#individu

Sommes-nous devenus trop individualistes ?

Le mot est sur toutes les lèvres. Individualisme. Tantôt revendiqué comme une conquête, tantôt dénoncé comme une dérive. Mais que recouvre-t-il réellement aujourd’hui ? Sommes-nous devenus trop individualistes, ou bien est-ce simplement une nouvelle forme de rapport à soi et au monde ?

Au fil des décennies, l’individu s’est progressivement émancipé des cadres collectifs traditionnels : famille, religion, nation, métier, voisinage. Cette autonomie conquise est précieuse. Elle a permis l’affirmation des libertés individuelles, des droits fondamentaux, de la singularité de chacun. Elle a fait de l’individu le centre de la vie moderne, dans le prolongement de la pensée des Lumières et de l’existentialisme sartrien. « L’homme n’est rien d’autre que ce qu’il se fait », écrivait Jean-Paul Sartre. L’individu devient responsable de son existence, affranchi des déterminismes anciens.

Mais cette liberté a un revers.

Dans un monde hyperconnecté, où chacun peut diffuser son opinion, mettre en scène sa vie et construire son image, la quête de soi devient parfois culte du moi. Le lien social se fragilise, les appartenances se diluent, et la solidarité cède le pas à la compétition. Le philosophe Zygmunt Bauman a très justement parlé de « société liquide » : tout est éphémère, instable, jetable – y compris nos liens.

L’individualisme devient alors isolement.

Rousseau nous avait pourtant mis en garde : « L’homme vraiment libre ne veut que ce qu’il peut, et fait ce qu’il veut. » Mais peut-on encore vouloir avec les autres, pour les autres ? Ou sommes-nous devenus des entrepreneurs de nous-mêmes, seuls dans nos bulles d’algorithmes et d’ambitions personnelles ?

Le philosophe Emmanuel Levinas, quant à lui, plaçait la relation à l’autre au centre de l’éthique. Pour lui, le visage d’autrui est une interpellation. Il ne s’agit pas seulement de liberté individuelle, mais de responsabilité. De cette responsabilité première, qui nous fait humains.

Or aujourd’hui, dans le monde du travail comme dans la sphère privée, les signes de ce retrait de l’autre sont là : désengagement citoyen, solitude croissante, épuisement des soignants, fatigue des enseignants, manque d’adhésion aux projets collectifs… Et si l’individualisme n’était plus une liberté, mais une fatigue ?

Il ne s’agit pas de condamner l’individu, mais de repenser sa place. Retrouver un équilibre entre autonomie et interdépendance. Faire émerger une nouvelle forme de solidarité, choisie et non subie. Un collectif non contraignant mais engageant, où chacun trouve sens à travers l’autre.

Dans un monde confronté à des défis écologiques, sociaux, démocratiques majeurs, le repli sur soi est une impasse. Ce n’est pas moins d’individus qu’il nous faut, mais des individus ouverts, conscients, reliés.

Comme l’écrivait Albert Camus, dans L’Homme révolté :

Er zijn verschillende redenen waarom zondagsrijders ook op maandag zouden mogen rijden. Hieronder zullen zes van deze redenen worden besproken. Vermindering van verkeersdrukte: Door het verdelen van het verkeer over meer dagen, zou de drukte op de weg verminderen. Dit kan leiden tot een veiligere en efficiëntere verkeersafwikkeling. Toegang tot noodzakelijke diensten: Sommige mensen moeten op…

Dit verhaal hoort bij mijn werkdag van maandag 30 november.

There'll be a change in the weather

And a change in the scene

How is that?

I'm gonna start wearin' leather

And change my routine

Er zijn zoveel redenen waarom dingen veranderen. Je kan dingen veranderen omdat je graag iets anders wilt. Zo denk ik vaak aan de zin: “Als je blijft doen wat je altijd deed, krijg je wat je altijd kreeg” aldus Albert Einstein. Als je iets anders wilt krijgen, moet jij je aanpak kiezen, een nieuwe koers inzetten. Iets met zaaien en oogsten.

Soms kies je niet voor een verandering omdat je dat wil, je wil wel een andere uitkomst, maar dat betekent niet altijd dat je graag ziet wat daarvoor gedaan moet worden. Soms voelt een verandering als de enige optie. Het doel heiligt de middelen, ofzo.

Ik hoor het mij vandaag meerdere malen zeggen: “we hebben een bedrijf (onze school) te runnen, dus ik doe wat ik moet doen”. Niet iets wat iedereen, in het onderwijs maar misschien ook wel daarbuiten, zou zeggen. Maar ik meen het. Tot diep van binnen. Het is een deel van wie ik ben. Het team boven het individu.

Dus als ik mijn routine moet aanpassen, als ik dingen moet veranderen, als ik een steentje kan bijdragen, dan doe ik dat. Óók als de klus niet direct mijn ambitie is, óók als ik weet dat ik daardoor iets fijns achter moet laten. Ik weet dat het voor een goed doel is, maar ook dat het effect op meerdere mensen heeft en niet alleen op mijzelf.

Nadat de interim-schoolleider met mij heeft gesproken over hoe we de verandering inzetten en zorgen dat dit voor mij ook te doen wordt, nadat we elkaar eigenlijk figuur de hand schudden voor een deal. Krijgt het gesprek een andere wending. “Je hebt zoveel in je mars, jij kan zo ver komen, jij bent zo competent. Maar wees je bewust dat je ook voor jézelf keuzes moeten maken. Dat jij niet altijd ja hoeft te zeggen, dat jij niet altijd de gene moet zijn die het oplost, dat nee ook een antwoord is.”. Hij weet dat als ik daadwerkelijk nee had gezegd, hij een probleem op te lossen had, dat bijna niet op te lossen was. Toch zei hij mij dit, nadat hij mij had laten bevestigen dat we akkoord hadden en nadat hij zei: “ik zou dit eigenlijk niet moeten zeggen…”.

De interimmer probeert mij iets de leren waar ik nog wat aan zal hebben, ook als hij weg is. Een waardig gebaar. Waar het niet dat ik mij volledig bewust ben van de keuzes die ik maak, en dat ik meerdere malen daarbij mijn eigen belang ondergeschikt maak. Het is wie ik ben. Natuurlijk weet ik dat het zo is, als hij vertelt dat niet iedereen die zou doen, dat er ook mensen voor zichzelf kiezen en dat dit ook heel goed is.

Ik denk aan een bericht van een collega die voor zichzelf koos vandaag, een beslissing waar ik al het begrip voor heb, een besluit wat ik zelfs moedig vind. En toch kan ik alleen maar denken aan de ‘shit’ waarmee wij daardoor achterblijven en weet ik dat ik wellicht nooit op die manier zou kiezen. Het team boven het individu, soms, regelmatig, meestal?

We praten nog verder, over hoe hij voor mij kan ‘zorgen’, ontzorgen eigenlijk, de komende periode en over hoe ik ook echt wel voor mezelf zorg, financieel of op een andere manier. Hij wijst mij weer op mijn ambitie en mijn kunnen en stipt een taak aan die hij mij graag zou zien doen, al past dat nu zéker niet meer in mijn werkweek, en laat ik daar nou net van zeggen: “dat ambieer ik nou net weer niet!”.

Ik geloof dat een verandering altijd een goed doel heeft, anders moet je het niet doen. Een verandering kan desondanks wel pijnlijk zijn, voor verschillende partijen, en juist dat is weer geen reden om het niet te doen. Uiteindelijk zal het voor iedereen iets brengen, ook voor mij. Vanaf vandaag is mijn routine dus veranderd, is mijn baan weer omgeslagen. En bracht ik een bezoek aan onze andere locatie.

Ik ga er weer voor en maak er het beste van, met mijn hoofd in de wind stap ik op de fiets, ik kom letterlijk in beweging. En denk: Don't make me look bad now, Don't make me look bad. De leerlingen begroetten mij hartelijk: “Ik heb u lang niet gezien mevrouw.”, ja, we komen er wel.

Mijn baan was toch alweer twee maanden gelijk gebleven… There’ll be some changes made. I'll get down and boogie and become risqué. Buiten je comfort zone is waar de magic plaats vindt.

There'll be a change in the weather

And a change in the scene

How is that?

I'm gonna start wearin' leather

And change my routine

I'll wear dark glasses maybe a toupee

I'll get down and boogie and become risqué

I'll start wearin' make-up like Jackson and Prince

You'll see me ridin' in my Mercedes Benz

Nobody wants you when you just play guitar

There'll be some changes made tomorrow

There'll be some changes made

Y'know Chet, you're never gonna get

To play that rock & roll

Why is that?

You're kinda country, a little bit old?

That hurts

But your money for nothin'

And your chicks for free

Well, them groupie girls

Ain't what they're cracked up to be

Well, not all of them anyway

Well, I'd really like to find out

For myself, don't you know

I've had a kind of quiet life

Down here on music row

Oh, I know

Well uh? like a man, what do you think?

Man, I don't know

I really think that I can make the grade

Daddy-o, Daddy-o

There'll be some changes made

I think I was sharp there

Just play one, just play

Yeah

You've played before

Watch it, watch it

Stand back boy

Well, I'd really like to find out for myself

Don't you know, 'cause

Like I said I've had a sheltered life

Down here on music row

I don't believe so

Well, what? What do you think Mark?

I don't know

I really think that I can make the grade

There'll be some changes

Now listen to this

I'm gonna play some rock and roll

There'll be some changes made, yeah

There'll be some changes made

Now let's all play

Anybody hurt?

I learned this at summer Bible school

Well, I never could trust a saint

I'm only a part-time saint

Pretty good but you're no Mark Knopfler

What about that one there?

Not all that bad

I like that

I like that

Don't make me look bad now

Don't make me look bad

Respect for your elders

There'll be some changes made

Het liedje luisteren doe je hier: https://link.tospotify.com/oslEekBkQbb