One Frame At A Time

   Στο ‘One Frame At A Time’ περιηγηθήκαμε στην τέχνη του stop motion animation. Αναλύσαμε την ιδιαίτερη τεχνική της δημιουργίας του και τη σχέση του με την ψηφιακή τέχνη, καθώς μέσω του μοντάζ και της ψηφιακής επεξεργασίας των διαδοχικών εικόνων που το αποτελούν, το stop motion παίρνει μορφή και έρχεται στη ζωή με ρεαλισμό, προσοχή στη λεπτομέρεια και ξεχωριστή αισθητική.    Εξετάσαμε την ιστορία του, τις διάφορες υποκατηγορίες του καθώς και τις καινοτομίες του στον τομέα του animation. Είδαμε μερικά παραδείγματα από την τεράστια επιρροή που άσκησε πάνω σε καλλιτέχνες και έργα αλλά και τη χρήση του σε λιγότερο καλλιτεχνικούς τομείς λόγω της ιδιαιτερότητάς του ως τεχνική animation.    H έρευνά μας αποτελέστηκε από την συλλογή άρθρων, βίντεο, ταινιών και αποφθεγμάτων, τα οποία μελετήσαμε και σχολιάσαμε στα πλαίσια του μαθήματος “Ιστορία της Ψηφιακής Τέχνης”.

   Το Stop Motion είχε όπως βλέπουμε μεγάλη επιρροή από πολύ μικρή ηλικία και στον Peter Jackson, γνωστό σκηνοθέτη και παραγωγό των ταινιών "Άρχοντας των Δαχτυλιδιών", "Hobbit" και "King Kong". Ο ίδιος λέει πως εντυπωσιάστηκε τόσο πολύ που την επόμενη μέρα οι γονείς του του αγόρασαν μια κάμερα για να φτιάχνει τα δικά του stop motion animations.    Αναμφίβολα το stop motion είναι μια τεχνική που ελκύει ιδιαίτερα τις μικρότερες ηλικίες και αυτό γιατί στα μάτια των παιδιών πρόκειται για ένα "μαγικό κόλπο". Επιλέγεις εσύ ο ίδιος τα πράγματα που θα δώσεις ζωντάνια και κίνηση και συνεπώς δημιουργείς τον δικό σου μικρό κόσμο. Δεν είναι καθόλου τυχαίο το γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια, με την τεχνική αυτή, έχουν δημιουργηθεί πολλές μικρού μήκους ταινίες που απευθύνονται σε νεαρές ηλικίες.

   Το Timewarp είναι μια τεχνική που χρησιμοποιείται σε διάφορα προγράμματα (στο συγκεκριμένο βίντεο στο After Effects) για την δημιουργία μιας πιο ομαλής κίνησης κατά την δημιουργία Stop Motion βίντεο. Στην ουσία το Timewarp προσθέτει επιπλέον frames ανάμεσα στις ήδη τραβηγμένες λήψεις.    Η δημιουργία των επιπρόσθετων frames βλέπουμε να γίνεται στο βίντεο με δύο διαφορετικούς τρόπους: το frame mix και το pixel motion. Το frame mix δημιουργεί ανάμεσα σε δύο frames ένα καινούργιο, το οποίο είναι ένας συνδυασμός και των δύο. Αντίθετα το pixel motion, ανιχνεύοντας τις διαφορές ανάμεσα στα frames που αποτελούν την κίνηση, δημιουργεί frames που εμφανίζουν καινούργια στοιχεία, διαμορφώνοντας έτσι ένα πολύ πιο ομαλό animation. Παρ’όλα αυτά όμως και το pixel motion έχει τα αρνητικά του, καθώς η κίνηση της κάμερας και οι αλλαγές στο φωτισμό μπορούν να το επηρεάσουν και να προσθέσουν μια αλλόκοτη θολούρα. Αυτό λοιπόν μπορεί όχι μόνο να κάνει τη χρήση αυτού του εφέ προφανή σε ένα έμπειρο μάτι αλλά να καταστρέψει και πλήρως την ομαλότητα του animation σε μερικά frames.  

   Το Missing Link, από το Laika Studios, αποτελεί ένα εξαιρετικό παράδειγμα του εκμοντερνισμού του stop-motion και της χρήσης των τεχνικών του σε συνδυασμό με τα ψηφιακά μέσα.    Όπως βλέπουμε και στην αρχή του παραπάνω βίντεο, πολύ συχνή είναι η χρήση εξαρτημάτων που συγκρατούν τα αγαλματίδια στον αέρα για σκηνές στις οποίες οι χαρακτήρες πηδούνε ή αιωρούνται. Τα εξαρτήματα αυτά, είναι πολύ πιο εύκολο και αποτελεσματικό να αφαιρεθούν σήμερα από το τελικό προϊόν μέσω υπολογιστή σε σύγκριση με παλαιότερες παραγωγές, στις οποίες έπρεπε οι δημιουργοί να καινοτομήσουν με διάφορους τρόπους ώστε να κρύψουν αυτά τα εξαρτήματα, όπως τεχνάσματα με τον φωτισμό και την τοποθέτηση της κάμερας.    Παρά τη χρήση επίσης των πραγματικών σκηνικών, καθόλου ασυνήθιστη δεν είναι και η προσθήκη green screen. Αυτή μπορεί πολλές φορές να εμπλέκεται με το σκηνικό, όπως βλέπουμε και στο 1:25 από τα γυρίσματα της stop-motion ταινίας Kubo and the Two Strings της ίδιας παραγωγής, ενώ πολλές φορές χρησιμοποιείται και απλώς ως φόντο πίσω από τα σκηνικά, όπως φαίνεται στο 05:08 από τα γυρίσματα του Missing Link.    Παρατηρούμε λοιπόν πως συνδυάζονται τεχνικές stop-motion με τεχνικές που θα συναντούσαμε σε κανονικές live-action παραγωγές, ενώ δε λείπουν πολλές φορές και τα στοιχεία του computer animation. Προς το τέλος του βίντεο μάλιστα αναφέρεται πως για το τέρας του Λοχ Νες από το Missing Link, παρά το ότι χρησιμοποιήθηκαν -στο λαιμό του και το κεφάλι του- πρακτικά εφέ, το σώμα του και πολλά από αυτά που φαίνονται στις σκηνές κάτω απ’το νερό έγιναν animated με υπολογιστές. Είναι βέβαιο λοιπόν πως η τέχνη του stop-motion εξελίσσεται και προσαρμόζεται στην ψηφιακή εποχή καθώς, χωρίς να χάνει τις βασικές της αξίες, προσθέτει και αφομοιώνει νέες, διευρύνοντας συνεχώς τα όριά της.

Το “The Lego Movie” (2014) είναι μια κατά κύριο λόγο computer-animated ταινία η οποία, αποδίδοντας φόρο τιμής στο πασίγνωστο φαινόμενο των brickfilm animations, μιμείται στην ουσία την τεχνική του stop motion. Όλα τα τρισδιάστατα μοντέλα, τα backgrounds, ακόμα και τα animations όπως καπνοί και εκρήξεις, είναι σχεδιασμένα με βάση υπαρκτά κομμάτια Lego και τηρούν τους φυσικούς νόμους που θα έπρεπε να υπακούσει μια πραγματική brickfilm παραγωγή (πχ. τα χέρια των χαρακτήρων δε λυγίζουν σε άκαμπτα σημεία των αντίστοιχων φιγούρων). Όπως επισημαίνεται και στο παραπάνω βίντεο, αυτό σημαίνει πως κάθε κίνηση που εμφανίζεται στην οθόνη προσομοιάζει την αναδιάταξη ή την αντικατάσταση ενός Lego κομματιού. Σε συνδυασμό με εκπληκτική προσοχή στη λεπτομέρεια (πχ. προσθήκη φθορών στο σχεδιασμό των τρισδιάστατων μοντέλων τις οποίες θα συναντούσε κανείς σε αληθινές Lego φιγούρες) και με τεχνικές όπως η χρήση τεχνητού φωτός το οποίο αναπαρήγαγε τον ερασιτεχνικό φωτισμό που χρησιμοποιούσαν αντίστοιχα ερασιτέχνες brickfilmmakers, το animation αυτό πέτυχε πλήρως το στόχο των σκηνοθετών του, Phil Lord και Christopher Miller, να ξεγελάσει το κοινό σχετικά με το εάν έχει δημιουργηθεί σε υπολογιστή ή αν πρόκειται για πραγματικό stop motion.

Σε αυτό το βίντεο φαίνεται πως δημιουργείται ένα stop motion animation με κάποια βασικά εργαλεία και μέσω του προγράμματος Final Cut Pro X. Ο καλλιτέχνης, αλλάζοντας τη διάρκεια της κάθε φωτογραφίας, ελέγχει την ταχύτητα με την οποία εμφανίζονται. Ορίζοντας την κάθε μία να διαρκεί 2 frames, επιτυγχάνει μια μέση ταχύτητα ώστε να προσδώσει ρεαλισμό στην κίνηση και να δημιουργήσει την ψευδαίσθηση της βαρύτητας στα αντικείμενα. Η σωστή αναλογία των frames. Τέλος, προσαρμόζοντας το κάδρο του βίντεο, περιορίζει την εικόνα ώστε να καλύψει κάποιες ατέλειες. Αυτό θα ήταν ιδιαίτερα χρήσιμο σε διάφορες περιπτώσεις, όπως όταν δουλεύουμε με φιγούρες και αγαλματίδια που κρατάμε όρθια με στηρίγματα, ώστε να κρύψουμε τα στηρίγματα αυτά με έναν εύκολο τρόπο χωρίς επεξεργασία της εικόνας.

   Ένας σπουδαίος καλλιτέχνης stop motion θεωρείται ο Jan Švankmajer, γεννημένος το 1934, ο οποίος έγινε γνωστός κυρίως για την σκοτεινή αισθητική των έργων του, και την αναμόρφωση κλασσικών έργων και βιβλίων μέσα από ταινίες stop motion, προσδίδοντας τη δική του αισθητική. Μια χαρακτηριστική του ταινία στην οποία χρησιμοποιεί πολύ επιτυχημένα την τεχνική του stop motion είναι το “Něco z Alenky” (”Alice”) το 1988, που βασίζεται στο έργο του Lewis Carroll “Alice in Wonderland (1865)”. Το έργο του δεν αναγνωρίστηκε αμέσως λόγω της πολιτικής κατάστασης της Τσεχοσλοβακίας εκείνη την περίοδο, καθώς η Σοβιετική Ένωση θεώρησε ακατάλληλη την προώθηση του έργου του λόγω του ότι κρίθηκε βλαβερό για τα συμφέροντα της. Ο Švankmajer χρησιμοποίησε κάποια έργα του για πολιτικό σχολιασμό, όπως για παράδειγμα το έργο του “Otesánek” (”Little Otik”, 2000), στο οποίο παραλληλίζει την αυξανόμενη εμπλοκή της Τσεχίας στον παγκόσμιο καπιταλισμό με ένα ξύλινο μωρό που ζωντανεύει και τρώει τους ίδιους του τους γονείς, βασισμένο στο παραδοσιακό παραμύθι “Otesánek” του Karel Jaromír Erben.

   Η τέχνη του stop motion, πέρα από κινηματογραφικά έργα, επιλέγεται συχνά και για μικρότερες παραγωγές, όπως για παράδειγμα video tutorials ή μουσικά βίντεο, χάρη στην ξεχωριστή αισθητική που προσφέρει και στο κλίμα και την ατμόσφαιρα που δημιουργεί οπτικά ως τεχνική.     Είναι επίσης πολύ διαδεδομένο στο χώρο του marketing και των social media εφόσον η αισθητική αυτή κινεί εύκολα το ενδιαφέρον του θεατή, με αποτέλεσμα να χρησιμοποιείται και από πολλές διαφημιστικές εταιρείες.      Λόγω αυτού του ενδιαφέροντος που προκαλεί, συναντάται τακτικά και στην εκπαίδευση. Η εικόνα και το βίντεο είναι συνήθως αποτελεσματικότερα στην εκμάθηση από μια απλή ομιλία ή διάλεξη, καθώς διευκολύνουν σημαντικά τον δέκτη να συλλέξει και να αφομοιώσει τις πληροφορίες που του παραδίδονται.     Αν και η παραγωγή ενός αξιόλογου stop motion animation απαιτεί οπωσδήποτε εμπειρία, ικανότητες και ένα επαγγελματικό στούντιο, γενικότερα η δημιουργία ενός βίντεο stop motion χαμηλότερης ποιότητας μπορεί θεωρητικά να επιτευχθεί αρκετά εύκολα. Όπως τονίζεται και στο επισυναπτόμενο άρθρο, τεχνικά δεν απαιτείται κάτι παραπάνω από μία κάμερα, έναν υπολογιστή και τα αντικείμενα που θα κινούνται μέσα στο χώρο.    Το βασικότερο μειονέκτημα του stop motion είναι ο χρόνος που χρειάζεται για να δημιουργηθεί έστω και ένα μικρού μήκους βίντεο. Φυσικά πάντα παίζει ρόλο το τι είδους βίντεο θέλουμε να δημιουργήσουμε και ποια είναι η ποιότητα για την οποία στοχεύουμε. Δεν παύει όμως να είναι μια χρονοβόρα και απαιτητική διαδικασία, για την οποία είναι απαραίτητη η υπομονή και η επιμονή.

Το stop motion πρόκειται για μια κινηματογραφική τεχνική κατά την οποία φωτογραφίζουμε αντικείμενα στον φυσικό χώρο πολλαπλές φορές μετακινώντας τα με κάθε λήψη, ώστε η ακολουθία εικόνων που δημιουργείται όταν αναπαράγουμε τις φωτογραφίες με τη σειρά να δίνει την ψευδαίσθηση της κίνησης. Κάποιες υποκατηγορίες  του stop motion, οι οποίες αναφέρονται και στο παραπάνω άρθρο, είναι οι εξής: -Το claymation, στο οποίο χρησιμοποιούνται ως αντικείμενα ο πηλός, η πλαστελίνη και οποιαδήποτε άλλα εύπλαστα υλικά, -Το transformation, όπου χρησιμοποιούνται και πάλι φιγούρες από εύπλαστα υλικά, οι οποίες όμως είναι συνήθως πολύ μικρές και μετασχηματίζονται, οπότε δε χρειάζεται να έχουν καμία μορφή ή σκελετική δομή, όπως μπορεί να έχουν οι φιγούρες στο claymation, -Το cutout animation, στο οποίο χρησιμοποιούνται δισδιάστατα αντικείμενα και φόντα, συνήθως από χαρτί, -Το pixilation, κατά το οποίο πραγματικοί άνθρωποι έχουν το ρόλο που στο συνηθισμένο stop motion θα είχαν μαριονέτες και φιγούρες, -Και τέλος το volume animation, όπου αντιστρόφως με τις υπόλοιπες τεχνικές του stop motion, δίνεται η ψευδαίσθηση της κίνησης σε σταθερά και αμετακίνητα αντικείμενα με την κίνηση της κάμερας.

Η τεχνική του stop motion ξεκίνησε περίπου την ίδια περίοδο με τον κινηματογράφο. Η πρώτη μικρού μήκους stop motion ταινία δημιουργήθηκε το 1898 με τίτλο “The Humpty Dumpty Circus”, αλλά δυστυχώς δεν έχει σωθεί κάποιο μέρος της. Ωστόσο, μια από τις παλαιότερες ταινίες που έχουμε στην κατοχή μας είναι το “Fun In A Bakery Shop” (1902). Οι πρώτες ολοκληρωμένες μεγάλου μήκους ταινίες έκαναν τελικά την εμφάνισή τους στις αρχές της δεκαετίας του 1920, μέσα στις οποίες ήταν και το “The Lost World” (1925). Ένα από τα σημαντικότερα ονόματα στο χώρο του stop motion είναι ο Ray Harryhausen, ο οποίος δούλεψε σε πασίγνωστα έργα επιστημονικής φαντασίας και δημιούργησε μέσα στην μακροχρόνια καριέρα του πολυάριθμα φανταστικά πλάσματα.