tula at tinapay

at ng apoy, at ng nasusunog na metal, at ng abo ng nasusunog na telang itim pero malayo sa bahay namin dinig ko na ang sigaw ng mga tao hindi na namin nakain ang keyk na hindi nabili ng nanay ko hindi na kami nakasimba sa simbahang baka bakanteng lote na ngayon hindi na rin kami nakadaan sa school ni utoy dahil sa kalsada punong puno ng apoy, at amoy ng metal at bitbit ng mga taong may M-16 isang nasusunog na bandilang itim.

Passed from hand to hand, barrio to tucked- away barrio, my words slowly find their way to you. Nothing has changed, I write you still with the same green pen. A mountain here remains a mountain, rivers still cross between us, and hands, many hands, held tightly find their way between us, that your fingers brush mine under the light of a lamppost in Maginhawa and a solitary moon in Tinoc.

Saksi tayo sa bawat pagpihit ng mundo. Kahit na ang ating mga paa’y lapat sa lupa, tinatangay pa rin tayo ng apoy. Subukang ilapit ang tainga sa lupa— mainam gawin sa gabing walang buwan—at dinig mo ang bakal sa ilalim, dahan-dahang umiikot. Mundo sa loob ng mundo. Dito, liwanag ang namamayani. Dito, liwanag ang nakaaalam ng sukat ng mga buhay. Dinig natin ang tawag ng mundo ng apoy at liwanag. Binubuo natin ang daan papailalim at papasulong at sa pagtahak dito nahahatak.

Each night offered only an assurance of day. Nothing else was certain, not even water. So we would sit under the only window until light poured in. It was from the same sun, we were certain. The same light that touched the grains we once called our children. The same warmth the farmers gave us when we were barefoot, with them, in the mud. Now the only thing to sow is hope, the only fertile land our hearts. The only true thing behind the steel door was night and day. And the warmth of a mile- long march continuing without us, with us. Now we stand under the only window until light becomes something to be touched.

Give me the word for rain falling on a daytime shore. Such an abundance of water should merit an exercise in language. But the fishermen of Sitio Sebastian speak enough of the sea to answer in silence. They pull their boats from the water. Their wives hide away the clothes. Their children bury their feet in the wet sand. I am looking for a word for wordlessness, for waves brushing the beach like quiet palm on quiet cheek. for toes kissing the edge of the sea. for water on water on water. But the people of Sitio Sebastian know enough to tell me rain is enough.

Nakita ko, nakita ko ang katawan ni Macliing; nilasog ng bala, ng mga bala ng BAR ng mga sundalong bihis-lumot, sa sariling bahay niya sa Bugnay. Nakita ko ang sumambulat na unan ni Dongoc, nakita ko; mabuti't hindi ang ulo niya ang sumabog! Ay! salamat, Bugan, sa liwanag mo na nilandas ni Awiang sa pagtakas; sa kabila ng mga pulandit na dugo ni Macliing na kumulapol sa mukha mo, nang gabing iyong mapait, ay, nakapapait! ng mensahe ng apdo, at pabulusok ang kampay ng mga pakpak ng idaw . Nakita ko, nakita ko ang walang-pakundangang pagbabaklas ng mga sundalo sa mga bisig ng bawat inang-Ngibat na nakayakap sa asawa't anak; sa reyd ng militar sa Butbut para arestuhin ang lahat ng lalaki ng buong tribo--- matanda't bata, at ipiit sa barracks sa Tinglayan. Nakita ko, nakita ko ang bangas na bungo ng binatang-Bugnay na si Gaspar, ang ukang dibdib, hungkag na dibdib ng dalagang-Ngibat na si Ros. Nakikita ko pa rin sila ngayon sa mga mata ng aking isip, sa mga gabi ng bangungot, at mga ara ng punglo't dugo ng karahasang bumibistay sa pamanang lupa ng mga ninuno at sa mga katawang Igorot. Sina Gaspar at Ros, mga batang- Kalinga, timatambangan, nira- rapido ng putok, sa araw ng tipanan nila sa pag-iisang dibdib; tumitilappon sila, sumasadlak, kumikisay ang nalunong mga katawan sa patubig, sa patubig na nagmula sa Bukal ni Kabunian, na natina sa dugo't putik. Naririnig ko, naririnig kong humihiyaw ng paghihimagsik ang utak ni Gaspar habang sumasago, kumakalat sa hangin, sa lupa, sa mga halama't damo, sa tubig; naririnig kong humihibik ng hinakdal ang sumabog na puso ni Ros, wari'y pulang bulaklak na sumambulat ang talulot. Nakikita ko, nakikita ko ang mga lalaki ng Tanglag, mga ka-bodong ng Butbut, pasan ang malalamig, wasak na bangkay nina Gaspar at Ros, ipinupuslit na tila katutubong yaman, patago sa mga mangungulimbat, patalilis sa gilid ng baryo, patalilis na walang kilatis sa pagtakbong parang mga usa, patawid sa Ilog Tanudan; habang sinisimot ng hayok-sa-alak na mga sundalong saplot ay lumot, ang tapuy sa lahat ng tapayan ng bawat bahay ng Tanglag; itinatakas ang mga bangkay ng mga batang-Butbut sa kording militar; pasugba sa kagubatan, sa direksyon ng gubat Binoryan na korona ng Bugnay. Ay, ayayay! pagpalain ni Kabunian ang magiting na tribong Tanglag, nag-iwi at nag-uwi sa mga labi ng mga anak ng tribong Butbut; upang minsan pa'y matupad at huwag masinsay ang alituntunin ng mga nauna tungkol sa kamatayan ng mga anak- bundok; kung saan ka isinilang, Igolot, duon din ang iyong huling hantungan; sa sagradong libingan sa malayang kabundukan--- sa piling ng mga ninuno at naunang yumaong mga mahal. Ay, Kabunian, inilibing namin sila, sina Gaspar at Ros, sa iisang puntod, para magkasama sa pagharap sa iyo. Ikasal mo sila sa iyong kaharian, sa piling ng unang ina't amang sina Lagunawa at Banna. Pagsuplingin sila, o, Bathala namin, na siyam-siyam na unos na walang paghupa sa araw at gabi, ng kulog at kidlat na nakakabingi at nakakabulag; bilang binhing poot ng paghihiganti na magpapaalab ng paghihimagsik laban sa mandarambong ng lupang ansestral. Kabunian, lunurin sa iyong mga ilog ang mga taong-lumot. Kabunian, pabagsakin sa alimpuyo ng iyong hangin ang mga dambuhalang ibong bakal ng mga minahan, trosohan, at militar. Kabunian, basbasan mo ang aming sumpa ng paglipol sa mga kaaway ng Kaigorotan. Pagkalooban mo kami ng talisik ng mata't isip mula sa liwanag ni Wigan. Bigyan mo kami ng baluti ng gabi a masuyong tanglaw ng ilaw ni Bugan sa aming pagsalakay sa kuta ng masasamang-loob. Kabunian, patnubayan mo kami, ang tribong nagbibigkis sa pagkakaisa, sa aming makatarungang paghatol ng kamatayan sa mga mangangamkam ng lupa ng mga ninuno na nasa iyong pagkandili. Fetad! Feeeeeeettttaaaaaaddddd! (hindi kilala ang nagsulat)

ni Andres Francisco Sintingkad ng kanilang kulay ang lantad na katotohanan ng buhay. Ang bawat galit at marka na humuhugis sa kakanyahan ay guhit at markang sumusugsog sa kasaysayan ng karukhaan. Hubad sa pagkukunwari isang katapatan larawan ng kawalang malay. Silang ang pagnanasa ay walang pag-iimbot sa kapwa. Ang tanging pag-aari ay kanyang pangalan apelyido (kung mayroon) ay hiram lamang. Silang ang buhay ay sapat nang mabuhay at ang edad ay karanasan. Karanasan ng kapaitang kakabit ng walang katapusang kataksilan ng mga tuso. Sila at sila nga Ang mga Dumagat sa tabing-dagat buhay ay 'sing-alat ng tubig dagat. Kung ituring ay tabsing sa lipunang may hari, may alipin.

I'd like to begin this poem like how I end a letter: with love so I don't have to say much else. The people will tell our stories, the marches our dreams. This poem will smell of rivers and will carry a single grain, golden, to tell you the land we call home, for now. This letter will hold only a question: When will you come back? What is important for me is you are still moving and the choices remain still truly yours.

I have known it for a long time. He's bought himself a green ballpoint pen—his favorite—for letters. Even boots. He says the gun he'll need will be where he's going. I have known him to be rash, so I pay him no mind. But he insists on it. There is a war. My mother asks, through tears, Everything is fine. Where is the war? Who is fighting in this war? The people need this, my brother answers. It is not enough for them to hope. For us, it is. That night my brother disappears softly and slowly, like a sigh, like a wound half- healed.

Tuwing umaga umiiyak ang orasan ko. Sa buong isang minuto isisigaw lang niya ang pangalan mo. Hinahanap ka na rin ng salamin sa banyo. Pilit niyang inaalala ang kulay ng iyong mga mata. Sabik na ang ating silya sa sala na muli kang kargahin. Mag-ingat ka, sabi ng pinto. Sana nasa mabuti kang kalagayan, hikbi ng kama. Ipinaghanda na kita pag-uwi mo, sabi ng lamesa. Gabi-gabi kitang inaalala, bulong ng aking mga damit. Samantala, humihingi ng tawad ang mga lubid na nakagapos sa kamay mo. Iniisip ng dos por dos na hinahalikan na lang niya ang iyong tiyan dahil wala kang binibigay na pangalan. Ako—umupo na lamang kasama ang mga naiwan mong gamit. Babalik din siya, ang bulong ng pula mong panyo.

Dito na kita iiwan sa tabi. Malapit lang naman ang iyong bahay, at hindi pa ganoon kalakas ang mga patak. Kahit ang ulan ay hindi kayang ibigay ang sarili nang buo sa lupa.

A gun will weigh twice inside your bag. It yearns for flesh. Keep it close to your person, and when you fire it each bullet will find its way to the darkest heart; make sure it is not yours. Firing a gun will take absolute silence. And a painter's eye to look at blood not as blood. And only one finger pointed first at the enemy then, slowly curled, at you. If done right you will feel the weight of all your sins light inside your palms.

A crowd had gathered around the two women. “The soldiers have no place in our villages!” the older woman cried and, as if she could not contain her wrath, finally stood, mustering all her authority. “Apo--” the other woman kept interrupting, but was silenced by the bai’s jewelry, tinkling as she waved her arms furiously, ringing loud as bells. The bai was not talking to her anymore but to the crowd. “I want to pull out the military and the Alamara!” she said with such fury, I could have believed she could do it herself. Her words came strong and quick like bullets. All over the country, women everywhere are doing the same.

nagmamahal kaya't braso'y humahataw

"I love you the way water loves. Which is to say I wish the world were through with you, so you could return to me ravaged, upon this shore[.]" -Gift, 2, J. Neil Garcia