#kolderveen

Op vrijdagavond 24 november hebben we bij Stichting KiK in Kolderveen nagepraat over Basiskamp Entre Nous. Verschillende mensen die hebben meegeholpen waren hiervoor uitgenodigd. Op de foto zien we hoe Nils van Beek en Ingeborg Sturre iedereen verwelkomen in de voormalige zuivelfabriek.

Meer over het basiskamp is hier te lezen:

http://www.edwinstolk.nl/basiskamp.html

(Ron midden, in voormalige centrifugeruimte.)

Dan is hier alweer mijn laatste verslag van de mooie reeks gesprekken die ik mocht voeren tijdens mijn verblijf bij KiK (Kunst in Kolderveen) in de voormalige Coöp. Zuivelfabriek ‘De Venen’. Ik wil iedereen bedanken die langs is gekomen en heeft meegeholpen dit project tot een succes te maken!

Het woord coöperatie fascineert mij en ik heb het gevoel dat de betekenis van dit woord vandaag steeds belangrijker wordt of weer opnieuw zou moeten worden. Op internet staat het zo omschreven:

De coöperatie is een vorm van zelforganisatie van producenten of verbruikers, gericht op het vergroten van economische macht en het behalen van schaalvoordeel. 

Coöperaties hebben een belangrijke rol gespeeld in de economische emancipatie van grote groepen van de bevolking, vooral rond de eeuwwisseling van de 19de naar de 20e eeuw. Via de coöperatie konden producenten (vooral boeren) en consumenten zich verenigen en zo gezamenlijk doelen bereiken die voor elk individu onbereikbaar zouden zijn geweest, vooral op het gebied van investeringen. Wereldwijd zijn vele coöperaties actief.

Op een avond werd ik gebeld door Ron Oosterveen, mijn brief aan ex-werknemers had hem iets later bereikt dan de bedoeling was en hij vroeg mij of het nog steeds mogelijk was om langs te komen en van gedachten te wisselen over de fabriek. Een aanbod wat ik natuurlijk niet afsloeg en we maakten een afspraak op 8 december aan het begin van de avond.

Het werd een gesprek over arbeidskansen, Ron was opgeleid voor de bouw maar in de tachtiger jaren stond die er net zo beroerd voor als vandaag. De fabriek leek hem wel wat en na een paar keer informeren werd hij in 1982 aangenomen. Hij was overigens niet de enige die vanuit de bouw werk vond in de zuivelfabriek, er waren er meer. Hij startte bij de inpakafdeling en werkte daarna onder chef kaasmaker Frans Stoker. Ron kon net niet zijn 12,5 jarig jubileum bij de fabriek volmaken maar spreekt vandaag nog over ‘zijn mooiste tijd’ bij de fabriek.

Al vanaf 1988 ging het rumoer door de wandelgangen dat er niet meer werd geïnvesteerd en dat het wel is snel gedaan kon zijn met de productie in Kolderveen. In 1995 was het dan zover, de sluiting was een feit, er werd nog wel 24 uur gestaakt. Een meerderheid van het personeel deed hieraan mee, iedereen verzamelde bij het restaurant/café Oranjewoud te Heerenveen schrijf ik op. De sfeer tussen de stakers en niet-stakers had hier later wel onder te lijden op de werkvloer, gelukkig kreeg iedereen ander werk of een goede regeling.

Daar waar in 1894 vijf boeren het initiatief hadden genomen om de coöperatie in het leven te roepen en daarmee kansen te creëren die het individu zelf niet kon realiseren, krijgt het nu bijeffecten die voor het individu oncontroleerbaar zijn. Daar waar de kansen voor de eenling leidend waren in het collectief, werd steeds meer het collectief centraal gesteld over de eenling. Denk ik misschien te eenvoudig hardop. Want als het aan Ron had gelegen dan was de fabriek nooit dichtgegaan, er werd immers nog steeds winst gemaakt. Zoals ook ex-werknemer Albert Manden aangaf in een eerder gesprek. De individuele belangen moesten -naar het lijkt - plaatsmaken voor wat vandaag Friesland Campina moest worden. Een wereldspeler in een globale markt, op het podium naast Unilever, DSM en Akzo Nobel.

Waar groei eerst werd vertaald in de uitbreiding van de architectuur, het groter worden van het gebouw en de productie binnen haar muren. Zorgde het voor een groeiend aantal kansen voor mensen om een boterham te verdienen. Door de tijd heen stuurde een groeimarkt aan op het verzamelen van een efficiënte groep gespecialiseerde fabrieken onder één merk. Deze tendens heeft er in mijn ogen voor gezorgd dat het merk boven de mensen is uitgestegen en daarmee boven hun individuele belangen. Dit is geen aanklacht of protest, maar een vervelend onderdeel van een systeem dat gebaseerd is op groei en waar we allemaal onderdeel van zijn geworden. De coöperatie bestaat vandaag nog steeds, de vraag is alleen of we ons in de huidige vorm nog steeds herkennen?

De bank die ooit begon als boerenleenbank, heeft in de globale bancaire wereld steeds meer moeite om lokale ideologische grondslagen een plek te geven in haar gedachtegoed. Het moet immers concurreren in een wereldmarkt. De sociale aspecten zijn ondergeschikt, zo haalt zij na het lokale kantoor ook de pinautomaat uit dorpjes weg waar het ooit allemaal eens is begonnen. Ik zeg dit omdat ik het gevoel heb dat we getuige zijn van een ingrijpende verandering die vraagt om coöperatieve antwoorden en discussie, maar misschien zijn we wel net te veel gewend geraakt aan onze rol als individu om dit als groep te beïnvloeden.

Er zijn stemmen die beweren dat het kapitalisme een fase is die nodig was om vooruitgang te brengen maar die nu vraagt om nieuwe alternatieven. Het heeft welvaart en technologische ontwikkelingen gebracht die deze nieuwe fase mogelijk moeten maken, alleen het kapitaal wat gelijk staat aan macht is op dit moment in verkeerde handen.  Daarmee houdt het kapitalistische systeem zoals we dat vandaag zien zich op irrationele wijze zelf in stand. Waardoor al die aspecten die in mijn gesprekken met ex-werknemers naar voren kwamen, als brood op de plank, een fijn huis en een gezonde sociale werkomgeving, langzaam van ondergeschikt belang worden. Het kapitaal wordt niet langer teruggeïnvesteerd in de samenleving maar dient de durfinvesteerder en de aandeelhouders. Het staat  niet meer in dienst van de groep. Ik denk dat Arend als gepensioneerd veehouder terecht zegt dat de coöperatie (Friesland Campina)niet beursgenoteerd moet worden. Maar ook constateert hij dat de menselijke maat vandaag onderdruk staat. Wat kunnen we uitrichten tegen deze tendens en waar liggen de collectieve kansen voor morgen?

Toen ik vertelde dat ik geluiden ging opnemen in Rouveen bij de Kaasspecialiteiten fabriek vertelde menigeen dat deze fabriek in particuliere handen was gebleven en dat juist dit de kracht van deze fabriek was en niet de schaalvergroting die de fabriek in Kolderveen fataal werd.  Wat als werknemers die er samen voor zorgden dat de fabriek in Kolderveen draaide zich konden verenigen ten tijde van de sluiting en de deur op eigen initiatief open konden houden? Dit is zomaar een gedachte die door mijn hoofd speelt. In Rouveen opent begin dit jaar een volledig geautomatiseerde afdeling in de fabriek, wat betekend dit voor de werkgelegenheid? Hoeveel winst vloeit hieruit terug naar de gemeenschap?

(voor een stukje over de sluiting zie pagina 205)

Veranderingen zijn van alle tijden. Ron vertelt dat er op het laatst 35 mensen bij de fabriek werkten. Er kwamen toen ook meer mensen van ‘buiten’, van fabrieken die de deuren eerder moesten sluiten. De investering en overgang naar vierkante kazen heeft ertoe bijgedragen dat ze toch nog wat langer door konden werken in Kolderveen. We staan bij een kleine ruimte wat ooit kleedruimte is geweest. Het liefst gingen we in onze witte kleding naar huis, maar dat was niet meer toegestaan op een gegeven moment.

Het is zondagmiddag 30 november wanneer de tentoonstelling bij KiK net weer haar deuren heeft geopend. Het wordt kouder en daarom houden de suppoosten van de tentoonstelling het kantoortje dicht zodat de warmte een beetje binnen blijft. In de aangrenzende kaashal is het behoorlijk fris te noemen. Terwijl ik wat zit te praten hoor ik gerommel in de kaashal. Als ik de schuifdeur op een kiertje doe zie ik een keurig geklede man op leeftijd die over de kaart van de fabriek gebogen staat. Ik stel me aan hem voor. Het is Dhr Jelsma, nu 91 jaar oud en hij was 32 jaar lang de directeur van deze zuivelfabriek.

Op de grote foto in de kaashal staat het huis waar hij met zijn gezin lange tijd heeft gewoond. Voor de deur van het huis staat zijn dochter, hier nog een klein meisje en nu een vrouw van 66. Als ik Dhr Jelsma uitnodig voor een kop koffie in het warme kantoortje verteld hij dat zijn zoon hem heeft gebracht en dat hij beneden in de kelders rondloopt. Later schuift ook hij bij ons aan tafel aan.

Dhr Jelsma was directeur bij ‘De Venen’ van 1953 t/m 1985, hij heeft de zuivelschool afgerond in Bolsward en dan ben je een gediplomeerde  ‘Suvel’. Als we het over het geluid van de fabriek hebben dan zijn het met name de melkbussen die herinneren aan veel lawaai. Bussen van wel 30 liter, een man als Koos Drost pakte er wel vier tegelijk, een andere krachtpatser die hij herinnert was de melkrijder Arend Piest. 

Op mijn laptop komt een foto voorbij van de spoelmachine waar Dhr Jelsma zelf bij op de foto staat (helemaal rechts). Tot die tijd moesten de boeren zelf de melkbussen schoonmaken en sommigen, zo merkt hij op, schuurden alleen de buitenkant! Daarom werden ze gekort op het melkgeld. Deze situatie was over na de komst van deze spoelmachine. Ik realiseer mij dat de oude foto op het moment dat deze werd gemaakt getuigde van de technologische vooruitgang. De fabriek werd door de jaren heen eerst aangedreven met kolen, later met olie en nog weer later met gas, zoals dat nu nog steeds het geval is. Als het stil was in de fabriek was er iets mis, verteld Jelsma, wanneer dat vroeg in de morgen was gingen we naar het huis van de technische man Gerard Lutke en gooiden we steentjes tegen het raam om hem wakker te maken. Vaak was vocht in de olie een boosdoener, de olie was storingsgevoelig.

Dan komt de verzuiling in ons gesprek aan bod, de fabriek ‘De eendracht’ in Nijeveen was een gereformeerde en die in Kolderveen kon aangemerkt worden als een openbare fabriek. Ook hier waren mensen natuurlijk vaak wel aangesloten bij één of andere (hervormde)kerk. Gereformeerde boeren leverden aan de ‘De eendracht’ en de andere boeren aan wat later ‘De Venen’ zou gaan heten.  Ook legt hij uit waarom ieder dorp zijn eigen fabriek had, omdat de melkbussen met paard en wagen naar de fabriek werden gebracht moesten alle boeren in een straal van 5 kilometer van een fabriek wonen.

De fusie (zie foto hierboven) tussen de fabriek in Nijeveen en die van Kolderveen was een spannende periode begrijp ik uit ons gesprek. Junior spoort Senior aan om meer te vertellen over deze periode maar de directeur valt niet uit zijn rol, wel laat hij weten een poosje de directeur te zijn geweest van beide fabrieken en dat dit een onmogelijke situatie was omdat beide fabrieken elkaars concurrent waren. Waar de fusie die hij heeft begeleid in 1962 misschien enigszins geforceerd tot stand was gekomen, er was duidelijk iets aan de hand, is hij van mening dat dit er wel voor heeft gezorgd dat hierdoor de fabriek  in Kolderveen nog vrij lang heeft kunnen draaien, omdat het al een vergrotingsslag had gemaakt.

De schaal was echter niet te vergelijken met zoals deze nu is, de boeren zijn vandaag nog wel lid van een coöperatie maar ze hebben niets meer te vertellen, merkt hij op.  Aaltje Pals had elke maand als eerste alle cijfers op orde, waar hij zichtbaar zeer tevreden over was. Er ging iedere maand een circulaire naar de boeren toe. Verder schrijf ik in mijn aantekeningen woorden als, rendabel, balans doorsturen en ledenblad. Over bedragen van een paar ton werd de ledenvergadering geraadpleegd. Kortom iedereen was betrokken en op de hoogte van wat er gebeurde.

Wanneer dit bedrag van een paar ton valt is er nog een mooi verhaal te vertellen. Eén keer per maand fietste Dhr Jelsma van de fabriek in Kolderveen helemaal de Meppelerweg uit (nu de parallelweg) naar de Landbouwbank in Meppel (+/- 6 km) om het melkgeld op te halen. Daar haalde hij soms wel 100.000.- gulden in contanten, waarmee hij stipt iedere maand dezelfde weg weer naar huis terug  fietste om het daar in de kluis op het kantoor op te bergen. Later mocht hij deze rit niet meer fietsen, van wie dat niet meer mocht blijft onduidelijk, tot hij zelf een auto kocht maakte hij toen gebruik van een taxi. Zijn zoon kijkt wat verbaast als hij hoort dat de herdershond mede hierom werd aangeschaft  en niet vanwege de gezelligheid die het dier met zich meebracht. ’S nachts hield een politieagent een oogje in het zeil zo schrijf ik op.

Op het kantoor was ook iemand van de fok en controlevereniging aanwezig. Deze gaf gezondheidsverklaringen af en wanneer er een kalf werd geboren maakte deze een schets van de vlekken. In mijn aantekeningen schrijf ik de naam van Albert Piest op, Jelsma verhaalt dat hij een keer afwezig was en hijzelf op locatie een schets moest maken. Maar als een groot tekenaar herinnert hij zichzelf niet, waarop hij moet lachen.

We gaan terug naar de grote foto in de kaashal, het huisje wat er naast de woning staat is inderdaad een TBC huisje, de vrouw van Jelsma’s voorganger Dhr Selder leed hieraan. Je kon vanuit de woning in dat huisje komen. Ook vraag ik Dhr Jelsma of het klopt dat er een bibliotheek was in het huis, waarop hij antwoord dat er naast een gereformeerde bibliotheek toch ook een hervormde bibliotheek moest zijn. Deze was iedere vrijdagavond open in de gang van hun woning. Het stelde allemaal niet zo heel veel voor voegt Jelsma eraan toe. Nu de bibliotheek in Nijeveen onlangs is gesloten fantaseer ik wie de gang in zijn huis nu beschikbaar wil stellen als bibliotheek? Een dorp zonder bibliotheek kan toch eigenlijk niet…

Ook was het in eerdere gesprekken nog onduidelijkheid of er ooit melk per boot is aangevoerd naar de fabriek en dat was zo hoor ik, kort na de oprichting kwam er melk via het water uit de bovenboer naar de fabriek. Na de tweede wereldoorlog is de grift gedempt. Ook herinnerd de voormalige directeur zich een vraag uit het dorp om een ijsbaan aan te leggen achter de fabriek. Deze vraag werd gehonoreerd, het was immers een koud kunstje om het koelwater van de fabriek achter op het land te laten lopen...

Wanneer we afscheid nemen verteld Jelsma junior (nu 55 jaar) dat hij een fototoestel had gekregen waar hij toen veel foto’s mee heeft gemaakt op de werkvloer in de fabriek. De dia’s daarvan zal hij opzoeken. In de middag krijg ik een telefoontje dat deze dia’s bij zijn vader zijn gevonden en dat hij ze nog even komt langsbrengen.  

In de ochtend van 21 november ontving ik een telefoontje, of het nu Geert Bouwknecht was of Albert Manden dat weet ik niet meer, maar de mannen waren van plan de zuivelfabriek aan te doen. Geert heeft met zijn melkvee altijd geleverd aan de fabriek en Albert heeft er gewerkt. Beide wonen nog steeds op een steenworp afstand en zijn buren.

De fabriek ingekomen beginnen de heren gelijk te vertellen en omdat mijn velletje papier voor de aantekeningen boven ligt nodig ik ze uit in het kunstenaarsverblijf. Wanneer we daar binnenlopen krijg ik al gauw de indruk dat zij hier niet eerder zijn geweest. De twee mannen  proberen de oude situatie te reconstrueren in de nieuwe omgeving. Een gevoel wat ikzelf steeds vaker omgekeerd uitvoer wanneer we praten over de oude situatie, een situatie die voor mij altijd denkbeeldig zal blijven maar waar ik al wel steeds meer een idee van begin te krijgen.

Albert steekt van wal, hij was manusje van alles zoals dat heet wanneer je veel verschillende functies hebt op de werkvloer. We gaan terug in de tijd als hij verteld over de papboer die een pan bij de voordeur neerzette. Ik maak aantekeningen over het uitventen met een bakfiets, later werd dat een Volkswagen busje. Ook hebben we het over de melkrijder en het geldkistje. Wanneer de boeren uitbetaald werden en de melkrijder bracht het geld naar de boer toe kreeg je wel is een sigaar.

Als hij naar wat nu het podium bij KiK (Kunst in Kolderveen) is wijst, verteld hij dat daar drie kaasbakken moeten hebben gestaan en hier ergens moest de draineerbak zijn geweest, legt hij met armgebaren uit. Albert wijst op het feit dat een dergelijke draineerbak niet meer wordt gebruikt, als ik naar Rouveen opzoek ga naar de geluiden zal ik die niet vinden. Over de grote schakelkast beneden in de kelder weet hij te vertellen dat wanneer zij in alle vroegte in de kaasmakerij aan het werk waren en daar ging iets mis, bijvoorbeeld omdat iemand op een verkeerd knopje had gedrukt,dan betekende dat een extra rookpauze voor de kaasmakers. De technische dienst begon namelijk later met hun dienst en de kaasmakers hadden van die schakelkasten hoe kan het toepasselijker geen kaas gegeten.

Over het geluid van de fabriek merkt hij op dat vakantiekrachten het maar veel lawaai vonden, waarop de vaste werknemers van de fabriek opmerkten dat het geluid  van de muziek in hun auto wanneer ze naar de fabriek toereden pas echt lawaai was!  Maar wanneer Albert even later het geluid van de fabriek nauwkeuriger probeert te omschrijven heeft hij het over een geluid zoals ijzer op ijzer klinkt. Nu ik op bezoek ben geweest in Rouveen bij de zuivelfabriek waar iedereen gehoorbeschermers draagt kan ik mij daar een voorstelling van maken. Toen ik de verschillende cd-spelers en versterkers in de fabriek aan het uittesten was voor de finale op zondag 21 december, kwam het meest overeenkomende geluid tot stand wanneer ik alle bassen helemaal wegdraaide en de tremble (de hoge tonen) helemaal open zette. De warme geluiden waarmee wij naar muziek luisteren hebben niets te maken met de klank van het industriële geluid.

In de studio van KiK stonden 3 persen gaat Albert verder, met aan weerszijden twee lopende banden naar het pekelbad. Vervolgens leer ik over de stroming in de pekel die de kaas naar de kooien dreef en ervoor zorgde dat de kaas er aan de ene kant inging en uiteindelijk aan de andere kant er weer uit kwam. Daar was ook nog wel een mooi verhaal over te vertellen zegt Albert,  er gingen eens -laten we zeggen- 100 kazen het bad in en tot ieders verbazing kwamen er maar 75 uit! Dit zorgde voor nogal wat onrust op de werkvloer want wie was er vandoor met de ontbrekende kazen? Tot ze op een gegeven moment stijf op de bodem van het pekelbad werden gevonden, toen pas was het mysterie opgelost. Waarschijnlijk waren ze door schommeling van het rek geraakt en naar de bodem gezonken. Voor scheve of beschadigde kazen kreeg je natuurlijk niet de volle prijs.

Dan doet Geert een duit in het zakje, over mooie verhalen gesproken! Hij verteld over een medewerker en noemt een naam die ik niet meer terug kan vinden in mijn aantekeningen. Deze medewerker kwam ‘s ochtends om zeven uur aan de voorkant van de fabriek naar binnen, om daarna iedereen goedemorgen te wensen, om zo voorts via de achteruitgang weer terug naar huis te gaan. Waarop de twee mannen hartelijk moeten lachen.

Geert diept wat feiten op, de Coöp. Zuivelfabriek is ontstaan in 1894 uit een initiatief van vijf boeren, afkomstig uit Wanneperveen, Nijeveen en Kolderveen.  Omdat Aaltje Pals mij vertelde dat er iemand op het kantoor was die specifiek de boeren te woord stond, vraag ik Geert waarom hij vroeger naar het kantoor ging? Een reden voor de boeren om naar de fabriek te gaan was eigenlijk heel simpel, niemand had telefoon in die tijd en op de fabriek was er wel een. Als ik het goed heb opgeschreven had Geert zelf vanaf 1964 telefoon op zijn bedrijf. Dus Geert verteld dat als er een kalf was of als hij een koe wilde verkopen of als hij een koe wilde opgeven voor inseminatie, dan moest hij bij het kantoor van Coöp. Zuivelfabriek ‘De Venen’ zijn.

Ik vraag de mannen even te poseren voor de foto, voor we nog een rondje lopen door de fabriek. 

(Foto gemaakt door Pim Trooster)

Op woensdag 19 november rond koffietijd sprak ik bij de voormalige zuivelfabriek af met Frans Stoker. Keurig op tijd kwam de tweeënnegentig jaar oude chef kaasmaker met zijn Peugeot het erf bij de fabriek oprijden.  Zoals mij eerder overkwam wanneer ik met ex-werknemers heb afgesproken begint ook Frans gelijk bij binnenkomst in KiK enthousiast te vertellen over vroeger. Het meisje wat voor de deur staat bij de directeurswoning (zie foto beneden) was de dochter van directeur Jelsma en zij speelde altijd met de dochter van Frans.

(Bron: HVN)

Frans heeft eerst als knecht bij een boer gewerkt, als ik het goed heb begrepen moest hij als 16 jarige jongen de boerderij runnen voor een rijksdaalder per week, met kost en inwoning. Dat heeft hij een half jaar gedaan toen de boer de wapenen moest opnemen om tegen de Duitsers te vechten. Daarna heeft hij 4,5 jaar bij een grote kaasfabriek in Oosterwolde gewerkt, 5 jaar bij Ons belang in Tuk dicht bij  Steenwijk en kwam hij in 1958 bij de zuivelfabriek in Kolderveen werken, waar hij in 1985 met pensioen ging.

(Foto gemaakt door Pim Trooster)

Met zijn handen gebaart hij waar de kaasbakken moeten hebben gestaan, op het huidige podium stond een nood bak. Waar we over praten voor een leek op het gebied van kaasmaken, bakken waar wel 12500 liter melk in ging. Er stonden er wel 5 en als ik het goed heb begrepen gingen deze wel 3 tot 4 keer vol. Een getal van 275000 liter melk per dag schrijf ik op terwijl ik naar Frans luister.

Zijn gezicht straalt wanneer hij verteld over de prijs die in 1980 werd gewonnen in Amerika, waar hij samen met Dhr Jelsma naartoe is gevlogen. Ik meen dat een vierkante blokkaas van 12 kg de derde prijs heeft gewonnen en dat een ronde Goudse van 10 kg de tweede prijs in de wacht sleepte. De productie van kaas bij De Venen was in de juiste handen en hoorde bij de wereldtop. Een tweede kans om naar Amerika te gaan liet hij aan zich voorbij gaan, hij was er immers al geweest. Toen hij later hoorde dat ze een auto hadden gehuurd en veel hadden rondgereden bespeur ik zo achteraf toch een beetje spijt van die keuze…

Waar in het begin nog zuivelproducten aan de fabriek werden verkocht, ging later de opslag direct naar de NCZ in Meppel. Verschillende soorten kaas passeren in ons gesprek de revue, waaronder ‘Sjedder’, als ik na ons gesprek op internet zoek vind ik eerst geen resultaten maar dan vind ik het Cheddar! Frans legt uit dat dit in roestvrijstalen vormen wel een hele nacht onder de pers ging en dat er warm water werd gebruikt zodat ze weer loskwamen uit de vorm. Het was zwaar werk want als ze er niet uitkwamen moesten deze vormen op de grond worden gegooid om de kazen weer uit hun vorm te krijgen. Frans glimlacht wanneer hij verteld dat de vloer daar op zijn zachts gezegd niet mooier van werd. Omdat de tegels kapot gingen bestelde de directeur later een rubberen mat die het ook snel moest ontgelden. Over het geluid van de fabriek gesproken, in de zomer wanneer de dubbele deuren bij het hoge bordes openstonden en om 4 uur in alle vroegte de kaas ‘uit de vorm’ werd ‘gegooid’ gebeurde het nog wel is dat de buren die naast de fabriek woonden kwamen klagen over het lawaai.

Ook verteld Frans over het vochtgehalte van de kaas wat niet te hoog mocht zijn en de boete die erop stond als dit wel het geval was. Deze processen waren toen nog handmatig en rekenden in grote mate op de ervaring van de kaasmakers. Ik leer over het pasteuriseren van de melk op 72 graden en het terugbrengen van de juiste bacteriën in de kaas. Een half uur in de eerste versnelling schrijf ik op als het om kaasmaken gaat en dan de tweede versnelling, wanneer de wrongel mooi is de wei aftappen en water erbij. Deze wei wordt nu niet meer gezien als afvalproduct, toen gebruikt voor diervoeder, maar nu is gebleken een hoogwaardig product voor babyvoeding.  De wei werd nogmaals gecentrifugeerd zodat het laatste vet eruit ging en dat ging weer terug in de ondermelk om het vetgehalte op het juiste niveau te brengen. Volle melk wordt kaas en vet wordt boter, de productie was afhankelijk van het aanbod uit de omgeving.  Een pauze duurde 15 minuten waarbij iedereen op de fiets naar huis ging, je kon wel begrijpen dat als je aan de roekebosscheweg woonde dat daar snel wat minuten bij opgeteld werden.

De sfeer zo verteld Frans is naar zijn ervaring in Drenthe veel gemoedelijker dan in Friesland, maar hij geeft wel aan net als Gerard import in het gebied te zijn, een ruzie werd hier snel bijgelegd. Ook de verschillende fabrieken waren anders, zo werd er hier of daar nog wel is makkelijk omgesprongen met de hygiëne, maar bij De Venen was dat niet overdreven maar wel mooi in balans. Zeker toen de beschadigde vloer werd gerepareerd konden ze dat veel beter schoonhouden.

Met name in de winter als er weinig aanbod van melk was werden er wel is grotere projecten gedaan. Zo herinnerd Frans zich dat tweemaal het hele pekelbad is leeggepompt, de eerste keer werd dat nog in zee geloosd maar de tijden veranderden snel, een tweede keer was dat vanuit milieuoogpunt niet meer mogelijk. Ze kwamen er achter dat er een bepaalde stank in de kaas zat en dat bleek te komen door ‘de blubber’ op de bodem van het bassin. Maar elk jaar was er een landelijke kaaskeuring en daarbij werden wel 5 gouden medailles in de wacht gesleept!

Op dinsdagmiddag 18 november had ik om 13.30 uur met Arend Tissingh afgesproken bij de fabriek, toen hij hoorde dat ik die ochtend eerst bij de molen langs ging vertelde hij dat we elkaar daar ook zouden treffen want Arend is daar één van de vrijwilligers, evenals Gerard Lutke waar ik eerder mee sprak. Arend heeft nooit op de fabrieksvloer gewerkt maar kent de fabriek heel goed omdat hij met zijn melkveebedrijf altijd heeft geleverd aan deze fabriek. Als lid van de coöperatie was hij ook actief betrokken in bestuursfuncties waarbij hij het reilen en zeilen op de fabriek van nabij heeft kunnen volgen.

Net als Gerard arriveert ook Arend op de fiets bij de fabriek, werken en wonen waren dicht bij elkaar georganiseerd en het bedrijf van Arend, wat nu door zijn zoon wordt gerund, bevindt zich dan ook vlakbij de voormalige Zuivelfabriek De Venen. Als we samen de ruimte van KiK binnenlopen vraag ik hem of hij hier wel is vaker komt, waarop hij ontkennend antwoord. Hij verteld niet zo heel veel met kunst te hebben, daarin is hij natuurlijk niet de enige, zelf vraag ik mij af of dit gevoel misschien komt door de beeldvorming die rond het idee van kunst hangt, maar daarover later vast meer. De fabriek gaat hem echter wel na aan het hart en daarom voelt hij zich betrokken bij dit kunstproject. We praten over het belang van geschiedenis en de lokale historie, eerder had hij hier niet zoveel interesse in, maar dat is door de jaren heen wel gegroeid. Zo is hij nu ook actief lid van de Historische Vereniging Nijeveen en zet hij zich met anderen in om met verschillende presentaties het verleden door te vertellen met beeld en geluid aan jongere generaties en andere geïnteresseerden.

Arend belicht Zuivelfabriek De Venen van een meer bestuurlijke kant, zo verteld hij over het belang van zekerheid en plezier bij het werk wat je doet. De Zuivelfabriek was onder leiding van Dhr Jelsma in balans, het was prettig werken bij de fabriek.  De fabriek was natuurlijk niet zo modern als hedendaagse zuivelfabrieken, toch lag het ziekteverzuim laag, zo rond de 1%. Dit percentage liep echter sterk op toen de fabriek werd onderworpen aan verschillende fusies en wisselende directeuren. Van 1%, misschien wel naar 7 %. Dit laat denk ik goed zien hoe belangrijk regelmaat, zekerheid en perspectief zijn als voorwaarde om je  goed te voelen in een bepaalde werksfeer.

Het gesprek met Arend vond ik erg interessant, het ging over beeldvorming en het belang van de menselijke maat. Waar het zware boerenleven zijn tol eist biedt de mechanisatie nieuwe mogelijkheden die positief zijn te noemen. Iets wat het melkveebedrijf van zoon Tissingh verder heeft geholpen naar het boerenbedrijf van vandaag, waarbij het mogelijk is geworden om een juiste balans te vinden tussen aan de ene kant duurzaam werk en aan de andere kant een prettig sociaalleven. Het wordt mij wel duidelijk dat er heel veel is veranderd in de vier generaties die tot op heden voor het bedrijf zorgen.  

Als onderdeel van Friesland Campina zijn ze net als vroeger nog steeds onderdeel van een coöperatie, weliswaar een hele grote, één die zelfs bezig is met uitbreidingen in China. Op mijn vraag hoe de inspraak nu geregeld is legt hij uit dat alle leden zelf een melkveebedrijf hebben waardoor de belangen van alle boeren zijn zeker gesteld.  Alleen in de top van de coöperatie zijn bestuurders aangesteld die fulltime de belangen van de boeren behartigen. Arend wijst erop dat ze geen beursgenoteerde onderneming moeten worden, dan komt het belang van aandeelhouders  voorop, dit zou de huidige coöperatie van boeren en hun belangen ondermijnen.

Bij de maquettes van Sil Krol raken we aan de praat over de menselijke maat die vandaag de dag onder druk staat. Waar de kunstenaar met zijn maquettes de architectuur probeert te ontwerpen waar mensen weer bij elkaar kunnen komen en met elkaar in gesprek kunnen raken, benadrukt ook Arend dat de menselijke maat vaak mist. De betrokkenheid van vroeger en de wijze waarop deze betrokkenheid georganiseerd was zijn we kwijt of raken we langzaam kwijt.

Arend verteld over de melkrijder die voorop de wagen een geldkistje had en bij het terugbezorgen van de lege melkbussen eens per maand een envelop met melkgeld tussen de deksel van de bus aan de weg voor de boerderij zette. Het was zelfs mogelijk dat de boer pas aan het eind van de dag de lege melkbussen met de inkomsten ging binnenhalen. Een situatie die we ons nu maar moeilijk kunnen voorstellen. Als het gaat om contacten dan heeft zijn zoon nu veel meer email contact met collega’s door het hele land dan vroeger het geval was. Na het werken op de boerderij sprak hij ‘s avonds enkel met die of gene bij bestuursvergaderingen van de coöperatie in de regio.

In de kunstenaarswoning van KiK (Kunst in Kolderveen) aangekomen praten we bij een kop koffie verder. Op een usb-stick krijg ik meer afbeeldingen te zien van de zuivelfabriek in Nijeveen die in 1962 fuseerde met de fabriek in Kolderveen.  Op de plek van die fabriek staat nu een sporthal met dezelfde naam, De eendracht. Veel kinderen weten niet meer dat deze naam naar de fabriek van vroeger verwijst. We praten verder en komen weer uit op beeldvorming, iets wat een belangrijke rol speelt bij mijn projecten. Want beeldvorming is vaak gestuurd en zeer bepalend bij onze ideeën over wat werkelijkheid is of volgens bepaalde normen moet worden. Het wordt duidelijk dat we meer gemeen hebben dan we eerst dachten. We discussiëren verder over of een koe wel of niet in de weide thuishoort. Als je me dat eerst had gevraagd zou ik volmondig ja gezegd hebben. Het wordt duidelijk dat Arend zich een beetje stoort aan de beeldvorming hierover op de televisie. Hij legt mij de voordelen uit ten aanzien van het welzijn van de dieren wanneer de koeien in de stal worden gehouden en laat mij een filmpje zien van een melkrobot. Ik realiseer mij eens te meer hoe weinig ik eigenlijk weet over het boerenbedrijf zoals dat vandaag de dag is ingericht.

Weer beneden gekomen in de tentoonstellingsruimte geeft Arend aan dat deze grote ruimtes toch om veel meer vragen dan ik nu aan werk van kunstenaars laat zien. Hij schetst mij een situatie van een presentatie met een beamer ondersteund met mooie achtergrond muziek. Ook vindt hij het jammer dat de historische foto’s van de fabriek beneden in de kelder hangen en niet boven in de voormalige kaashal. Na ons afscheid denk ik die avond nog lang na over de vele aspecten van ons gesprek.

Kom langs bij de tentoonstelling en help mee met het realiseren van Het geluid van Coöp. Zuivelfabriek De Venen.

Meer informatie en openingstijden:

http://gedachte-experiment.tumblr.com/

http://www.edwinstolk.nl/gedachte_experiment.html

Hartelijke groet,

Op woensdag 12 november om 10 uur had ik een afspraak met de technische man van weleer Gerard Lutke, die de hele installatie van hoe het in de zuivelfabriek was, goed kent.  Annelouk, vrijwillger van KiK (Kunst in Kolderveen) was er ook en heeft de ontmoeting op beeld vastgelegd. Om precies te zijn twee uur voor Gerard vroeger de stoomfluit liet klinken en iedereen in de buurt wist hoe laat het was.

Gerard was eigenlijk de eerste ex-werknemer die ik voor mijn onderzoek online wist te traceren, omdat hij op foto’s in het historisch archief afgebeeld stond in zijn werkplaats. Vandaag is hij één van de molenaars en drijvende krachten van de Korenmolen Sterrenberg in Nijeveen, een molen waar nog op ambachtelijke wijze meel wordt gemalen. 

(Bron: HVN)

In 1956 kwam hij bij de fabriek werken en wist ons te vertellen dat de foto op de flyer geen hele oude foto was omdat de nieuwbouw van de fabriek rond 1960 moest zijn voltooid. Later na de fusie met de zuivelfabriek van Nijeveen werd verder uitgebreid. Waar de fabriek in de beginjaren 7 miljoen kg kaas op jaarbasis produceerde was dat in 1992 wel 11 x zo veel. Om maar eens wat getallen te noemen die ik in mijn aantekeningen heb opgetekend. Van een zelfstandige coöperatie veranderde de fabriek, deze werd onderdeel van DOMO wat staat voor Drentse Ondermelk-Organisatie, daarna kwam hij in handen van Friesland Frico DOMO en nog weer later werd het Friesland Campina. Deze veranderingen hadden ook invloed op de werksfeer, er werden meer eisen gesteld aan scholing en als je daar niet in mee ging kon je wel is je baan verliezen.

Maar het algemene beeld dat we krijgen van de fabriek is een warme sociale werkomgeving waar het fijn toeven is.  Drie diensten, nacht, ochtend en middag.  Als ik informeer naar de kantine dan horen we dat die weinig voorstelde, een paar tafels met wat stoelen. Nee in de pauze gingen de werknemers op de fiets langs huis. Er was geen sprake van een hiërarchische omgeving, de directeur Jelsma deed de ronde en hoorde zo van iedereen wat er speelde in de fabriek. Een radio schalde niet door deze fabriek. De werknemers woonden en wonen vaak nu nog in de voormalige dienstwoningen van de fabriek. Wel een groot verschil met de betrokkenheid van werkgevers vandaag, bedenk ik mij.

De Venen, zo horen we, werd in het begin aangedreven met kolen en die werden aangevoerd met een treinverbinding tot Nijeveen. Van deze treinverbinding is vandaag natuurlijk weinig meer over. Daarna werd olie de brandstof en nog weer later werd dat gas. Uiteindelijk besloeg de technische dienst zes mensen. De kleine inpandige werkplaats werd te klein en daarvoor in de plaats kwam een werkplaats met magazijn net buiten de fabriek. We horen over de bijnaam van de inpakruimte, die we eigenlijk niet hardop mogen noemen, dus dat zal ik ook maar niet doen.

Omdat we opzoek zijn naar het geluid van vroeger en dat terug willen brengen in het industriële erfgoed van vandaag, merkt Gerard op dat hij precies kon horen waar het mis ging in de fabriek. Het geluid vertelde waar iets aan moest gebeuren.

Er werd ons ook verteld dat die indrukwekkende (koel)machine die nog steeds in de kelder staat nooit heeft gewerkt, wel is er een gat voor in de muur gemaakt om hem naar binnen te halen. Hij staat vlakbij de ijswaterbakken die ervoor zorgden dat de melk werd gekoeld, het water circuleerde als het ware door de hele fabriek. Waar ik mij voorstelde dat er heel veel lawaai moest zijn geweest in deze gangen en kelders, verteld Gerard dat het een rustig deel van de fabriek was. De dikke betonvloeren lieten weinig geluid door van wat daarboven gebeurde.

Als Gerard een paar keer op zijn klokje kijkt verteld hij een belangrijk detail over de aansturing van de fabriek, zo zijn er twee systemen, het PLC en een RLS besturingssysteem die laatste werkt op relais en was aanwezig bij De Venen. Gerard legt uit hoe je dat hoorde tikken in de schakelkasten. Wanneer er iets aan de hand was, een storing in de fabriek dan lag er bij de schakelkasten een dik boek wat uitkomst moest bieden. De kasten zijn vandaag gedeeltelijk ontmanteld, in één kast zijn zekeringen gemaakt van de appartementen erboven en het grote boek ontbreekt.

De sluiting van de fabriek ging in fasen, er was een vergadering in het dorpshuis en er is 1 dag gestaakt tegen de sluiting in 1995. Dat laatste zat niemand echt in het bloed, maar het was moeilijk te begrijpen dat een fabriek die winst maakte en een sociale motor was van de gemeenschap moest wijken voor een visie van hogerhand.