbyes tĂ« shumtĂ«, u pĂ«rfshinĂ« nga flakĂ«t e njĂ« zjarri tĂ« madh dhe u kthyen nĂ« gĂ«rmadhĂ«, brenda mureve tĂ« lartĂ«. NĂ« atĂ« vend tĂ« braktisur me njĂ« portĂ« tĂ« zymtĂ«, nuk u ndĂ«rtua asnjĂ« shtĂ«pi. Askush nuk guxonte ta blinte atĂ« tokĂ« tĂ« mbuluar nga hithra e ferra, ku lĂ«vrinin gjarpĂ«rinj e hardhuca. Gjyshet shamibardha pĂ«shpĂ«risnin, se atje, kur binte nata, shfaqeshin xhindet e bukura qĂ« endeshin si hije poshtĂ« e lartĂ« me veshje tĂ« bardha dhe hidhnin valle.(...)
Bahçeja u ngjante oazeve tĂ« pĂ«rrallave arabe, me palma, kopshte, lulishte e zoq. AnĂ«s bahçesĂ« nxitonte rrjedha e remĂ«s, qĂ« kthehej mĂ« sipĂ«r nga lumi me anĂ«n e njĂ« sfrati me trungje e degĂ« drurĂ«sh, mĂ« vonĂ« digĂ« betoni. Deri nĂ« kohĂ«t e vona ai pellg i pastĂ«r, ku laheshin tĂ« rinjtĂ«, quhej âte trarĂ«t.â (...)
NĂ« njĂ« kĂ«nd tĂ« ngrohtĂ« afĂ«r murit dukeshin zgjonjtĂ« e bletĂ«ve. NĂ« kohĂ« pranvere e gjatĂ« verĂ«s nĂ«pĂ«r breg tej remĂ«s, vraponin fĂ«mijtĂ« e mĂ«hallĂ«s me pipĂ«zat e gajdat prej druri tĂ« njomĂ«.Disa hidheshin âtopçeâ nĂ« remĂ« dhe ndiqnin rosat. Ato zhyteshin nĂ«n ujĂ« dhe shfaqeshun larg mbi sipĂ«rfaqe. NĂ« freskinĂ« e blerimit, tok me cicĂ«rimat e zoqĂ«ve, ndiheshin edhe xhi-xhi-tĂ« e gjinkallave nĂ« trungjet pemĂ«ve. BletĂ«t, fluturat e pilivesat fluturonin lule mĂ« lule. NdĂ«rkohĂ« ndihej mĂ«rmĂ«rima e uturima nanuritĂ«se e Osumit me ajrin e pastĂ«r nga kodrat pĂ«rtej nĂ«n lartesitĂ« e malit Shpirag, qĂ« shtrihej si i fjetur nĂ«n diell e re.Â
Disa foto tĂ« asaj shtĂ«pie nĂ« prag tĂ« rrĂ«nimit rrĂ«fejnĂ« pĂ«r hijeshinĂ« e saj edhe nĂ« ditĂ«t e fundit tĂ« jetĂ«s. NjĂ« etnografe e vonuar nĂ« kĂ«rkim tĂ« veprave monumentale pĂ«r studime shkencore, ashtu si policĂ«t qĂ« mbĂ«rrijnĂ« disa orĂ« pas krimit, gjeti nje rrafsh tĂ« pastruar nga mbeturinat e njĂ« ndĂ«rtese tĂ« shkatĂ«rruar nga njĂ« bombardim nĂ« kohĂ« paqeje, edhe heshtje varri. (...) PipĂ«zat e gajdat prej druri tĂ« njomĂ« tĂ« pranverĂ«s heshtin. Nuk ndihen as cicĂ«rimat e zogjĂ«ve, as krisma e kaposhit mbi degĂ«t e fikut nĂ« oborr, as kakarisja e pulave, as xhi-xhi-tĂ« e gjinkallave nĂ« trungje pemĂ«sh, as kĂ«rkĂ«llima e çikrikut e llapashitja e krahĂ«ve tĂ« rosave nĂ« remĂ«. Rema Ă«shtĂ« diku nĂ«n themelet e shtĂ«pive pa vlerĂ«. Nuk fluturojnĂ« mĂ« bletĂ«t e fluturat lule mĂ« lule, as pilivesat mbi ujĂ«. Askush sâe merr me mend, se ku ndodhej ajo shtĂ«pi zemĂ«r gjerĂ« si vetĂ« madhĂ«sia e bardhĂ«sia e saj. NĂ« atĂ« mĂ«hallĂ« tĂ« ngrohtĂ« u rrafshuan, edhe shtĂ«pitĂ«Â e dijetarit e poetit Vexhi Buharaja, e mĂ«suesve, tregtarĂ«ve dhe e zejtarĂ«ve tĂ« njohur nĂ« gjithĂ« qytetin. Edhe shtĂ«pia e vogĂ«l me oborr, por e kĂ«ndĂ«shme e pep Avdylit, qĂ« mblidhte gjarpĂ«rinj nĂ« Saraje edhe nĂ« remĂ«, pĂ«r barnatoret, shkollat dhe spitalet. Nuk dĂ«gjohet mĂ«, as kambana nga Kulla e Sahatit e rrafshuar tok me çesmĂ«n, pranĂ« xhamisĂ« nĂ« lagjen Murat Ăelepi, sipas vendimit zytar âĂlirimiâ, nĂ« qytetin e shpallur MUZE.Â
