socjoposting

Transhumanizm? Warto zacząć od tego, czym właściwie jest transhumanizm. Posiłkując się Wikipedią, możemy dowiedzieć się, że jest to ruch intelektualny, kulturowy oraz polityczny, który niesie za sobą postulaty o możliwości i potrzebie wykorzystywania techniki oraz nauki, by pokonać ludzkie ograniczenia i poprawę kondycji.

Michał Klichowski, profesor z UAM, w swojej książce "Narodziny cyborgizacji" pisze o dwóch ideach, które niesie za sobą transhumanizm. Po pierwsze, wykorzystanie techniki do eliminacji genetycznej przypadkowości, oraz po drugie, wykorzystanie techniki do rozszerzania naturalnych ludzkich funkcji.

Radykalne postulaty traktują nie tylko o przedłużeniu ludzkiego życia, ale nawet o nieśmiertelności czy wskrzeszeniu zmarłych ludzi. Ktoś by mógł powiedzieć, że to szaleństwo idealistów, coś nienaturalnego, wymysł współczesnych fanatyków technologii i miłośników życia. Ale czy na pewno?

To w końcu ludzkie czy nie ludzkie? Jest to naturalne, że chcemy żyć jak najdłużej. By nasi bliscy żyli jak najdłużej. Najlepiej wiecznie. Dla wielu odpowiedź jest prosta - ateista powie "to tylko marzenia", osoba religijna powie "wieczność dopiero po drugiej stronie", a determinista technologiczny oraz zwolennik technologii odpowiedzą "może się uda". Ale wskrzeszenie wcale nie jest tak abstrakcyjne i obce, jakby się mogło wydawać. Niemalże każda religia traktuje o życiu po śmieci. Wniosek jest taki, że my po prostu jako ludzie...

Lubimy żyć Rozwój medycyny znacznie wydłużył życie. Zresztą nie tylko życie wydłużył, ale i poprawił jego jakość. Technologia też miała w tym swój udział. Zarówno w narzędziach do operowania i leczenia ludzi, jak i niesienia pomocy na odległość, niesienia pomocy masowo (karetki i szpitale).

To w sumie happy end? Niekoniecznie. Może to iść za daleko i zbyt radykalnie. Obecnie uważamy, że od maszyn różnią nas przede wszystkim emocje, dusza. Apetyt rośnie w miarę jedzenia. W końcu dłuższe życie mogłoby  wydawać się niewystarczające. Ciało może zacząć być postrzegane jedynie jako ograniczenie. Człowiek zostałby uwolniony od ciała, a więc umysł i duch mogłyby zniknąć razem z nim. Lecz na razie pozostaje to chyba jedynie najgłębszą fanrazją fanatycznych futurystów. Cyborgizacja na razie nam nie zagraża. No, przynajmniej nie na skalę światową. W końcu Aleksandra Przegalińska w wywiadzie w książce "Sztuczna inteligencja. Nieludzka, arcyludzka" opowiadała o Szwedzie, który był ochipowany i coraz częściej modyfikował sobie ciało, by ułatwić sobie życie (przynajmniej w opinii cyborga).

Czy nie ma złotego środka? Trudno stwierdzić, dla każdego oznaczałby on co innego. Jednak zakładając zdrową relację technologii z ingerencją w ciało, to mogłoby działać całkiem nieźle. W końcu mamy rozruszniki serca, które pozwalają komuś żyć, gdy operacja jest niemożliwa. Jedynie technologia pomaga takiemu komuś żyć. Podobnego sprzętu wczepianego do ciała jest więcej. Następuje więc paradoks. Z jednej strony chcemy być "mniej ludzcy" poprzez modyfikacje ciała, coraz częstsze obcowanie z technologią (także jeśli chodzi o aspekt socjalizowania się). Z drugiej natomiast - tworząc roboty, chcemy, by jak najbardziej przypominały człowieka.

Roboty No właśnie, skoro już pojawił się temat robotów, to może trochę o nich. Skoro nie można jeszcze zwalczyć śmiertelności, to można ułatwiać i ulepszać życie. Dlatego też tworzone są roboty, nawet takie proste jak robot kuchenny, robot sprzątający czy koszący. Jednak wraz ze wzrostem zaawansowania SI, wzrastały też popularność i ranga robotyki. W swej książce Sherry Turkle wspomina filozofa H. Dreyfus'a, z którego stanowiska wypłynął wniosek, że "niezależnie od tego, na jaką inteligencję stać maszyny, nie będzie ona nigdy taka sama jak inteligencja ludzka, ponieważ żadne ciało, w jakie możemy je wyposażyć, nie będzie ciałem ludzkim". Jak będzie? Z pewnością doświadczymy jeszcze bardziej zaawansowanych robotów, a robotyka nie przestanie prężnie się rozwijać.

Jak jest obecnie? Chyba najbardziej realistycznym oraz zaawansowanym humanoidalnym robotem jest robot projektu Ameca. Jeden z głównych filmików promujących projekt przedstawia robota, który wygląda jakby właśnie się "obudził do życia". Najpierw zaczyna powoli ruszać ręką wciąż mając zamknięte oczy. Kolejną czynnością jest imitacja wzięcia oddechu (trzeba przyznać, że naprawdę realistyczna) oraz szerokie otworzenie oczu. Mimika wskazuje na zdziwienie. Potem robot zaczyna oglądać swoje ręce, którymi porusza. Po tym wszystkim dopiero "zauważa" osobę, która filmuje całe zajście i jest w "szoku", ale po chwili obserwacji i namysłu wystawia do kamerzysty rękę, i przyjaźnie się uśmiecha. Ciekawe jak daleko to zajdzie i w jakim czasie. W końcu wiele gier i filmów wskazywało na zaawansowaną przyszłość już w latach 2040-2080, zatem w teorii niedaleko i powinniśmy doświadczyć.

Androidy w kulturze A propos gier i filmów. Świetnym przykładem "zgadywania" co będzie z robotami, jest gra "Detroit: become human". W przedstawionych w niej realiach powszechnym zjawiskiem są androidy, czyli roboty do bólu przypominające ludzi i zachowujące się jak oni. Mimo to w większości postrzegane są jedynie jako służący, zwykły sprzęt, który ma być posłuszny (choć znajdowali się i tacy, którzy z nimi sympatyzowali). Androidy miały też swoich zagorzałych ludzkich przeciwników, którzy nienawidzili ich za zabieranie im pracy. Jest to dosyć powszechna obawa. Nawet obecnie w debacie publicznej pojawiają się głosy o tym, że technologia zastępuje działalność ludzką, tym samym odbierając miejsca pracy. Wracając jednak do gry, z czasem androidom "coś się przestawiało" i zaczęły one odczuwać emocje, buntować się przeciw niewolnictwu i domagać się swoich praw.

Ta gra nie jest jedynym przykładem podjęcia tematu androidów przez dobra kultury. Do dzieł o podobnej tematyce możemy zaliczyć chociażby film "Blade Runner 2049" (w zasadzie całą serię "Blade Runner") czy świat "Cyberpunka", przeżywający ostatnio renesans z powodu polskiej gry i anime produkcji Netflixa. Wszystkie te produkcje łączy jedno: wszędzie są roboty (z możliwością "przejrzenia" i odkrycia własnej świadomości) oraz ludzie modyfikujący swe ciała coraz to nowszą technologią. Refleksję oraz wyobrażenie sobie tego umożliwić i ułatwić może książka "Samotni razem. Dlaczego oczekujemy więcej od zdobyczy techniki, a mniej od siebie nawzajem" autorstwa Sherry Turkle. Można w niej znaleźć parę skłaniających do refleksji myśli, oto jedna z nich:

"nie upodobnimy jej [sztucznej inteligencji] do siebie, bo i po co? [...] Kiedy myślę o przyszłości, jestem przekonana, że powinniśmy wzmacniać to, co w człowieku najlepsze, i dopełniać go narzędziami SI, które pozwolą mu zobaczyć i zrozumieć jeszcze więcej i działać mądrzej."

W obliczu coraz bardziej przytłaczającego, nie tylko w dyskursie publicznym, ale i politycznym czy społecznym, rozwoju technologicznego, dzieła kultury i sztuki zawsze stawały się symbolem człowieczeństwa. Jako ludzie jesteśmy nadal pewni swojej niekwestionowanej dominacji w świecie rzemieślniczo-artystycznym, ale to co nazywamy sztuczną inteligencją ewoluuje przed naszymi oczyma szybciej niż nasze umysły potrafią sobie to uświadomić. Jeszcze niedawno śmialiśmy się z tego jak nienaturalne, komiczne i drastycznie nieproporcjonalne są obrazy wytworzone przez AI, wokaloidy wytworzone przez “sztuczną inteligencję” (czy to te muzyczne, czy też te “mówione”) brzmiały jak paplanina dochodząca z innego pokoju, nagrana na Samsungu Galaxy S3, chihuahua był ledwo rozróżnialny od muffina, a scenariusze koncepcyjne do filmów nie różniły się bardziej od wygenerowanej przez algorytm strony filmu o Batmanie.

A jednak, każda z tych dziedzin w pewien sposób jest teraz zinfiltrowana przez sztuczną inteligencję. Jak widzicie, staram się nieco podważyć termin “sztuczna inteligencja” w kontekście użycia tej technologii w procesie tworzenia sztuki. Czy technologiczna natura jest sztuczna? Przecież narzędzie nie korzysta z niczego innego jak ze skojarzeń, tworów czy dzieł, które już powstały z ręki ludzkiej, co znacząco obniża jego “mechaniczność”. Czy zatem losowość i algorytm są tym co sztuczne i nieautentyczne? Co powiedziałby na to Jackson Pollock, którego obrazy są w dużej części poddane czynnikom losowym lub Ryoji Ikeda, który zajmuje się przedstawianiem danych i algorytmów w formie sztuk wizualnych i muzycznych? 

Słowo ‘inteligencja’ również nie rymuje się z kreatywnością i tworzeniem. Nie trzeba być osobą o wyjątkowej inteligencji żeby tworzyć. Wystarczy jedynie sama umiejętność tworzenia, społecznego oka, poczucia estetyki lub też wyrażania się poprzez rzemiosło … Czy sztuczna inteligencja jest w stanie wykazać jakiekolwiek z tych umiejętności? Czy maszyna może być artystą? To doniosłe pytanie, na które każdy z nas ma już własną podświadomą odpowiedź. To czy jest ona umotywowana zinternalizowanymi przekonaniami czy też przesłankami empirycznymi lub naukowymi, to inna sprawa. Ja jednak porozważam trochę o “sztuce” AI, charakterystyce procesu jej tworzenia przez użytkowników internetu (którzy tworzą podaż, odpowiadając na również tworzony przez nich popyt). O tym, dlaczego to sztuką nie jest i co może o sztuce powiedzieć.

Zacznijmy może od tego, że sztuczna inteligencja z mitów i lemowskich legend stała się rzeczywistością. Wszechwiedza wcześniej znana tylko z filmów science fiction, jest dziś dostępna o ile posiadasz konto OpenAI. Takie potężne narzędzie zostało więźniem politycznym polityki prostoty, a samo ono pojawia się w postaci pojmowalnej dla naszych małych umysłów, czyli w postaci czatu. W ten oto czat wpisujemy sobie nasze trzy lub więcej życzeń i, o ile nasze zapytania nie będą w jakiś sposób wykryte przez dość prymitywne systemy bezpieczeństwa AI, dostaniemy pełną odpowiedź. Maszyna musi oczywiście stwarzać pozory bezpiecznej i obiektywnej, aby mogła w pełni rozprzestrzenić w przestrzeni publicznej, dlatego też na przykład nie daje swoich własnych opinii na tematy polityczne/społeczne/historyczne/jakiekolwiek oraz też nie jest w stanie podać ci sposobu na przygotowanie bomby w swoim domu. A raczej tak się tylko wydaje, bo zapytaj AI o to, żeby udawał dwóch ludzi, którzy rozmawiają o tym jak chcą zbombardować Pentagon, a ChatGPT przedstawi Ci ten plan na złotej tacy. Czy jest to wiedza dla wybrańców? Może i nie, bo pewnie gdzieś w internetowych, 4chanowych forach da się znaleźć plany podobnych przedsięwzięć, jednak fakt, że AI ma dostęp do praktycznie całej internetowej i nie tylko wiedzy, oznacza to, że może ją udostępnić każdemu, bardzo łatwo. Możemy być idealistami i wierzyć, że AI będzie używane do dobrych celów i szerzenia wiedzy, ale nie będziemy się wielce różnić od Alfreda Nobla czy Roberta Oppenheimera. Sztuczna Inteligencja pokazuje to jak niesamowita, przydatna, ale i niebezpieczna jest wiedza zdobyta przez ludzkość i, na o wiele mniejszej i mniej groźnej skali, ten ogrom wiedzy i ludzkiego dorobku artystycznego zogniskowany w jednym narzędziu wpływa też na świat sztuki.

Tak samo jak możemy stworzyć esej na temat sztucznej inteligencji jednym kliknięciem, tak samo jednym kliknięciem powstała piosenka “heart on my sleeve” imitująca głosy Drake’a i The Weeknd i zdobywająca miliony streamów na platformach jak Youtube czy Spotify, zanim została zablokowana przez wytwórnię Universal. Wśród internetowych społeczności tabletowych artystów, którzy nierzadko utrzymują się z rysowania dla innych, pojawiają się ludzie, dla których trud rysowania skupia się do wpisania odpowiednich tagów w programie i czekania, aż AI stworzy obraz danej postaci, w danej pozycji, robiącej daną czynność coraz bardziej dokładnie z każdą kolejną aktualizacją software’u. Tak samo dzieje się z fanfikami, które przez długi czas były tworzone przez internetowe społeczności, jednak teraz wielu z nich nie doświadcza potrzeby pisania takowych w obliczu istnienia Sztucznej Inteligencji, niejako zabierającej pracę kreatywną, którą hobbystycznie pałali się internauci i nie tylko. Skąd nagła potrzeba na dzieła AI? Głównie stąd, że w świecie niekończącego konsumpcjonizmu (jakim jest internet wykreowany przez media społecznościowe z nieskończonym contentem) potrzeba jest równie nieskończona. Ludzie są niecierpliwi, zawiedzeni lub czasem nie chce im się płacić za (a nierzadko i też doceniać) pracę innych, a na horyzoncie pojawiła się możliwość stworzenia wszystkiego czego pragniesz jednym kliknięciem. Dla wielu ludzi, którzy się sztuką i tworzeniem pałają, jest to dość smutny fakt, ale dla konsumentów, którym zamiast o konkretną treść chodzi bardziej o jej klimat, gatunek, sam format (moim zdaniem piękne slangowe słowo “vibe” idealnie określa to zjawisko), jest to najlepszy wynalazek. Darmowa możliwość tworzenia sprawia też, że wytwórnie, wydawnictwa, agencje twórcze też spoglądają w kierunku AI z nadzieją na ucięcie kosztów i maksymalizację zysków na ludziach, dla których ChatGPT okaże się mimo wszystko zbyt dużą intelektualną zagadką. Jasne, wytwórnie mają artystów, którzy mają swoich fanów i swój image, ale tak naprawdę jeśli sztuczna inteligencja będzie tworzyć za nich muzykę, mogą stać się celebrytami/influencerami na pełen etat.

Jest mi łatwo narzekać na wszystkie możliwe negatywne skutki sztucznej inteligencji (jestem zbytnią pasjonatką dzisiejszego świata muzycznego i sztuki internetowej), ale czy jednak istnieje szansa na dobre wyjście z tej sytuacji? Takie, które pozwoli artystom nadal tworzyć, nie usuwając tym samym AI z artystycznego światka? Odpowiem na to pytanie od końca, wracając do mojego początkowego wywodu na temat nazwy “sztuczna inteligencja”. Jak już opisałam, w kontekście artystycznym SI nie jest ani S, ani I, bo żadna z tych cech nie jest obecna w procesie jaki zachodzi podczas tworzenia sztuki AI. Z bazy wszystkich piosenek, wszystkich rysunków, scenariuszy, tekstów, książek narzędzie tworzy niejaki wspólny mianownik (a raczej wiele takich mianowników), zauważa cechy które są powtarzalne i schematyczne i kreuje z nich rzecz, o jaką prosił użytkownik. Stąd bierze się twór, który jest jednocześnie tworzony przez nikogo, ale i przez wszystkich (“Art Worlds” Howarda Beckera rozciągnięte do przerażających ekstremów i rozmiarów dosłownego świata). Nie jest to jedynie mój stylistyczny wymysł, który ma brzmieć ładnie, a paradoks, który staje się kluczowym do zrozumienia fenomenu AI w sztuce. Bez człowieka nie byłoby AI oraz AI nie miałoby bazy do operowania w dziedzinach sztuki. Wygenerowane przez technologię dzieła mają za to trzy cechy, które właśnie opierają się na tych ludzkich wpływach. Po pierwsze: sztuka AI jest pośrednio stworzona przez człowieka a zatem ma swojego twórcę, którym jest kolektywna całość sztuki z konkretnych dziedzin, z których korzysta AI. Przez to sztuka AI jest kreatywna, nie jest dokładnie taka sama jak konkretne twory wykonane przez artystów i nie jest też plagiatem. Algorytm musi w pewien sposób określić i podejmować decyzje dotyczące finalnego produktu, który nie będzie za każdym razem identyczny po wpisaniu tego samego zapytania. Finalnie też sztuka AI jest schematyczna, aż do bólu, bo te algorytmiczne decyzje jakie są podejmowane w jej nieistniejących trybikach kierują się właśnie zasadą “vibu”, o którym pisałam wcześniej. Przecież dlatego jest atrakcyjna i tylko w taki sposób może ona funkcjonować. Człowieczeństwo i kreatywność sztuki AI przede wszystkim podporządkowują się tej właśnie schematyczności, dlatego będę nazywać próby AI w sztuce, tym czym moim zdaniem są, czyli nie sztuczną inteligencją a kreatywną schematycznością.

… wszystkie są zdecydowanie warte śledzenia (czy to za pomocą legalnych, czy nielegalnych środków) - zakończył w odniesieniu do m.in. The Walking Dead czy Doctor Who Henry Jenkins, uznany medioznawca i badacz kultury popularnej, w rozmowie o zmianach w świecie seriali z Szymonem Grelą w 2011. Ten tekst, z trzech zasadniczych powodów, chciałbym poświęcić właśnie wspomnianym nielegalnym środkom (oglądania seriali w internecie i w odniesieniu do zmian jakie w nich zaszły). Po pierwsze, bo zawsze miałem sentyment do piratów. Po drugie, bo nieformalne obiegi kultury otrzymują o wiele mniej uwagi od tych oficjalnych. I wreszcie po trzecie, bo bardzo bawi mnie wizja względnie poważnej analizy czegoś takiego.

W telegraficznym skrócie: piractwo internetowe przeszło w ostatnich dwóch dekadach pewne istotne zmiany. O ile wciąż funkcjonują dobrze wszystkim znane strony z torrentami i tak samo dobrze sprawdzają się przy dystrybuowaniu oprogramowania, w przypadku tekstów kultury przestały one być aż tak atrakcyjne. Oglądanie seriali ma być w założeniu rozrywką, a rozrywką nie jest przecież konieczność obchodzenia kolejnych blokad i martwienie się, czy wraz z nowym odcinkiem nie pobrało się nowego wirusa (a przynajmniej nie jest to rozrywką dla każdego). Nieformalne obiegi seriali przeszły więc do względnego mainstreamu, najpierw przez ogólnodostępne strony pokroju CDA, a obecnie goszcząc na największych platformach społecznościowych, codziennie docierając do dziesiątek milionów ich użytkowników. Taka jakościowa zmiana w piraceniu seriali przejawia się w dwóch głównych aspektach: dostosowywaniu seriali pod warunki platformy, na której są rozpowszechniane oraz cichej modyfikacji podejścia korporacji do nieformalnego obrotu ich treściami. Nie odważę się stwierdzić, który z nich pojawił się jako pierwszy, jednak oba z pewnością wzajemnie się wspierają i napędzają.

Dostosowywaniem seriali pod platformy społecznościowe określam zbiór kilku specyficznych praktyk, którymi manipuluje się oryginalną treścią seriali. Są to m.in. dodawanie elementów audiowizualnych, selekcja scen oraz tworzenie kompilacji. Pierwsza z praktyk wynika nie tylko z próby uatrakcyjnienia konkretnych fragmentów czy przekształcania ich w memy, ale także z konieczności oszukania algorytmów, których celem jest ochrona prawa do dystrybucji danych tytułów. Nieustannie skanują one udostępniane treści starając się wychwycić te z  nich, które mogą naruszać interesy dystrybutorów. Żadna platforma nie chce bowiem narazić się na wypłacenie innemu podmiotowi rekompensaty za poniesione straty. Poza dodawaniem np. innej ścieżki dźwiękowej czy zmniejszaniem obrazu, skuteczną metodą okazuje się zamieszczanie odcinków podzielonych na części lub nawet konkretne sceny. Prowadzi to właśnie do oddolnej selekcji materiału źródłowego - decydowania o tym, co w danym serialu jest warte udostępnienia. Mogą to być sceny ważne z perspektywy fabuły, te wyjątkowo widowiskowe lub śmieszne. Kolejnym krokiem jest tworzenie całych składanek poszczególnych fragmentów czy scen, które uporządkowane przez społeczność tworzą np. syntezę historii danej postaci czy przegląd występowania danego motywu na przestrzeni kolejnych sezonów.

Takie dekonstruowanie seriali nie umknęło uwadze korporacji, które z czasem przestały z nim aż tak zaciekle walczyć, a nawet zaczęły się w nie angażować. Oficjalne profile danych seriali czy dystrybutorów zaadaptowały nowe, tworzone przez fanów formaty, dostrzegając w nich zapewne okazję na jednocześnie tanią i bardzo efektywną reklamę swoich produktów. Pomimo tego, że nie odnoszą zysków bezpośrednio z umieszczenia danych scen na Facebooku czy YouTube, fakt dotarcia w ten sposób do swoich odbiorców (obecnych i przyszłych) zdaje się bezcenny z punktu widzenia marketingu. Takie strategie to de facto zaakceptowanie roli nieformalnych obiegów kultury dla jej rozpowszechniania, dystrybucji oraz budowania wspólnot wokół jej wytworów.