#kitaboxu

Fürsət bulud kimidir. Tez gəlib keçər. Hz . Əli (ə)

Buna görə də zamanı doğru dəyərləndirmək lazımdır. Ola bilsin ki,bu əsnada bir Müştəri bizə gözəl müamilə etməyi təklif etdi..

Şübhəsiz, Allahın kitabını daim oxuyan və namaz qılan, ruzi olaraq onlara verdiklərimizdən (Allah yolunda) gizli və aşkar xərcləyənlər, əsla kasadlığı və ziyanı olmayan bir ticarətə ümidvardırlar

Çox dolğun məntiqə və informasiya yükünə sahib bir kitabdır. Əvvəlki əsərləri olan Sapiens və HomoDeus-un bir növ davamı hesab etmək olar.

Məni qane etməyən 2-3 məqam oldu, qalan hissələri mükəmməl səviyyədə düşündürücü, üfüq açıcı hesab etmək olar. Müəllifin zəka səviyyəsinə qibtə etməmək mümkün deyil.

Qane etməyən hissələrdən biri: Bəzi etik dəyərləri doqmalardan tamamilə uzaqlaşaraq, sırf elmlə, rasionallıqla izah etməyə çalışmaq kimi cəhdlər, hansı ki, buna əvvəllər də girişənlər çoxsaylıq tənqidə məruz qalmışdır. Burada da müəllif eyni cəhdləri edir kitabda kiçik bir hissədə. Məsələn adicə "niyə insest olmaz" fikrinin izahı zamanı çox tələskən və bişməmiş bir iki fikir səsləndirib məsələni bitmiş hesab edir və hətta izahının qaneedici olması havasında olur. Halbuki bu bir cümlə ilə izah edilən bəsit şey olsaydı, bu qədər mübahisə mövzusu da olmazdı.

Qane etməyən məqamlardan digəri: terrorla hər hansı avtomobil qəzalarını, diabeti və.s. müqayisə etmək kimi məntiqi yanlışlıqlar. Düzdür, bu müqayisələr zamanı əsas mövzu bu deyildi, sadəcə üstündən ötəri keçdi, amma yenə də, yanlış hesab etdiyim üçün qeyd etdim. Ölçü vahidləri və təzahür formaları mahiyyətcə tamamilə fərqli olan iki anlayışı yekun nəticə - qurbanların sayı rəqəmi ilə müqayisə etmək məntiqi baxımdan doğru deyil.

Digər bir problem: 1984 və Brave New World əsərlərini müqayisə edərkən Brave New World-ə ifrat üstünlük verməsi. Bu da fikrimcə, digər bir məntiqi problemdən qaynaqlanır  - baş verməyən bir hadisənin effekti baş verən hadisənin effektindən qat-qat aşağı olur. 

Məsələn hansısa terror aktında 100 insan həlak olur, bir qəhrəman polis son anda müdaxilə edərək 5 insanın həyatını xilas edirsə - bu polis kütlənin gözündə daha böyük qəhrəman hesab ediləcək, nəinki hansısa bir polis bu terror aktını öncədən duyub hadisənin qarşısını ümumiyyətlə alarsa və heç kim həlak olmazsa. 

Rasional olaraq ikinci daha böyük qəhrəmanlıqdır. Amma ikincidə emosiya yoxdur, tamaşa yoxdur deyə birinci daha böyük qəhrəmanlıq hesab edilir.

1984 və Brave New World yanaşmasında da müəllifdə sanki bu hiss edilir (hərçənd müəllif bu dediyim fenomenlərin fərqində olacaq zəkada bir insandır, amma mən sıfr oxucu olaraq müşahidəmi deyirəm) - 1984 xəbərdarlıq mesajı idi - baxın belə bir real təhlükə gözləyir bizi - və böyük effekti oldu dünyada milyonlarla insanın gözlərini açdı.

Brave New World isə müəllifin özünün də dediyi kimi, daha ağır fəlsəfi yükə malikdir - təsvir olunan antiutopiyanın pis yoxsa yaxşı bir gələcək olduğunu da məntiqi olaraq ayırd etmək çətindir.  

Və müasir texnologiyaların yaşamımıza daxil olması, süni intellekt, sosial media, Internet of Things və.s. kimi şeylər Brave New World-un ilkin qaranquşlarıdır - bir çox problemləri həll edir, əvəzində bir çox şeyləri bizdən alır. Və bu tendensiya get-gedə sürətlənir.

Brave New World-də insanların heç bir dərdi yoxdur, hamı xoşbəxtdir, hamının hər şeyi var, heç kim dərdsizlikdən də depressiyaya düşmür - buna qarşı da asan dərman var - vəə? daha nə lazımdır ki insana? Bu sual yaranır. Amma bunlara nələrdən məhrum olmaq hesabına nail olunub - problem də buradadır. İnsanı insan edən bir çox şey insan həyatından çıxarılıb və insanlar demək olar ki biorobot olaraq yaşayırar.  

Tərəzinin bir gözündə insanın dərdsiz və xoşbəxt olması, amma insanlığını itirməsi durur, digər gözündə isə insanı insan edən hər şeyin qalması - ağrısı və acısı ilə birgə - belə bir çətin məsələdən bəhs edir Brave New World. Amma yenə də dediyim kimi, bu 1984-ü müqayisə edib küçümsəmək üçün əsas vermir - 1984-dəki daha yaxın və daha real təhlükələr reallaşmış olsaydı, dünyada İstAsiya, Okeaniya və.s. kimi 3-4 dövlət yaransaydı, müəllif yəqin ki bu tip müqayisə də etməzdi. Zira, əlində o müqayisəni kökündən baltalayan yaşanmış təcrübə olardı.

Allah-taala, nemətləri səbəbsiz verməz və səbəbsiz də almaz. Verdiklərini üstünlük meyarı qərar verməz, insanın naçar halında ona verdiklərinin hesab-kitabı vardır. Üstünlüklər, yenidən nemətlər qaytarılanda bilinir. Məsuliyyətlər də bu cəhətdən qaynaqlanır. Allah-taala buyurur:

“Həmin gün nemətlər barəsində mütləq sorğu-sual olunacaqsınız!”1

Məsuliyyətlərin tanınması yolları

Məsuliyyəti tanımaqdan ötrü bir neçə əsası bilmək lazımdır. Birincisi əsas, həqarət və həva-həvəslərdən azad olmaq. İkincisi, məsuliyyəti icra etməkdən ötrü qüdrət əldə etmək. Üçüncü, Onu tanımaq. Quran buyurur:

“Doğru yol tutan xeyrinə doğru yol tutmuş, haqq yoldan azan ancaq özünə zərər edər. Heç kəs başqasının yükünü çəkməz. Biz peyğəmbərlər göndərməmiş heç bir ümmətə əzab vermərik.”2

İnsanın məsuliyyəti, özündən başlayır. İki növ məsuliyyət vardır.

Fərdi məsuliyyət və ictimai məsuliyyət. Fərdi məsuliyyət barəsində Quran buyurur:

“Hər kəs öz əməlinin girovundadır.”3

Yenə də buyurur:

“Mömin olub yaxşı işlər görən hər bir kişi və qadına xoş və pak-pakizə həyat bəxş edəcəyik. Etdikləri yaxşı əməllərin əvəzində onlara daha yaxşı mükafat verəcəyik!”4

İctimai məsuliyyətlər barəsində Quran buyurur:

“İnsanların öz əməlləri üzündən suda və quruda fəsad əmələ gələr ki, bununla onlara etdikləri bəzi işlərin cəzasını daddırsın və bəlkə, qayıtsınlar.”5

(İslamda Hüquq Nəzəriyyəsi -kitabından)

Təkasur surəsi, ayə 8.

İsra surəsi, ayə 15.

Muddəssir surəsi, ayə 38.

Nəhl surəsi, ayə 97.

Rahatlıqla, Türkiyə ədəbiyyatından indiyə qədər oxuduğum ən yaxşı 3 əsərdən biri deyə bilərəm. Bitməsini istəməyəcəyim nadir əsərlərdən biri.

Osmanlının son illəri, Cumhuriyyət dönəminə sərt keçid, bu iki dövrdə yaşayan sadə insanların yaşamı (adətən tarixdə, məqalələrdə rəsmi, siyasi, ideoloji tərəflər əks olunur, sadə insanların həyatı həmin vaxtlar necəydi - o qalır kölgədə), bir nəsillə o biri nəsil arasında kəskin fərqlər. Sanki aradan yüz illər keçirmiş kimi.

Abdusselam, Saatçı Nuri Efendi, Seyid Lütfullah (əsərin ən maraqlı personajlarından biri), Aristidis Efendi - bu tərəfdə isə bal axşamları, rəqslər və.s. - tam başqa dünyanın adamları.

Şəxsən mənim üçün əsərin ən maraqlı personajı protaqonist Hayrı İrdal yox, ikinci dərəcəli personak olan Halit Ayarcı idi - müəllif bu personajın üstündə əməlli başlı işləyib möhtəşəm bir obraz yaradıb. 

Bu şəxs çox bəsit interpretasiya etsək, dələduzun biridir. Amma və lakin, əsərin kontektstində, onun fikirlərini fəlsəfi formada açıqlamasına, girişimci ruhuna və.s. nəzər salanda mənfi və müsbətin arasında vargəl edən bir obraza çevrilir.  Mahiyyət etibarilə şeytana da interpretasiya edilə bilər, reallığı başqa cür görən və öz fəlsəfəsi olan bir iş adamına da.

Xüsusən Halitin iş qurmağa, bir şeyi ərsəyə gətirməyə olan yanaşma tərzi, bu baxımdan ətrafında olan hamını az qala 100 il qabaqlaması və.s. elədir ki, sanki personaj 21-ci əsrdən qonaq gəlib. 

Onu 12 stuldan Ostap Benderlə müqayisə edərdim, dəmir qaydaları və yüksək intellekti, çevik qərar vermə bacarığı baxımdan. Amma fərqlər də çoxdur. Ostapın mahiyyəti daha konkret idi, özünün dəmir düsturları olan yüksək intellektli bir dələduz. Halit Ayarcıya isə bu tip yarlıq qoymaq olmur. Hər şeyi leqal və təmizdir.  Təqdimat bacarığı sayəsində insanları ən absurd şeyə belə inandırma qabiliyyətinə sahib bir təşkilatçı.

Əsərdəki Ahmet Zamani Efendi məsələsi də çox qəşəng bir fenomendir və dünya tarixi bu tipdə hadisələrlə zəngindir, təəssüf ki.

Oxuduqca istər-istəməz Kafkanı da xatırlamalı olursan. Bütöv bir süjetlə yox. 

Absurdun və bürokratiyanın, məmurların, şişmiş balon təsisat ierarxiyası və həcmini təsvir edərkən Kafka tərzi dadır.

3 il əvvəl oxuduğumda kitaba 3/5 bal vermişdim, bir çox hissəsi lazımsız mürəkkəbləşdirilmiş göründüyünə görə. 3 il keçdi, yenidən oxudum, bu dəfə lazımsız demək olar heç nə görünmür. Bəli, kitab mürəkkəbdir, bir çox yeri çox mürəkkəbdir, amma mövzu ilə yaxından tanış olandan sonra sən demə hər şey daha başqa cür görünürmüş bu əsərdə. Qara qu quşu fenomeni çox maraqlı bir anlayışdır, təbiətdə və cəmiyyətdə, xaotik sistemlərdəki bir çox hadisələri izah edir, daşlaşmış fəlsəfi yanaşmaları alt-üst edir. Qara qu quşu 3 əsas meyara cavab verən fenomenə deyilir: 

1. Öncədən heç cür gözlənilməyən və proqnoz edilməyən. 

2. Təsiri qalıcı və geniş olan (peyda olması ilə təsir sahəsindəki düzəni dəyişən)

3. Retrospektiv izaha malik olan (baş verdikdən sonra keçmişə baxıb analiz apardıqda niyə baş verdiyi səbəbi aydın olan)

Çox maraqlı, eyni zamanda mürəkkəb dilli kitabdır. Tam anlamaq üçün yəqin ki, 2-3 dəfə oxumaq lazım olacaq. Fəlsəfədən psixologiyaya, biologiyadan sosialogiyaya, riyaziyyatdan iqtisadiyyata və.s. mövzuları əhatə edir, bir çox daşlaşmış fikirlərimizi alt-üst edir. İlk baxışdan məntiqi görünən, amma uğursuzluqla sonuclanan hadisələrin əsl səbəblərini təbiətin dili ilə, riyazi faktlarla izah edir. 

Həyatımızda bizi hər yerdə əhatə edən riyazi "qeyri xəttiliyin" bizlər tərəfindən "ignore" olunmasının fəsadlarını yazır, biz adəti üzrə hər nəticənin xətti olmasını umaraq qərar veririk, sonluq isə fiasko olanda səbəbini anlamırıq, bu şəxsi sağlamlıqda, qidada, iqtisadiyyatda, maliyyədə və.s. hər yerdə belədir, eyni təbiət qanunları hər yerdə işləyir, hansı ki, görməzdən gəlməyimiz həmişə fərdlərə və cəmiyyətə ciddi zərərlər vurur. Anti-Fragile anlayışının özü barədə də kiçik məlumat verim: Müəllif əsərə məhz bu anlayışın dünyanın heç bir dilində mövcud olmaması fenomeni ilə giriş edir. Fragile - zərif, kövrək, tez sınan və.s. deyə bilərik. Bəs bu anlayışın əksi nədir? Dərhal ağla möhkəm, sınmayan, dözümlü və.s. gəlir. Amma müəllif iddia edir ki, bu yanlışdır. Möhkəm, sınmayan dözümlü kimi sifətlər normal haldır, olması gərəkli haldır. Əks anlayış isə təxminən belə bir şey olmalıdır “sındırmağa cəhd edərkən daha da möhkəmlənən, stressdən güc alan və.s.”. 

Konkret nümunə ilə desək, tez sınan (fragile) əşyanın daşındığı qutunun üstünə “ehtiyatlı olun, sınan maddə var yazılırsa”, tez sınanlığın əks keyfiyyətini daşıyan qutunun üstünə “vurun, silkələyin, təpikləyin və.s.” yazılmalıdır. Çünki anti-fragile keyfiyyətli maddə maksimal keyfiyyətini yalnız ona qarşı bu cür təzyiqlər etdikdə saxlayır və ya artırır. Sadəcə möhkəm maddənin olduğu qutunun üstünə isə bildiyimiz kimi adətən bu barədə heç nə yazılmır. Deməli fragile anlayışının əksi möhkəm, dözümlü yox, yeni məfhum olan anti-fragile-dır. Ki kitab da məhz bu anlayışdan bəhs edir.

Bundan başqa kitabda çoxsaylı qəşəng faktlar da var. Məsələn birini deyim, mən indiyə qədər meyvələri ən "məsum", bol yeyilməsi belə zərərsiz olan, insan orqanizminin tam olaraq qəbul etdiyi bir qida bilirdim. Amma sən demə insan nəfsi, əməli meyvələrə də təsirsiz ötüşməyibmiş. İnsanın şirinliyə olan anadangəlmə meyli əsrlər boyu süni seçmələr ilə (hər dəfə şirin növü saxlayıb çoxaltmaqla) bildiyimiz xeyli sayda turş meyvələr şirin meyvəyə çevrilib, fruktozanın miqdarı ağız dadı vermək rolundan əsas dad verici olmağa doğru dəyişib, hazırki yabanı olmayan meyvələrin əksərinin tərkiblərindəki fruktoza şirin bir meyvə üçün, məhz həmin meyvə üçün əslində çoxdur, təbiətlə, orqanizmimizlə səsləşmir. Necə deyərlər bu gün yediyimiz portağal, alma, mandarin, nar, heyva və.s. məsələn 2-3 min il əvvəlki əcdadlarımızın yediyi meyvələrin dadından çox fərqlənirmiş. Onların yediyi orqanizmə daha uyğun olanmış.