GROTE VERSCHEIDENHEID IN OEUVRE JOCHEM HAMSTRA
"Als kind wilde ik schilder worden, en ik ben schilder geworden. Dit is mijn medium, hier spreek ik meeâ, zei Jochem Hamstra twintig jaar geleden in een gesprek voor Friesland Post tegen mij. En nu, in zijn zestigste levensjaar heeft hij een grote overzichtstentoonstelling in Museum BelvĂŠdère. Vanaf het eerste jaar nadat Jochem Hamstra de kunstacademie met een diploma op zak heeft verlaten volg ik zijn doen en laten in de kunst. Ik zag zijn werk voor het eerst in wat toen Galerie De Hoeksteen was in een tentoonstelling met vier jonge kunstenaars. Het is het jaar 1989 en Hamstra toont vijf ingetogen melancholische schilderijen. âDe versimpelde figuraties kijken met holle ogen de toeschouwer indringend aan en je voelt je meegesleurd in het kleine leed van de zelfportrettistâ, schreef ik toen. Dit vroege werk vind ik in BelvĂŠdère niet terug, maar het oeuvre van Hamstra is zo uitgebreid dat het voor conservator Susan van den Berg een moeilijke taak is zoân volledig overzicht samen te stellen als dat ze heeft gedaan.
In 1992 zie ik Hamstraâs schilderwerk weer en bespreek het andermaal. âAls een moderne Henri de Toulouse-Lautrec lijkt Hamstra de kroegen af te schuimen om, weggedoken aan de bar, snelle schetsen te produceren. De tekenstijl is aangepast aan de gebeurtenis. De bedreiging en de drank is hoekig en agressief, terwijl het sociale element en de geborgenheid in ronde vormen op papier gezet zijn. Het is niet enkel de wellustige liefde, de hel en het lawaai, maar ook de prille liefde waarbij het ontdekken voorop staat. In enkele lijnen weet Hamstra de impressie in beeld te krijgen.â Een jaar later benoem ik het werk als lumineus. In Galerie Hoogenbosch zet hij het schip centraal, de woonboot waarop hij geboren en getogen is. Een ode aan het wonen op het water. âHet kabbelen van de golven tegen de romp van de ark is er tussen de verftoetsen door te horen. Het schommelen van de woonkamer op het bewegende water is in de composities terug te vinden (âŚ) Op een bijna kinderlijke manier vult hij zijn composities in om tot een hoogstaande versimpeling van het gegeven te komen.âÂ
Een aantal jaren later schrijf ik het volgende âDoor zich voortdurend te vernieuwen lijkt Jochem Hamstra het prototype van de kunstenaar. Iedere dag is hij tegen wil en dank bezig met zijn beroep. Want, hoewel het geen vetpot is, leeft hij van de kunst zonder enige subsidie of sponsoring. Dat zo een zwaar bestaan tot de verbeelding spreekt zegt hem niets, maar dat hij daardoor telkens een stap verder kan in zijn kunnen staat vast. (âŚ) Steeds jezelf tijdens jouw werk tegenkomen relativeert enorm. Niet de laatste compositie is de punt achter de zin, maar pas het volgende schilderij zet een komma in het verhaal. Steeds voert het experiment naar een verbetering en verduidelijking van wat gezegd moet worden. Nog wel zitten in Hamstraâs werk elementen van wat eens was, de beweging van het vooruit gaan, de storing op het beeld. Steeds voert het tafereel naar een verrassende climax, is in de beeltenis een detail gebracht die de kijker op een ander maar zelden een verkeerd been zet. Ondanks de verscheidenheid aan beelden die door elkaar lopen, de diverse technische invallen en uitwerkingen, blijft het werk van Hamstra eenduidig.â
âHet gaat de schilder niet om het personage zelf, maar om het vlak dat de persoon inneemt. De vorm van de figuur is belangrijk en kan juist op die plaats passen. Een passende vorm kan in verschillende beelden terug keren. In het voorbij gaan is geen herkenning. Anatomisch gezien is de figuur niet af, want de ontmoeting is te snel verleden tijd om zich klaar en helder op het netvlies vast te zetten. Niet te mooi gemaakt, want schoonheid verveelt op den duur.â Dat staat ook als titel boven mijn verhaal in de Friesland Post van mei 2003: Mooi gaat irriteren. Ik spreek met de schilder in zijn Groningse atelier. Op dat moment laat hij zich inspireren door storingen, een televisiebeeld dat blijft hangen. Zijn fotocamera staat altijd voor de televisie zodat hij op het juiste moment en bij het mooist bruikbare beeld meteen kan knippen. Hij schildert dan haringen op bedrukte dozen. Zaterdags koopt hij op de markt een visje, die de dag erna op karton in verf wordt vastgelegd. Kunst voor ieder betaalbaar, want hij moet tenslotte wel aan de kost komen. Wanneer ik de koffie op heb en het bovenhuis aan het hofje verlaat geeft hij me nog na dat âeen schilderij moet nooit af zijn, want dan maak je het kapotâ.
De momenten dat ik zijn werk beschouw tijdens groepstentoonstellingen op diverse plekken zal ik hier verder niet noemen. Maar weer later in 2013 merk ik op dat Hamstra mij toch op het verkeerde been zet. âDat is waar je op staat bij het zien van de hedendaagse kunst van Jochem Hamstra. Dat is waar de kunstenaar je op zet met opzet. Je denkt bij het betreden van de expositieruimte in Galerie Hoogenbosch: ha, herkenning, ik weet wat ik zie. Ik denk deze omgeving te kennen. Het is in het gezichtsveld van de maker, de haalbare omgeving. Niet verder dan een blik door het raam, een steenworp afstand.
Maar Hamstra kan ver gooien en beziet zijn omgeving met scherpe humorvolle blik. In zijn kunst is hij derhalve een meester in het bespelen van mensen. Voortdurend legt hij zijn emotie in het werk, dat daardoor nauw aansluit aan het gevoel van de kijker in een onweerlegbare tastbaarheid. Hamstra blijft bij zichzelf en daarmee dicht bij de kijker. Eenzelfde gevoel als de beschouwer heeft weet hij in zijn composities te leggen. Wel met een abstracte herkenning, want je weet niet altijd wat je ziet. Vaak denk je te zien, maar zie je niet. (âŚ) In iedere nieuwe expositie laat hij een andere kant van zichzelf zien. Zo is zijn oeuvre zijn leven. Ieder beeld een fragment uit de film die Jochem heet. Telkens is er vernieuwing in de eens gevonden stijl van werken. Steeds weer vindt hij opnieuw zijn wiel uit.â
En dan in 2014 doet hij voor mij een familieboekje open en schildert fotoâs die hij vond in een schoenendoos in het vooronder. Kiekjes uit lang vervlogen dagen. Portretten waarvoor netjes alleen of in groep is geposeerd, of momenten gepikt van alledaagse handelingen uit meerdere levens. In de serie âhet mooie levenâ rekent hij af met zijn verleden, een registratie bekeken door de gekleurde bril van de herinnering. Deze schilderijen vind ik terug in BelvĂŠdère naast andere themaâs die in de loop van het schildersleven aan Jochem Hamstra voorbijtrokken. Zoals het moment dat hij wordt geconfronteerd met de dood, het sterven van zijn grootvader. Het zet hem aan tot een aandenken in verf. Ook vind ik de samengestelde tekening âDe kikkers hebben nog geen pootjesâ in dit fragment van leven terug. De collage zag ik eerder in melklokaal in 2016 en het maakte indruk. âHet is een beeldverhaal als film noir in potlood op papier. De vormgeving laat zich verhalend lezen in veelal broeierige tekeningen. Hamstra blijkt een begenadigd tekenaar, die hier in opmaak welhaast op een hoogtepunt komt. Het lijkt of het naakte model als opium op zijn kunnen werkt.â
Hij slaat dan een andere weg in zonder dat hij de schilderkunst achter zich laat. Hamstra maakt van gevonden materiaal namelijk collages. Deze ongedacht, opzienbarende en verwonderlijke afslag in zijn oeuvre blijft onbelicht in de museale tentoonstelling. Enkel zijn er een handvol beeldjes in de uitstalling opgenomen. âDe kunstenaar dwingt met zijn werk de ogen de dwarse kant op. Zo kan hij zijn verhaal over de schouder influisteren. Houten kaders gecombineerd met fotofragmenten. Composities met vervreemdende elementen, waardoor het interessante landschappelijke werken zijn. De schilder verloochent zijn ambacht niet en voert geverfde delen in, of gaat zelfs gedumpte voorwerpen vertalen in verf. Het werkt mooi in eenheid, omdat Hamstra weet wat hij doet. In zijn taal weet hij de juiste snaar te raken.â
En in 2019 merk ik op dat Jochem zichzelf steeds weer opnieuw uitvindt. Dat hij niet blijft steken in een eens uitgedachte vormgeving die werkt en aanslaat. Hij vindt telkens andere wegen die hem aanspreken om zijn geesteswereld te uiten. De kunst blijft voor hem zo een prettige ervaring en wordt geen vervelend werken van 8 tot 5. Waren het eens bootjes en arken, ooit een afrekening met de dood of dan een inspiratie in de filmwereld, wel de familiefotoâs uit de oude schoenendoos. Steeds veel onderwerpen en momenten dicht bij huis, uit de naaste belevingswereld. Eigenlijk ook voortdurend in een versimpeld realisme. Zonder abstract te zijn.Â
Bij de tentoonstelling in Museum BelvĂŠdère laat hij andermaal nieuw werk zien in delen van de serie âIncarnatieâ. Hij wijkt daarbij van zijn vertrouwde werkelijkheid af die hij overigens nooit realistisch weergeeft. Uit de abstracte vormgeving doemen echter wel lichamen op. Lijven van vlees en bloed in soms wat pijnlijke houdingen. De composities geven details weer waarbij alleen het beeld ertoe doet en niet datgene wat gezien wordt. In een potpourri van kleuren en vormen raakt de samenhang weleens kwijt. De lijven op sterk water, of althans gevouwen in een glazen doos zijn een hoogtepunt in dit overzicht. Jochem Hamstra heeft gaandeweg zichzelf voortdurend overtroffen en verbeterd. Dit lijkt de apotheose, het maximaal haalbare, maar het eind is nog lang niet in zicht. Vol verwachting wacht ik op de volgende stap, maar voor nu doe ik me tegoed aan het in Museum BelvĂŠdère mij voorgeschotelde werk.
Tentoonstelling âEen fragment van levenâ, schilderijen en tekeningen van Jochem Hamstra bij Museum BelvĂŠdère, Oranje Nassaulaan 12 in Heerenveen â Oranjewoud. Tot en met 29 januari 2023.
