#fensterbilder

"Op het Wad daar is eenzaamheid, meer nog dan dat de stilte heerst. Dat mysterie weet Koen Vermeule te brengen in witte schuimkoppen op zwart water. In de Silvester Nacht van Vlieland wijkt het licht voor de duisternis en tussen de oren hoor je het eeuwig bulderen van de machtige zee." Dat is mijn eerste kennismaking met het werk van Koen Vermeule, in de groepstentoonstelling 'Wind, Water, Wad" bij Museum Belvédère in 2015. Toen ik niet zo lang daarna collectiebeheerder werd van datzelfde museum kreeg ik het schilderij diverse keren door de handen, want uit de collectie werd het meerdere malen getoond. 

Het werk dat ik nu van Vermeule vind in de uitgave 'Fensterbilder', catalogus bij de gelijknamige expositie van Kunsthalle Bremershaven, is van een andere orde. Niet voor wat betreft karakter, maar wel qua realistische inhoud. Kijkend door een denkbeeldig venster ziet Vermeule mensen en zet ze in surrealistische omgevingen. Althans de decors zijn zo gestileerd dat ze onwerkelijk overkomen. Mensen in hun daagse doen, bezig met normale dingen. Geplaatst in situaties waar wij gewoonweg langs heen kijken. Niet opmerken, maar juist op de schilderijen van Vermeule heel opmerkelijk zijn. De kunstenaar haalt onbetekenende handelingen binnen zijn blikveld, past deze in tegen vervormende decors. En ineens, wanneer ik het boek na lezing bekeken te hebben dichtdoe en wegleg, kijk ik beter om me heen en merk in alledaagse activiteit een kunstzinnige inspiratie.

Kunstmeisje Renee Schuiten-Kniepstra schreef de introductie van het boek. De kunsthistoricus wandelt een andere wereld in wanneer ze naar de schilderijen van Koen Vermeule kijkt: “een wereld met mensen die alleen en verzonken in hun gedachten zijn, of samen aan de rand van een stad uitkijken over het water.” Want ja, de figuren van Vermeule bewegen zich aan de rand van mijn bestaan, van mijn tijd. Van die figuren die je gaandeweg eens in je leven tegen komt en daarna nooit meer ziet. Schuiten schrijft dan ook terecht “heel even maak ik deel uit van een moment in hun leven”.

Maar langer kan ik kijken naar het bevroren stukje leven, wanneer ik de tentoonstelling van het werk bezoek of mij buig over het daarbij uitgegeven boek. Daarmee wandelen de figuren mijn leven binnen en beïnvloeden mijn kijken, eigen ik de woorden mij toe van de freelancer in de kunstwereld die mij eerder leerde langer dan 20 seconden naar kunst te kijken. Met Koen zette Renee het boek in de steigers, omdat de vorige uitgave van het werk al te lang geleden verschenen was. Tijd voor een nieuw overzicht vond het duo. Daarvoor werd contact gelegd met schrijvers die in woorden mij anders leren kijken naar het werk van Vermeule. Hoewel een enkel beeld meer zal zeggen dan duizend woorden, zijn die duizend woorden wel nodig om dat beeld te duiden. Het geeft een andere draai aan het kijken, doordat iemand die woorden heeft gevonden waarnaar ik zocht.

Door het essay van Merel Bem bij de compositie Soul Shades Conversation doorzie ik beter wat daar aan de hand kan zijn achter die mistige ruit in deze gedachte wachtruimte. Terecht merkt de kunstbeschrijver op, dat “een kunstwerk soms al bezit kan hebben genomen van je hoofd en je lijf, nog voordat het zijn aanwezigheid, zijn bestaansrecht misschien wel, in woorden heeft gevonden. Terwijl je zoekt naar een omschrijving, voel je al lang wat het met je doet.” Want het beschrijven van een kunstwerk is geen eenvoudige zaak. Je kunt zeggen wat je ziet, welk beeld er sec staat. Maar buiten het zichtbare om is er meer aan de hand, een laag boven de waarneembare figuratie. Men noemt dat gevoel, het aanvoelen van een kunstwerk. Bij het werk van Vermeule is deze dimensie zeker noodzakelijk om de schilderijen en gouaches te verklaren of uit te leggen. Mag dit al noodzakelijk zijn, want hoe paradoxaal ook met wat ik een paar zinnen eerder schreef, ik hoef geen toelichting om mijn emotie te verhelderen.

Op het moment van Koen Vermeule ben ik voor een ogenblik, zolang als nodig is om het te bezien, in een wereld buiten de tijd. In een soort van schemertoestand, een omstandigheid die er was maar niet meer is. “Je wilt het grijpen, maar je kunt het alleen maar voelen. Je probeert het tastbaar te maken, maar het lost op, glijdt als nevel tussen je vingers door”, schrijft Bem. In het boek zijn de gebeurtenissen non-events, althans lijken er nauwelijks toe te doen. Vermeule echter verheft ze tot zichtbare manifestatie, die stellig een plaats hebben in de tijd. Onopgemerkt, maar wel degelijk van belang.

Buiten de tijd geplaatst en daardoor opmerkzaam gemaakt. Ik zit in de trein en zie de wereld aan me voorbij snellen. In de wachtruimte volg ik mensen met hun bezigheden. Een meisje geniet van muziek op haar iPhone of communiceert met haar vriendin zonder oogcontact. Twee jongens, broers – de één de schaduw van de ander, gemagnetiseerd aan de mobiele telefoon. Vage figuren in de regen langs de straat. Het zijn van die dingen die gebeuren en vervolgens weer verdwijnen. Ik zag ze , maar was me er niet bewust van.

Kunsthistoricus en journalist Stefan Kuiper gaat voor het boek in gesprek met de kunstenaar. In een dialoog kom ik van alles te weten over hoe Koen Vermeule kijkt naar de wereld om hem heen en deze dan later verwerkt tot zijn eigen wereld op doek of papier. Het is in woorden een kijk in zijn keuken, zijn atelier, zijn gedachten, zijn werkwijze. Vermeule zet de zichtbare wereld naar zijn hand. En ik kijk er vol verwondering naar, zoals hij schildert vanuit een gevoel van bewondering. “Wanneer ik ’s ochtends naar m’n atelier fiets, kan ik al verheugd zijn over het zonlicht dat op een bepaalde manier op de stad valt.” En dat plezier legt Vermeule mij in de ogen, het genot van kijken. Naar de ongeziene zichtbaarheid, de gewoonste zaken van de wereld.

De kunstenaar sluit zelf het boek af door te duiden waarom deze uitgave en waarom de tentoonstelling “Fensterbilder” is betiteld. Het raambeeld is geïnspireerd op de kunstenaar Oskar Schlemmer, waarvan de Nazi’s zijn kunst als ontaard beschouwden. Hij kreeg een werkverbod en werd aan de kant geschoven. Tijdens de oorlog schilderde hij heimelijk op een zolderkamer 18 kleine werken op papier: de overkant van de straat gezien door zijn raam. Niksige onderwerpen maar daarom zo bijzonder. Werken naar de realiteit, een ode aan het kijken. Vermeule voelt zich verbonden met Schlemmer, het heeft zijn kijken sterk beïnvloed. En Vermeule beïnvloedt mijn kijken. Met zijn werk, met dit boek. Een bijzondere catalogus. En ik kijk nu vaker door het raam naar buiten, waar de tijd aan me voorbij gaat. En ik zie meer dan ik voor mogelijk houd. Ook Koen Vermeule leert mij (beter) kijken.