#imkanat

İnsan üç ölçülü fəzada yaşayır və hərəkət edir. Təkamül prosesində fəzanın xüsusiyyətləri (bərkliyi, kimyəvi tərkibi, səskeçirmə qabiliyyəti və s.)  canlıların quruluşlarından davranışlarına qədər bir çox xüsusiyyətinə əhəmiyyəti ölçüdə təsir edir. Növlərin əmələ gəlməsində də ən vacib faktorlardan biri məhz coğrafi ayrılmadır; bir növə aid bir qrup ana populyasiyadan ayrılıb, fərqli bir məkana miqrasiya edib, o məkana uyğun xüsusiyyətlər qazanaraq, yeni növ yarada bilir. Bir sözlə, Təbiət Ana (Genetika ilə qarşılıqlı əlaqədə) canlıların memarıdır, o, sümüklərimizin uzunluğunu, dərimizin tüklülüyünü, habelə, duyğularımızı, hərəkətlərimizi, düşüncəmizi şəkilləndirir.

Məlum məsələdir ki, insanı digər heyvanlardan fərqləndirən əsas məsələ bizim növdə mədəniyyətin yaranmasıdır. Mədəniyyətin yaranması ilə Təbiət Ananın yaradıcılıq predmeti olmaqdan tamamilə çıxmasaq da, bəzi məsələləri onun əlindən nisbətən almışıq. Hazırda insanların [hamısı yox] böyük əksəriyyəti tikilmiş məkanlarda doğulur və yaşayır, bu isə o deməkdir ki, insanların ətraf mühit və fəza ilə əlaqəsi daha çox müvafiq şəxslərin etdiyi şüurlu seçimlərdən asılıdır. Memari seçimlərin hər birinin öz növbəsində kompleks mədəni və bioloji səbəbləri və gələcəyə bağlı nəticələri var. Ən sadəsindən, içində yatdığımız otaqlar, oturduğumuz stullar, yemək yediyimiz stolların hamısı insanın ölçülərinə uyğun hazırlanır; 10 cm2 yataq otağı, 10 m-lik stullar olmur [adətən].

(London parklarının birində Yazıçı (ing. The Writer) adlı abidə | Sənətçi: Giancarlo Neri | Mənbə: Richard Buettner)

Təbii ki, memarlığın insan davranışlarında rolu sadalanan misallarla bitmir; ətrafdakı memarlıq abidələrinin, o cümlədən şəhər elementlərinin (yollar, parklar və s.) bir çoxu şüurlu və ya şüursuz şəkildə, davranışla əlaqədar müəyyən məqsədlərə xidmət etmək üçün dizayn olunur. Məsələn, kilsə və ya məscidlərin dizaynında insanlarda tanrı qorxusu, ucalıq, əlçatmazlıq hissi yaratmaq üçün bir çox elementlər var; 19-cu əsrdə III Napoléonun göstərişi ilə Parisin sökülüb, yenidən tikilməsinin səbəblərindən biri də hərbi manevrləri aparmağın şəhərin yeni, geniş küçələrində əvvəlki dar, qarmaqarışıq küçələrlə müqayisədə daha asan olması idi. Bu onu göstərir ki, insanlar həmişə intuitiv olaraq fəzanın davranışla əlaqəsinin fərqində olublar. Alınacaq dərs isə budur: məkandakı elementlər insanlara müəyyən davranışları eləməyə, müəyyən hisləri keçirməyə, müəyyən şeylər haqda fikirləşməyə imkanatlar yaradır.

İmkanat (ing. affordance) terminini elmi ədəbiyyata amerikan psixoloq J.J. Gibson Imkanat Nəzəriyyəsi (1977; The Theory of Affordances) adlı məqaləsi və daha sonra Görmə Duyğusuna Ekoloji Yanaşma (1979; The Ecological Approach to Visual Perception) adlı kitabı ilə gətirib. Gibsona görə müxtəlif səthlər canlıya xüsusi hərəkət imkanatları verir və bu imkanatlar görmə ilə avtomatik olaraq dərk olunur. Yəni, obyektin mənasının qavranması, görmə prosesinin ayrılmaz bir hissəsidir. Məsələn, futbol topu zərbə vurulmağa, alma dişlənməyə imkan verir və bu obyektlərin görərkən bu hərəkət imkanlarını avtomatik olaraq qavrayırıq.

İmkanat ideyası memarlıq üçün də çox vacibdir. Mühitdəki imkanatlar onun içində yaşayan insanların qavrayışına və davranışına birbaşa təsir edir. Memarlıq və psixologiyanın əlaqəsinə dair oxşar ideyalar 20-ci əsr memarlığına güclü təsir göstərmiş və modernist cərəyanı fonunda sosialyönümlü memarlıq təşəbbüslərini məlumatlandırmışdır. Memarlığın və dizaynın insan davranışını müsbətə doğru dəyişdirərək sosial inkişafa və rifaha nail olunacağı inancı dünyaya çox vacib memarlıq nümunələri bağışlamışdır. Buna baxmayaraq, ideyanın praktiki tətbiqi sanılandan çox daha çətindir. Daha ekstrim və belədə çox daha sadəlövh memari determinizm ideyası--yəni, tikilmiş məkanın insanın davranışlarını birbaşa təyin etməsi-- da öz növbəsində insan davranışının mürəkkəbliyini kifayət qədər dəyərləndirmədiyinə görə çox rahatlıqla səhv və uğursuz nəticələrə yol aça bilər.