Anadolu'nun Antik Tiyatroları-6 Lydia Bölgesi
Lydia, Anadolu'da Tunç Çağı'nın sonlarından başlayarak MÖ 6. yüzyıla kadar hüküm süren Lydia uygarlığının beşiğini ve merkezini oluşturan bölge. Esas olarak Gediz Nehri (eski Yunanca'daki adı Hermos) ve Küçük Menderes (Kaistos) Irmağı vadilerini kapsayan ve günümüzde yaklaşık olarak Manisa ve Uşak illerine denk gelen bölgedir.
Nysa Tiyatrosu -Aydın, Sultanhisar
Amasyalı gezgin coğrafyacı Strabon Nysa’da eğitim görmüştü. Strabon, burayı anlatırken; “Nysa, Mesogis dağının yanındadır, büyük bir kısmıyla dağın meyillerine yayılmıştır ve çifte kenttir. Sel akıntısından meydana gelmiş bir boğazla ikiye ayrılmıştır ve bir yerdeki köprü iki kenti birleştirir. Kentin bir tarafında, sel sularının akması için yeraltından gizli bir kanalı olan, bir amfi tiyatroyla süslenmiştir. Tiyatronun yanında iki tepe vardır. Birinin eteğinde gençler gymnasion’ u, diğerinkinde ise agora ve daha büyükler için bir gymnasion bulunur. Ova, Tralleis’te olduğu gibi güneye doğru uzanır.’” der.
Bergama ile Kyzikos tiyatroları da dere üzerine kurulmuştur. Bu uygulamanın nedeni, iki yamaçta yapılan düzenleme ile izleyici sıralarını yerleştirmenin maliyet düşüklüğüdür.
Dere yatağında yapılışa bir başka neden, Roma’daki büyük “colosseum” gibi etrafı çevrili yapının ortadaki gösteri düzlüğünün altından tünelle geçen derenin önünü bir düzenekle kesip yükselen suyun alana dolabilmesidir. Suyun fazlasını dolu savakla atabilecekleri bu suyun üzerinde gösteri yapma olanağına kavuştukları da düşünülebilir.
Nysa Tiyatrosu, kentin kuzeyindeki yamaçta 30 derece eğimlidir. İki kademelidir. İzleyici koyağı güneye bakar. Sıra başlarına aslan bacağı kabartmaları işlenmiştir. Tiyatronun sahne binasının ön cephesindeki Diyonisos betimlemeleri, Perge ile Hierapolis’te görülen kabartmalardan konu zenginliği yönüyle ayrılır.İki kademeli bu tiyatronun birinci kademesinde 24 sıra, ikinci kademesinde 25 sıra sayılmaktadır. Birinci kademedeki ışınsal merdiven sayısı on, ikinci kademede 19 ışınsal yol bulunmaktadır. Sırtlıklı sıraların arkasında kalan orta yol genişliği altı ayaktır. Orta yol kenarına sesin yankısı kaygısıyla sırtlıklı koltuklar dizilmiştir. Orkestra yarıçapı 47 ayak on parmaktır. Bu bağlamda, sahne binasının yüksekliği yaklaşık 62 ayak olmalıdır.
Kapasitesi yaklaşık 8.800 kişiliktir.
Tralleis Tiyatrosu – Aydın
Tralleis antik kenti Aydın ilinin kuzeyinde, Kestane dağlarının hemen güney yamacındaki plato üzerinde yer almaktadır. İl merkezine 1 km. uzaklıkta olan kent, argoslular ve Tralleis’liler tarafından kurulmuştur. Menderes havzasının verimli toprakları üzerine kurulmuş olan bu kent M.Ö.334’te İskender tarafından alınmasından sonra Hellenistik krallıklar arasında sık sık el değiştirmiştir.
Tiyatronun bulunduğu yer askeri bölge sınırları içindedir. Arkeolojik kazı henüz yapılmamış olan tiyatronun sağ destek duvarı açıktadır.
Mastaura Tiyatrosu - Aydın, Nazilli, Bozyurt köyü
Kentte görülebilen yapı kalıntılarından tiyatro şehrin kuzeybatısında yer alır. İki kademeli kemerli teras ile oluşturulmuş sahne binası kısmen korunmuştur. Tiyatronun orkestra kısmı zeytin ağaçlarıyla kaplıdır. Kavea kısmı tamamen tahrip olmuştur.
Mastaura tiyatrosunun izleyici koyağı pek örselenmeden toprak altında kazılmayı beklemektedir. Dışarıda herhangi bir kalıntı görünmemektedir. Küçük boy bir tiyatrodur. İzleyici koyağı boyutlarından yaklaşık 1.600 kişilik olduğu anlaşılmaktadır.
Blaundos Tiyatrosu - Uşak, Ulubey, Sülümenli köyü
Blaundos’un Büyük İskender in Anadolu seferinden sonra Makedonya’dan gelenler tarafından M.Ö. III. yüzyılda kurulduğu, Büyük İskender’in ölümünden sonra generallerinden Antiogos’un payına düştüğü bazı kaynaklardan anlaşılmaktadır.
Bir süre Bergama Krallığı’na bağlanan Blaundos M.Ö. I. M.S. II. yüzyılda önemli bir kent haline gelmiştir. M.S. 5 . yüzyılda İse Hristiyanlığın yayılması İle birlikte piskoposluk merkezi olan Sebaste kentine bağlanmıştır.
Şehrin üç tarafı derin bir vadi İle çevrilmiş olup şehre giriş kuzey yönündeki dar bir geçitle tek yönden sağlanmaktadır. Doğudaki vadi İçersinde tek ve aile tipi kaya mezarları yer almaktadır. Ayrıca doğu tarafında tiyatro kalıntısı bulunmaktadır.
Bir tepenin çevresini saran kent surlarının dışına kurulan Blaundos tiyatrosu, denizden 674 m yüksekten güneydoğuya bakmaktadır. Yapı, tepenin güney cephesinde, kuzey rüzgârlarına kapalı konumdadır. İzleyici koyağının sol tarafında, yerinde dizili, oturma sıralarında özenli bir işçilik görülmektedir. Sıra başlarındaki aslanpençeleri Roma Döneminde onarım gördüğü izlenimini vermektedir. Tek kademeli, ince, uzun bir tiyatrodur. Orkestra yarıçapı 32 ayaktır. İzleyici koyağının sınırları göz önüne alındığında tiyatronun yaklaşık toplam 20 oturma sıralı olması gerekir. Sahne binası kalıntıları yığıntı halinde yerindedir. Sahne binasının yüksekliği yaklaşık 42 ayak olabilir. Henüz bir kazı yapılmamıştır.
Kapasitesi yaklaşık 1800 kişiliktir.
Tripolis Tiyatrosu - Denizli, Buldan, Yenicekent
Deniz düzeyinden 188 m yukarıdaki Tripolis tiyatrosunun izleyici koyağının aşağı yukarı tamamı bir yamaca 30 derece eğimle oyularak yapılmıştır. Tiyatroya sahne gerisindeki dereden bakıldığında sağ taraftaki büyük destek duvarının ayakta olduğu görülür. Yine izleyici koyağının sağ ve soldaki kemerli girişlerin bazı parçaları belirgindir. İzleyici koyağında, 30 derece eğime uyumlu (yarım kesik konik, yüzeysel toprak kaymasını önleyecek biçimde) sıra altı beton takviyelerinin uçları yüzeyde görülmektedir. Birkaç oturma sırası toprak üstündedir. Sahne bölümünde yapılmış küçük kazıdan, sahne binasının cephesinin oldukça süslü, özenli olduğunu anlaşılmaktadır. Yapı güneybatıya bakmaktadır. İki kademelidir. Tiyatronun tahminen toplam 34 sırası vardır. Sahne binası boyutları 24 x 132 ayak boyutundadır. Birinci kademesi 6, ikinci kademesi 11 ışınsal merdivene sahip olabilir.
Antik kentin mevcut yerleşiminin merkezi bir bölgesine inşa edilmiştir. Grek tiyatrosu tipinde araziye uygun inşa edilmiş, Roma mimari tarzında yapılmıştır. Tiyatro üç bölümden oluşmaktadır.
-Cavea : Yarım daire şeklinde olup, üç diazoma ile bölünmüştür. Oturma kademeleri tamamen orkestra bölümüne doğru tahrip olmuştur. Tonoz çıkışları caveanın üst kısımlarında ve yanlarda yer almaktadır. Oturma kademeleri büyük mermer taşlardan yapılmıştır. -Orkestra: Cavea’nın oturma kademeleri ve malzemeleri ile tamamen toprak altındadır.
-Scene ( Sahne ve Sahne Binası ): Sahne binasının üst yapısı iç ve dış kısımlara doğru yıkılmış harap durumdadır. Sahne binasına ait sağ ve sol istinat duvarlarının az bir kısmı yüzeyde görülmektedir.
Kapasitesi yaklaşık 6.500 kişiliktir.
Philadelphia Tiyatrosu - Manisa, Alaşehir
Kent, Bozdağ eteklerindeki dar bir vadide Helenistik Dönemde kurulmuştur.Antik Kente ait kalıntılardan, kazılarda kısmen ortaya çıkarılmış Roma Dönemi Tiyatrosu, 6.yy.'da Bazilika planlı St.Jean Kilisesi'nin üç adet payesi ve Doğu Roma Dönemi'ne ait kent surlarının bazı bölümleri ziyaret edilebilir.
Tiyatro, Alaşehir’in yukarısındaki tepenin kente bakan yamacındadır. Yapı denizden 293 m yukardadır. Güney batıya bakmaktadır. İzleyici koyağının içinde açılmış araç yolu, tiyatronun yukarısındaki günü birlik dinlence yerine ulaşmaktadır. Belediye orkestra çukuruna bir bina yapmıştır. Sahne binasının toprak altında kalan kemerli odalarının büyük bölümü günümüze ulaşmıştır. Bir tek sırtlıklı koltuk parçası dışında görünürde oturma sırası taşı yoktur. Sahne binasının altındaki kemerli tasarım Aşağı Balboura Tiyatrosunu anımsatmaktadır. İzleyici koyağının boyutundan büyük bir yapı olduğu anlaşılabiliyor. Arkeolojik kazı yapılmamıştır.
Sardes Tiyatrosu - Manisa, Salihli
Lidya Devleti’nin başkenti olan Sardes Antik Kenti’nin kalıntıları Salihli İlçesi, Sart Kasabası’ndadır. Sart ve yöresinin 5000 yılı aşkın bir süredir çeşitli yerleşimlere sahne olduğu, Roma ve Bizans dönemlerinde de önemli bir yerleşim merkezi olduğu kazı çalışmalarından anlaşılmaktadır.
Tarihte devlet güvencesinde paranın ilk basıldığı yer olarak bilinen Lidya döneminin Sardes Kenti, tarım, hayvancılık, ticaret ve Paktolos (Sart ) Çayı’nda yapılan altın madenciliği sayesinde zengin bir kent olmuştu. M.Ö. 7. yüzyıldan başlayarak M.S. 7. yüzyıl erken Bizans dönemine kadar süren 14 yüzyıl boyunca Sardes gerek ulaşım, gerekse idari ve ticari bakımdan önemli bir kent olma özelliğini korumuştur.
İncil’in Vahiy bölümünde, Hıristiyanlığın batıya yayılmasında önemli rol oynayan Batı Anadolu’daki yedi kiliseden biri olarak anılan Sardes, dini açıdan da ayrı bir öneme sahiptir.
Yeri belirgin olan Sardes tiyatrosunun izleyici koyağı, sahne binası kalıntıları toprak altındadır. Kazılmayı beklemektedir.
Tiyatronun izleyici koyağının boyutlarına bakılırak yaklaşık 11.000 kişilik olduğu tahmin edilmektedir.
