De Vos op Maandag

Schildering op een keramische tegel uit een graf, provincie Henan (China), Han-dynastie (25 – 220)

Onlangs verscheen 'Zuang Zi – De innerlijke geschriften', vertaald door René Ransdorp¹. Zo'n tien jaar geleden nam ik voor het eerst deel aan een leeskring van hem, waarbij we steeds een door hem zelf vertaald hoofdstuk van de Lao Zi behandelden. Het was close reading, ontmoeting, oefening in aandacht – met zelfonderzoek als gevolg. Met vijf deelnemers zaten we in het souterrain van een herenhuis hier in de stad. Het hoofdstuk las hij altijd eerst in het Chinees voor, daarna in het Nederlands. De Chinese klanken verbonden ons voor heel even met een wereld die zo'n tweeënhalfduizend jaar oud is. Van het ene op het andere moment veranderde er dan iets: van ongrijpbare naar vertrouwde klanken, van zuiver klank naar flarden van betekenis. Hij was een bedachtzame man met een zachte stem. Dat maakte mij ontvankelijk en tegelijk alert. Toen zijn lessen hier ophielden, volgde ik hem naar Amsterdam. Niet lang na mijn laatste les hoorde ik van zijn overlijden en bedacht dat hij vermoedelijk al ziek was toen ik hem nog zag.

Van die twee hoofdwerken van het Taoïsme is heel veel onzeker: wie de werkelijke auteurs zijn, hoeveel ervan optekening is en hoeveel hervertelling, wanneer de teksten precies gedateerd kunnen worden, welke versie de oorspronkelijke is, enzovoort. Commentaren door de eeuwen heen vullen hele bibliotheken. In het nieuw verschenen boek ontbreken 'De uiterlijke geschriften' en 'De gemengde geschriften', die wel te vinden zijn in de vertaling van Kristofer Schipper². Misschien is de uitgave van Damon vooral een laatste eerbetoon aan Ransdorp, van wie zij eerder 'Zwerven met Zuang Zi – wegwijs in de taoïstische filosofie'³ brachten, een boek waar ik veel van leerde.

In het hoofdstuk 'De grote eerbiedwaardige meester' vraagt Nanbo Zujui aan Nüyu: 'U bent al bejaard en toch is uw uiterlijk als dat van een kind. Hoe is dat mogelijk? Nüyu antwoordde: 'Ik heb van de Tao vernomen'. En als hij vraagt of hij het ook kan leren, krijgt hij te horen dat hij er vermoedelijk de man niet naar is. Maar hoe heeft Nüyu het zelf dan geleerd? Nüyu (bij Schipper is het een vrouw!) antwoordt met een verhaal als een reidans van allegorische figuren, dat de hybridische geschiedenis van het taoïsme opnieuw bevestigt, en illustreert dat de weg naar de Tao niet alleen via studie kan verlopen. Van Ransdorp danst ergens tussen hen onopvallend mee.

“Ik heb het vernomen van de zoon van Helpende Inkt.

De zoon van Helpende Inkt van de kleinzoon van Voortdurend Reciteren.

De kleinzoon van Voortdurend Reciteren heeft het vernomen van Helder Zien.

Helder Zien van Horen-van-Gefluister.

Horen-van-Gefluister heeft het vernomen van Noodzakelijke Praktijk

Noodzakelijke Praktijk van Geneurie en Gezang.

Geneurie en Gezang heeft het vernomen van Diepe Duisternis.

Diepe Duisternis van Doorgedrongen-in-de-Leegte.

Doorgedrongen-in-de-Leegte heeft het vernomen van Twijfel-aan-een-Begin.

¹ Zhuang Zi – De innerlijke geschriften | Vertaald door René Ransdorp | Bezorgd en toegelicht door Michel Dijkstra | Uitgeverij Damon 2026

²Zhuang Zi – de volledige geschriften – het grote klassieke boek van het taoïsme | vertaald en toegelicht door Krisofer Schipper | uitgeverij Augustus 2007

Ik vond deze week een tweedehands boek met een voorwoord in de vorm van een open brief. Het boek heet 'Ode aan de brief' door Simon Garfield¹. Dat voorwoord, gedateerd Amsterdam 29 augustus 2014, is van A. F. Th. van der Heijden. Hij schrijft daarin over zijn levenslange fascinatie voor persoonlijke correspondentie. Als eerbetoon aan Garfield geeft hij drie wonderlijke voorbeelden over briefwisselingen uit zijn eigen leven. Toen zijn vader als dienstplichtig soldaat in het opstandige Indonesië de vuile zaak van de Nederlandse regering diende, schreven zijn ouders elkaar honderden brieven, soms twee op een dag. Teruggekeerd “stortte de op papier ontstane illusie van een hemelbestormend leven samen spoedig in”. Zijn vader zocht zijn zondagse heil in de kroeg. “Op zo'n wanhopige zondag verbrandde mijn moeder de tweezijdige Indische correspondentie, die een grote margarinedoos vulde, in de potkachel, waarvan het buikje spontaan begon te blozen'. Voor Van der Heijden is het een van zijn grote frustraties. Wat een geweldig begin voor een boek, waarin de auteur zijn liefde voor de zo goed als verdwenen brief uitputtend betuigt. Ergens in het boek vraagt hij de lezer stil te staan bij 'de inbox versus de schoenendoos' – een voorgoed veranderde wereld kort samengevat.

De geschiedenis van de post, brievencuriosa en beroemde brievenschrijvers komen langs: van Abelard tot Madame de Sévigné, van Emily Dickinson tot Jack Kerouac. Ik was extra nieuwsgierig naar de hoofdstukken over de brievenschrijvers waarmee ik meer vertrouwd ben: Ted Hughes, Sylvia Plath, Virginia Woolf en Vita Sackville-West. In de voorstelling die ik samen met Froukje Reitsema maakte, wordt gezegd dat een brief het leven op een stukje papier is. Virginia Woolfs afscheidswoorden, die ze vlak voor haar zelfmoord schreef aan haar zus Vanessa en haar echtgenoot Leonard, maken die uitspraak navrant: een allerlaatste restje leven op een vel papier.

Het zijn niet alleen de brieven van die beroemdheden die het boek interessant maken. Zo krijgt Leonard Woolf na de dood van zijn echtgenote veel brieven van onbekende bewonderaars van haar werk. John Farelly, een eerstejaars student Engels, schreef vanuit de Verenigde Staten hem op 5 april 1941 hoezeer haar dood hem had geraakt. Hij had het jaar ervoor haar geschreven en zelfs antwoord gekregen. Maar het verhaal van zijn eerste brief is net zo prachtig als dat van de ouders van A. F. Th. Van der Heijden. John, toen zeventien, aarzelde of hij de brief aan Virginia zou sturen en impulsief gooide hij de brief uit het autoraam. Iemand vond hem en verstuurde de brief daadwerkelijk naar Engeland! Er gaat het verhaal dat Byron geadresseerde brieven uit het raam gooide in de wetenschap dat iemand deze wel zou oprapen en posten. En onlangs verscheen een boek over de briefjes die wanhopige mensen uit de trein naar kamp Westerbork gooiden, in de hoop dat deze bij de geadresseerden terecht kwamen² – drie bewijzen van de autonome kracht van brieven.

¹Ode aan de brief – Kroniek van een verdwijnend fenomeen | Simon Garfield | Vertaling Bert Meelker ) Uitgeverij Podium/Luster 2014

Een filmscène: een man wacht tot een bar open gaat. Dan ziet hij de eigenares naar binnen gaan met een man. De deur staat half open en hij ziet hoe de vrouw huilt en de man haar vasthoudt. Hij loopt weg en gaat onder een brug zitten. Drinkt een bier, steekt een sigaret op, als opeens de man uit de bar verschijnt en hem om een sigaret vraagt. De man blijkt stervende. De vrouw, die hij zeven jaar niet zag, is zijn ex. Hij zegt: 'Ik bedacht dat ik haar een excuus verschuldigd was. Alleen was het geen excuus. Ik wilde haar bedanken. Maar dat was het ook niet. Ik wilde haar gewoon nog een keer zien.' En opeens wist ik het zeker: ik ga mijn nu oudste broer bezoeken. We zagen elkaar meer dan vijftien jaar niet. Het was zijn keuze. Ik ben er een zomer ziek van geweest. Hij dementeert en woont sinds kort in het zelfde verpleeghuis waar onze demente moeder verbleef. Toen mijn jongste broer hoorde van onze broer, zei hij precies het zelfde: ik wil hem nog een keer zien. Ikzelf groeide langzaam toe naar dat besluit.

De scène komt uit 'Perfect Days'*, een film van Wim Wenders. Het is het verhaal van een oudere schoonmaker van openbare toiletten in Japan. een trage film waarin weinig gebeurt. Maar in de man zelf gebeurt genoeg. De kracht van film en literatuur is dat je heel dicht bij een vreemde kunt komen: een gouvernante in een somber kasteel, een tiende-eeuwse Japanse vrouw aan het hof, een hedendaagse Franse jongen in een gewelddadig gezin. Je leeft voor even met en naast hen. Alles wat je in het echte leven kan overkomen kan ook gebeuren tijdens de duur van een film, in het omslaan van de bladzijden van een boek. Ik werd eens verliefd op Jeremy Irons tijdens de film 'The Betrayal, ik voelde innerlijke en intellectuele opwinding bij het lezen van de kronieken van Clarice Lispector, ik werd eens voor even opgetild door het gedicht 'De zin' van Czesław Miłosz,

Aan het eind van de film start Hirayama, de schoonmaker, zijn bestelbus en zoekt een muziekbandje uit. Bij het gouden licht van de opkomende zon rijdt hij door de stad en zingt Nina Simone: It's a new dawn, it's a new day. It's a new life for me. In het precaire gebied tussen kitsch en alledaagse schoonheid, zorgvuldig gekozen door Wenders, kan het leven zich soms even naakt openbaren. Ik las dat af aan het gezicht van de schoonmaker. Ja, daar moest de vos over gaan, over de verstilde man Hirayama en over de stilgelegde man, mijn broer Herman.

Altijd is er die hooggestemde verwachting, vroeger bij mijn tentoonstellingen en lezingen, en altijd was er sprake van een wanverhouding tussen inzet en verrichte arbeid en de respons. Nu speel ik ook voorstellingen, waarin die verhouding evenwichtiger is. Soms komt dat oude gevoel weer terug.

In de schaduw van een paar bomen waren stoeltjes neergezet. De zon wierp vlekken op de stenen, een zacht briesje bewoog de bladeren. Het was in een tuin bij een oud spoorwachtershuis. Alles eromheen droeg de sfeer van de jaren zeventig: een vrijplaats in een strak geordende wereld. Op die zelfde middag werden in de stad zo'n zestig tuinen door hun eigenaren opengesteld voor optredens. In heel Nederland zullen dat er vele honderden zijn geweest. Op bijna alle plekken ging het om muziekoptredens.

En wat voor muziek maakt u?, vroeg het meisje naast me. Ik ga een verhaal vertellen over brieven, zei ik. Drie keer zou ik dat doen, afwisselend met een muzikant die de handpan bespeelde. De zangerige tonen waren als gemaakt voor de plek, waar soms dansen-op-het-gras-feestjes worden gehouden en samen mantra's zingen. Geen van de bezoekers, op één na, kwam speciaal voor mijn verhaal. Ik voelde mij die middag een kleine zendelinge – klein omdat mijn boodschap eenvoudig was en menselijk, zendelinge omdat het om het woord gaat en omdat ik deze bracht naar een gehoor dat er niet op zat te wachten.

Ik las onder andere voor uit brieven van Van Gogh, Virginia Woolf en Multatuli. Ik vertelde over mijn liefde voor brieven, en ook dat het allereerste contact tussen G en mij een brief betrof. Hij reageerde op mijn advertentie in de Volkskrant. Dit jaar zijn we zesentwintig jaar samen. Ik vroeg na afloop of er in het gezelschap nog brieven werden geschreven. De handpanspeler zei dat hij ooit maar één brief had geschreven. Een liefdesbrief?, vroeg ik. Ja, aan haar, en hij wees naar het meisje. De tuineigenaar las een meesterlijke brief van een dode vriend voor. Hij was de enige die gehoor gaf aan mijn oproep zelf een brief te komen voorlezen.

Ik geloof er erg in dat er een faculteit (als in 'geestvermogen') bestaat die je kunt ontwikkelen: de ontvankelijkheid voor het leggen van verbindingen. Laat ik het het O-vermogen noemen. Het is het tegendeel van compartimenteren, dat op andere gebieden zelfs levensreddend kan zijn; denk aan branddeuren die altijd gesloten moeten blijven. Dat vermogen betekent evenzeer openstaan voor onbedoelde connecties. Soms helpt toeval daarbij een handje, maar het toelaten ervan is opnieuw een kwestie van die ontvankelijkheid.

In een tekst¹ van vriend A kwam een citaat voor uit een boek dat ik niet kende. Ik werd nieuwsgierig en kocht het boek. Toen had ik snel een cadeau nodig voor vriend K en besloot het boek 'The Beauty of Everyday Things' van Soetsu Yanagi² aan hem te geven. Ik werd onmiddellijk getrokken naar een deel dat heet 'Seeing and Knowing'. De eerste zin luidt: 'To see and to know are not necessarily the same. If they happen to be the same, there is nothing more fortunate, but it often happens that they become estranged.' K's kunstwerken proberen het probleem van zien en weten op te lossen: je weet als je het ziet. De tekst van A verscheen bij een tentoonstelling³ van 'het nomadische kunstenaarsinitiatief ABSTRACTE', waarin dus alleen abstracte kunstwerken te zien zijn.

In de trein ernaar toe twijfelde ik of ik de tekst van A vooraf zou lezen of juist niet. Wat zou beter zijn? Ik deed het toch, en het resultaat was dat de laatste zin uit de tekst als een beetje opdringerige gids mij achtervolgde. A stelt '… dat het abstracte kunstwerk de ziel toont in de schepping ervan, met al wat haar bindt.' Ik brak mijn hoofd er een beetje over wat daar nu eigenlijk staat. Is het zo dat omdat de ziel zich niet laat afbeelden de kunstwerken bij voorbaat mislukte pogingen zijn om iets tevoorschijn te halen wat zich per definitie verborgen houdt? Ik bedacht ook dat het lelijkste (ja, u leest het goed) kunstwerk daar – een soort lompe sculptuur – misschien het beste die mislukking laat zien. Is het daarmee het beste werk van de tentoonstelling? Die lastige gids dwong me in ieder geval na te denken.

En toen kwam er een brief van A waarin hij die slotzin weer op losse schroeven zet. Hij onderschrijft wel mijn suggestie dat met elk (abstract) werk de kunstenaar verder verwijderd raakt van waar hij of zij naar op zoek is. Malevitch heeft dat probleem 113 jaar geleden 'opgelost' met zijn zwarte vierkant. De kunstwerken daarna zijn niet langer abstract, durf ik te denken, en daarom zag ik op de tentoonstelling naast alle strengheid ook spel, ironie, gevoeligheid, tederheid en provocatie. Ik weet niet of ABSTRACTE daar zo blij mee zal zijn. Waarom A de boel weer opengooide, is omdat hij achteraf in zijn eigen slotzin het gevaar van dubbelzinnigheid herkent. Nu lijkt mij dubbelzinnigheid een goede weg naar het blijvend ontwikkelen van het O-vermogen.

¹ https://etoiledunord.nl/nl/werk/over+de+esthetica+van+de+ziel/

¹ The Beauty of Everyday Things | Soetsu Yanagi (1889-1961) | vertaling Michael Brase | Penguin Books

Wordt op iets heel groots gewacht, dan zweeft

vanachter de hoge muur van gespelde dagen

een stof door de lucht die van kalk en papier

parelmoer fabriceert, van kaarslicht toortslicht

maakt en nachtelijk denken koortsig.

Rust die muur op lemen voeten en gruis onder

de voeten kruipt, dan wordt het licht zo grijs,

de lucht zo zwaar en woorden zonder gewicht.

Wat voelt als verloren is nooit in bezit geweest.

Wie alleen maar wacht, weegt de tijd met de

schouders, legt de tong lam, bleekt het denken,

verandert in wat niet komen wil, valt samen

met iets dat vorm en vormloos is, dat uren

uurloos maakt en het lichaam strekt tot

het lichaam breekt.

Al het komende dat nog ongeweten is of

de mens niet weten wil, al dat komende

fotograaf en afgebeelde personen zijn onbekend

Als jij tachtig bent, en ik zesenzeventig, zei ik tegen Froukje Reitsema, met wie ik twee voorstellingen maakte, gaan we het laatste deel van het drieluik maken en die moet gaan over de poëzie en de dood. Zij zei zonder voorbehoud: Ja! Over ruim een jaar wordt zij tachtig. Ikzelf dacht onmiddellijk aan 'De tuinman en de dood', het gedicht van Van Eyck dat ik op de middelbare school leerde, geschreven begin twintigste eeuw, maar dat een eeuwenoude herkomst kent. Ik begon een gevoeligheid te ontwikkelen voor alles wat maar raakt aan de inhoud van dat voornemen.

Gisteravond las ik 'De dood en de tuinman'¹ uit, een tedere roman van een zoon over zijn vader. Een roman, maar ik kan het boek niet anders lezen dan een liefdesverklaring van Georgi Gospodinov aan zijn echte vader. 'Mijn vader was een tuinman. Nu is hij een tuin', zijn de eerste wonderschone regels van het verhaal. Dat eerste zinnetje drukt de essentie van de vader uit, het tweede de liefde van de zoon voor de vader. Nadat ik het boek uitlas, dacht ik na over welke van mijn vrienden zo'n liefdevolle band met hun vaders hadden of hebben. Ik kon niemand bedenken, behalve P, die pas op latere leeftijd van zijn vader is gaan houden. Zonen en vaders is volgens mij een een volstrekt andere categorie dan dochters en vaders.

Gospodinov vraagt zich af of afwezigheid niet een kenmerk van vaders in de hele wereldliteratuur is. Nee, ik las nog nooit 'Vaders en zonen' van Ivan Toergenjev, wel las ik 'Het spinsel van de eenzaamheid van Paul Auster. Dat begint met het deel dat 'Portret van een onzichtbare man' heet. En ik las 'Patrimonium' van Philip Roth. Drie zonen die door de dood van hun vader zich gedwongen voelen over de man te schrijven, drie soorten liefdesverklaringen, soms tegen wil en dank.

'Waarover praten we eigenlijk als we het over de dood hebben?', vraagt Gospodinov zich af. 'Over het leven natuurlijk, met heel zijn verrukkelijke vergankelijkheid.” Ik vond twee gedichten over de dood van hem in een Engelse vertaling. Die stop ik in de doos voor onze derde voorstelling.

Odeon²

we will also grow cold some day like the cup of tea is growing cold forgotten on the back veranda like lillies fallen in the mud like old wall-paper orchids we will also fade some day but not so gracefully and in some other movies

Time Is a Neutron Bomb³

Nothing will be destroyed The houses will stay The streets will stay The cherry-tree in the yard will stay Only we will not be there That is how I’ve remembered the lesson About the neutron bomb

I have known ever since Death is a cherry-tree Ripening without me

¹ De dood en de tuinman | Georgi Gospodinov | vertaling Hellen Kooijman | Uitgeverij Ambo|Anthos 2026

² vertaling Bilyana Kourtasheva

Soms ben je in staat om op twee niveaus tegelijk te lezen: je begrijpt maar net wat er staat en tegelijkertijd hang je als een vogel boven de bladzijden, die het geheel wel begrijpt. Zo las ik delen van Emanuele Coccia's 'Het leven van de planten – Een metafysica van de vermenging'. Ik ga proberen weer te geven wat die vogel zag.

Gisteren las ik het boek uit op een terras in Den Haag, in de schaduw van een boom. Er was een passage die ik aanstreepte en onmiddellijk naar vriendin I stuurde. Die regels kunnen gemakkelijk verkeerd gelezen worden, maar niet als je het boek gelezen hebt, en niet als je I bent: “Een film, een beeldhouwwerk, een popliedje, maar ook een kiezel, een wolk en een paddenstoel kunnen zo filosofisch zijn als een bodemkundige verhandeling, als 'Kritiek der reinen Vernunft' of als een dandyesk, pseudo-nonchalant geponeerd adagium”.

Dat 'Het leven van de planten' klinkt verraderlijk simpel, maar zij zijn het die ervoor zorgen dat er zuurstof aangemaakt wordt en leven mogelijk maakt. Zij maakten en maken de wereld en haar atmosfeer. “Fotosynthese is eigenlijk een groot atmosferisch laboratorium dat zonne-energie omzet in 'levende materie'”. Planten, zegt Coccia, zijn de radicaalste vorm van in-de-wereld-zijn. Voor hen betekent in de wereld zijn, de wereld máken. Wij mensen voeden ons met de gasafscheiding van de planten. “Planten zijn de adem van alle levende wezens, de wereld als adem.” We leven in een wereld waarin alles in elkaar overgaat, uit elkaar voortkomt, in elkaar verdwijnt. Leven is ondergedompeld zijn. Denk aan een vis, aan luisteren naar muziek, denk niet aan 'immersive art': rondlopen in een 360 graden-projectie van Van Goghs sterrennacht.

Een tijdje geleden maakte ik een begin met een gedicht: 'Wat doen wij anders dan wadend / door het leven gaan, dacht ik, toen ik / weer door een ander huis liep en / de traptreden leerde kennen, een / nieuwe deur opende en een ander / bed vond voor mijn lichaam.' Waden is niet als een gaan van ding tot ding maar een traag voortbewegen door dat geheel dat Leven heet. Toen las ik Coccia, die nog een stap verder denkt: dat ons in-de-wereld-zijn altijd een in-de-zee-van-de wereld-zijn is. “Een ondergedompeld wezen verhoudt zich immers niet tot de wereld zoals een subject tot een object, maar wel als een kwal tot de zee die haar in staat stelt te zijn wat ze is.”

Die opsomming, die ik naar I stuurde, is de uitdrukking van zijn pleidooi voor “een ongetemde, brute, onwillekeurige passie voor kennis in al haar vormen en objecten”. Filosofie is volgens Coccia “kennis die geregeerd wordt door Eros – de meest ongedisciplineerde en botte aller goden”. Ja, voelde ik niet regelrechte opwinding bij sommige passages in dit boek en ook in zijn 'Filosofie van het huis' – ik die altijd beweer apollinisch geaard te zijn, ik die Ingres bewonder, Kirchner verafschuw, Mondriaan verkies boven Hilma af Klint?