Quê nội là một vùng quê nghèo, nghèo đến mức một đứa trẻ từ thành phố về chơi cũng đủ trở thành một "hiện tượng". Những ngày hè năm ấy, chỉ với vài món đồ chơi tầm thường mang theo từ phố thị cũng đủ biến đứa cháu thành phố thành tâm điểm của đám trẻ con hàng xóm xung quanh. Sau chuyến đi vật vã trên xe ô tô vào buổi sáng, cơ thể mệt lử chỉ muốn nằm vắt vẻo ngủ gật trên chiếc võng của ông nội. Vậy mà trưa chiều mở mắt ra, đã thấy đám trẻ xung quanh đứng chờ chào đón, nhìn chẳng khác gì đàn em đón đại ca đi tù về trong phim Hồng Kông vậy :). Thực tế, trong đám nhóc đó chỉ có vài gương mặt quen thuộc sát vách từng gặp từ những năm trước; còn lại, mỗi năm về lại thấy xuất hiện thêm một hai đứa lạ hoắc. Nhưng điều đó chẳng quan trọng, vì cũng chẳng mất chút thời gian nào để nhập cuộc với chúng nó, như thể giữa hai thế giới chưa từng có khoảng cách.
Giống như một cảnh máy quay lia chậm qua các gương mặt thường thấy trên phim, từng chi tiết về diện mạo và trang phục của đám nhóc ở quê ngày ấy vẫn hiện lên như in. Nếu chúng xuất hiện một lần nữa, chắc chắn vẫn có thể đoán đúng tên từng đứa. Có lẽ những trò chơi cụ thể trong các mùa hè đó đã phai nhòa theo thời gian, nhưng cảm nhận của những ngày tháng ấy thì không thể quên: cảm giác được chào đón, được yêu quý, vô tư kết giao và thấy mình thật đặc biệt.
Lúc đó, đứa trẻ thành phố ấy cũng từng thắc mắc, tại sao những đứa trẻ quê lại yêu quý mình nhiều đến vậy? Vì những món đồ chơi lạ lẫm kia ư? Không phải, vì chỉ ngay sau hôm đầu tiên, đống đồ chơi ấy đã nằm vứt lăn lóc trong góc nhà ông nội. Hay vì túi kẹo mẹ đưa để chia cho cả đám? Cũng không phải, vì chỉ sau ba phút đống kẹo đã hết sạch, vậy mà đám nhóc vẫn quấn quýt suốt những ngày hè sau đó. Có lẽ là vì một điều gì đó mơ hồ, một thứ cảm giác thuần khiết mà sau này khi lớn lên, người ta không bao giờ có thể tìm lại được một lần nữa.
Trong số đám nhóc đó, có một thằng bé khiến người ta nhớ mãi. Nó không được gọi bằng tên thật, mà chỉ được gọi là thằng Đen vì nước da đen nhẻm. Thằng Đen dáng người nhỏ thó, còi cọc, mặt gầy, tóc cháy nắng, trông vừa tội tội vừa xấu trai. Thật ra nó không hẳn là xấu, chỉ là giống như một vài đứa trẻ trong lớp học luôn bị bắt nạt chỉ vì ngoại hình hơi đặc biệt.
Lúc ấy, ngoài những món đồ chơi lạ lẫm, đứa trẻ thành phố còn mang về quê một thứ "đặc sản" khác: thói xấu tính, ích kỷ độc đoán. Thằng Đen mặc nhiên trở thành đối tượng để bắt nạt. Ban đầu chỉ là những pha cố tình va chạm khi đá bóng bưởi hay lúc chơi đuổi bắt. Sau đó, mức độ tăng dần thành sự chèn ép công khai, từ việc giấu quần áo của nó khi tắm ao, cho đến rình đẩy nó xuống bùn lúc đi bắt ếch. Đỉnh điểm có lẽ là lần cả đám lột trần truồng nó ra rồi đẩy ngã vào bãi cứt trâu.
Đúng lúc đó, mẹ nó đang đi ngang qua. Cả bọn nhanh chân trốn biệt vào bụi cây, để mặc nó ở lại khóc thút thít bên bãi đất. Người mẹ đi qua thấy vậy liền mắng cho một trận, vụt hai cái rồi lại ngồi xuống lau người, mặc quần áo vào cho con. Giống như Đen, mẹ nó dáng người nhỏ thó, hơi còng, vẻ lam lũ sương gió hiện rõ trên gương mặt khắc khổ. Ở trong bụi cây quan sát, tiếng cười khoái chí lúc đầu bỗng tắt ngấm, thay vào đó là một cảm giác cấn cấn, tội lỗi len lỏi vào tâm trí.
Sau khi hai mẹ con họ đi khuất, đám trẻ mới bò ra ngoài đi bộ về. Những câu hỏi tò mò bắt đầu được đặt ra: nhà thằng Đen ở đâu, bố mẹ làm gì? Lúc này, sự thật mới phơi bày: thằng Đen không có bố — không rõ là bố nó bỏ đi hay đã mất. Nhà nó thuộc dạng nghèo khổ nhất làng. Câu nói đó khiến một đứa trẻ thành phố phải khựng lại suy nghĩ: chẳng phải mọi người ở đây đều đã nghèo lắm rồi sao? Bởi vì ở nhà, mẹ vẫn thường chắt chiu, gom góp quần áo và đồ điện cũ để gửi về cho mọi người trong quê, kèm theo lời dặn: *"Quần áo phải giữ gìn đừng làm rách, để dành gửi về quê, mọi người trong đó không có mà mặc đâu"*. Trong suy nghĩ non nớt ngày ấy, quê nội là một nơi rất nghèo, mình phải cố giữ mọi thứ thật tốt để cho mọi người. Nhận thức đó nhiều lúc biến đứa cháu thành phố thành một kẻ khá kỳ quặc trong mắt đám bạn cùng lớp vì thói quen giữ gìn đồ đạc thái quá :). Tối hôm đó, từ lúc tắm rửa, ăn cơm cho đến khi đi ngủ, đầu óc cứ chốc chốc lại hiện lên hình ảnh thằng Đen và chuyện xảy ra buổi chiều.
Sáng hôm sau, tiếng cười nói của người lớn đánh thức phòng ngủ khi đồng hồ đã chỉ mười giờ. Đoán là nhà lại có khách, vì thường thì mỗi lần gia đình thành phố về quê, hôm nào cũng có người đến chơi. Đang ngái ngủ nhìn ra cửa sổ thì thoáng thấy mẹ thằng Đen, cơn buồn ngủ lập tức biến mất. Một nỗi sợ hãi bao trùm: chắc là hôm qua nó về mách nên nay mẹ nó sang đây để nói chuyện với người lớn. Ngó ra lần nữa thì thấy có cả thằng Đen. Mẹ nó và người mẹ thành phố đang đứng chuyện trò, nó đứng cạnh bên còn người mẹ kia thì đang xoa đầu nó. Ý định giả vờ ngủ để trốn tránh liền bị dập tắt khi người bố vào dựng dậy bắt đi đánh răng rửa mặt. Sự ngơ ngác kéo dài mấy giây, tự hỏi là do bố chưa biết chuyện, hay biết rồi nhưng có khách nên giữ ý.
Vừa bước ra ngoài sân, người mẹ đã vẫy tay gọi lại. Những bước chân lểu thểu bước tới kèm theo suy nghĩ: chắc chỗ đông người mẹ không làm ầm lên đâu, cùng lắm chỉ bắt mình xin lỗi thôi :). Nhưng hóa ra lại chẳng có chuyện gì xảy ra cả. Người mẹ gọi lại thuần túy là để giới thiệu hai bên. Hóa ra mẹ thằng Đen là người quen của gia đình, ngày trước từng là học trò được ông nội dạy học. Biết nhà có người từ phố về chơi nên bà ghé qua chào hỏi như mọi người thôi. Giới thiệu xong, người lớn vào nhà uống nước, để lại hai đứa trẻ đứng ngoài sân.
Khoảnh khắc tẽn tò, ngại ngùng bao trùm. Trong khi đứa trẻ thành phố còn chưa biết phải cư xử ra sao, thì thằng Đen đã lên tiếng trước: *"Cho mày này!"*. Nó móc từ trong túi quần ra một chùm ba bốn quả xoan đất. Một cái giật mình nhẹ, bàn tay đưa ra nhận lấy chùm quả với ánh mắt ngơ ngác vì đây là lần đầu tiên nhìn thấy loại quả này. *"Đây là quả gì?"*. Thằng Đen liền bóc một quả, tách vỏ rồi đưa qua, hướng dẫn cách ăn thế nào, nhổ hạt ra sao. Vị chua chua ngọt ngọt lan tỏa trong khoang miệng; thú thật là cũng chẳng ngon lành gì lắm nhưng cảm giác lúc đó khá thích thú. Vì khám phá ra được một loại quả mới, chùm quả nhanh chóng được ăn sạch bách. Khi được hỏi kiếm quả này ở đâu, nó bảo hái trong vườn nhà. Câu nói *"Nếu còn thì cho thêm nhé!"* nhận lại một cái gật đầu cười điềm nhiên từ nó.
Sau đó, thằng Đen được dắt vào buồng, xem mấy món đồ chơi mang từ thành phố về. Rồi hai đứa lại ra sân cầm phấn vẽ linh tinh. Trưa hôm đó, nó được giữ lại ăn cơm cùng gia đình. Buổi chơi kéo dài đến tận chiều, khi đám trẻ con khác tập trung để kéo đi đá bóng. Và rồi mọi thứ cứ lặp đi lặp lại như thế cho đến ngày xe lăn bánh về lại Hà Nội. Cứ ban ngày mở mắt ra đã thấy thằng Đen đứng chờ, chơi cho đến tận tối mịt khi người lớn gọi về ăn cơm. Trước ngày xe đi, nó mang đến một chùm xoan đất hái từ vườn nhà. Chùm quả ấy được khư khư giữ trong tay suốt chuyến hành trình dài, để rồi khi gặp lại bọn trẻ con hàng xóm ở phố, mỗi đứa được chia một quả kèm theo lời chém gió rằng người hái đã phải trèo lên một cái cây cao bằng nhà ba tầng mới hái được :)).
Những mùa hè sau đó, thời gian về quê ngày càng ngắn lại, thường chỉ được hai ba ngày rồi lại đi. Thằng Đen chỉ còn được gặp lại đôi lần nhưng không còn chơi với nhau nhiều vì không có thời gian. Rồi sau này, khi ông bà nội mất, những chuyến về quê cứ thưa thớt dần. Tuổi mới lớn mang đến nhiều thứ mới lạ để khám phá ở thành phố, những trò chơi ở quê không còn sức hút như trước nữa.
Rồi từ bao giờ, quê nội lại trở nên xa lạ. Mỗi khi về, bước chân giống như một người khách từ phương xa đến thăm. Mọi thứ vẫn vậy nhưng cảm giác đã khác: những cái hố từng câu rắn nước, bụi cây từng chui vào trốn, chúng vẫn ở đó. Người ta vẫn nhận ra, vẫn chào hỏi và yêu quý những người họ hàng, hàng xóm gặp trên đường, chỉ là có điều gì đó đã thay đổi trong cảm nhận. Ký ức vẫn nhớ nhiều, nhưng cũng đã quên đi nhiều thứ rồi.
Một ngày gần đây, trong một cuộc trò chuyện tình cờ, mẹ bỗng hỏi có còn nhớ thằng Đen không. Câu trả lời là có, kèm theo ý định hỏi thăm tình hình của nó. Nhưng chưa kịp mở lời thì người mẹ đã bảo nó chết rồi. Chuyện xảy ra vài năm trước, nó đi làm công nhân trong Bình Dương, một lần ngồi ăn cơm quán đúng lúc có hai đám rượu chè đánh nhau gần đó. Và rồi, nó bị một gã ẩu đả nào đó đánh chết khi còn chưa kịp hiểu điều gì đang xảy ra.
Thế đấy! Ký ức về Đen không nhiều, nhưng hình bóng nó thỉnh thoảng vẫn hiện về mỗi khi bắt gặp những chiếc xe đẩy bán xoan đất trên đường phố. Từng có một ý nghĩ rằng biết đâu một lúc nào đó sẽ vô tình gặp lại nó trên đường phố Hà Nội. Hoặc năm nào đó về quê, sẽ gặp lại nó khi cả hai đều đã lớn, rồi ngồi ăn uống, uống rượu chuyện trò hỏi thăm nhau... Gương mặt và nụ cười của nó khi đưa chùm xoan ngày ấy vẫn vẹn nguyên. Nhưng có điều là: vào khoảnh khắc ngắn ngủi cuối đời, liệu nó có thắc mắc tại sao điều này lại xảy ra? Giống như hồi nhỏ nó đã làm gì để bị bắt nạt như vậy? Nó có bao giờ hỏi tại sao mình phải chịu đựng những điều đó? Nó cũng như câu hỏi mà sẽ chẳng bai giờ trả lời được là tại sao hồi đó mình có thể xấu tính và khốn nạn đến vậy? Tại sao bất hạnh cứ phải đổ dồn xuống đầu thằng Đen và mẹ nó?
Tạm biệt Đen. Người chết thì cũng đã chết rồi, mọi lời tiếc thương hay sám hối lúc này đều trở nên muộn màng và vô nghĩa. Nhưng có một điều mà tao luôn ước giá như có mày có thể biết được: chùm xoan đất ngày ấy có ý nghĩa lớn lao đến nhường nào. Bài học vô giá về lòng bao dung sự vô tư của một đứa trẻ thuần khiết.
Có lẽ Đen đến cuộc đời này trong nghèo khó, rời khỏi cuộc đời trong tức tưởi, nhưng mày đã cho tao một món quà vô giá. Suốt những năm tháng trưởng thành, hình ảnh của mày vẫn âm thầm hiện hữu trong mọi cách hành xử hàng ngày. giữ một thái độ bao dung và vô tư với con người, với sự vật dù gặp phải những biến cố không như ý. Đôi lúc tao cũng thấy khó chịu vì tự thấy mình hơi đa cảm và sướt mướt, nhưng sau cùng, tao hiểu rằng có lẽ nó đã trở thành một phần không thể thay đổi trong con người tao. Và tao trân trọng điều đó, cảm ơn Đen!
