#vooraard

Het raadsel Nederland

In 2008 vroeg een redacteur van een uitgeverij of ik niet een boek over Nederland wilde maken. Nederland was zo veranderd de laatste dertig jaar, er was zoveel bij gebouwd. Ik begreep wat hij bedoelde, want als je in Leiden of Amersfoort het station uitloopt wanneer je er toevallig dertig jaar niet meer geweest bent, dan schrik je je dood. Overal om je heen van die vastgoedarchitectuur, die met het geld van pensioenfondsen is neergezet. En zo kun je nog een tijdje doorgaan in Nederland. Vinex-wijken, industrieterreinen, winkelcentra, er is heel wat bijgekomen in de afgelopen tijd. Het idee dat ik dat allemaal zou gaan fotograferen leek mij geen prettig vooruitzicht. Ik wilde wel een boek maken over Nederland. Voor mij lag het meer voor de hand dat ik een serie die ik eerder had gemaakt weer op zou pakken. In de zomer van 2004 reisde ik opdracht van NRC Handelsblad een maand lang door Nederland. Voor de achterpagina van de krant schreef ik iedere dag een tekst bij een foto die ik had gemaakt. Van die serie verscheen later dat jaar het boekje Achterland.

De verbazing over de inrichting van ons land was een terugkerend thema in dat boek. Maar vanwege de dagelijkse deadline ontbrak de tijd om rustig alles in mij op te nemen. Dus toen ik in 2008 de draad weer oppakte nam ik mij voor eerst eens op mijn gemak te gaan kijken. Ik reed naar Nieuw-Vennep, parkeerde de auto en liep wat rond, met een keukentrapje dat ik altijd bij me heb voor een iets verhoogd standpunt. In de Venneperstraat maakte ik een foto van twee vrouwen die met elkaar aan de praat waren geraakt. De een staat over haar fiets gebogen, de ander naast een  buggy met daarin een peuter. In het mandje onder het kind liggen boodschappen. Links en rechts staan lage winkelpanden uit de jaren zestig, verderop in de straat huizen die een stuk ouder zijn. Zo’n tafereel waaraan je niet kunt zien waar je precies bent, maar dat onmiskenbaar in Nederland is gefotografeerd.

De vorm van die foto beviel mij meteen. Zo kon ik laten zien hoe Nederland er op dit soort plaatsen uitziet. Het trapje bood net iets meer overzicht en ruimtelijkheid. Het benadrukt het idee van constructie, van een blik op een toneel. Alsof je vanuit een stoel in een theater kijkt, waarbij bomen, kerktoren, glasbakken, huizen, winkels en straatmeubilair deel uitmaken van een decor. Het werd mij duidelijk dat ik niet al te grote plaatsen moest bezoeken: je treft er mensen op straat, maar niet te veel. Het zijn geen passanten, zoals in grote steden, maar meestal mensen uit de directe omgeving. Zij zijn op een vanzelfsprekende manier onderdeel van het beeld. Bovendien vind je binnen die kleinschalige verhoudingen makkelijker een standpunt om de ongerijmde combinaties van bouwstijlen naast elkaar te laten zien. In de kernen van veel gemeenten is door de jaren heen steeds iets toegevoegd. Dat is wat die plaatsen een typisch karakter geeft. Je treft er een statig negentiende-eeuws pand naast een winkel in elektronica uit de jaren zestig met een plat dak. Met daarnaast een laag dijkhuisje uit de jaren twintig en een  Rabobank van nog geen tien jaar oud.  Het is een omgeving waar regelgeving en toevalligheid het beeld bepalen, waar je de laatste opvattingen over de inrichting van een plein aantreft tegen een achtergrond van lokale middenstandsarchitectuur. Pogingen tot regie zijn letterlijk een afspiegeling van verschillende belangen en opvattingen.

Net als halverwege de jaren negentig bij Hollandse Velden – een boek over amateurvoetbal in Nederland – had ik het gevoel dat ik niet bij de hoofdklasse moest zijn, maar op eenvoudiger plaatsen. In dit geval dus weg van het grootstedelijk decor. En net als bijHollandse Velden geeft dat een kaler beeld van een cultuur, dat voor mijn gevoel dichter bij de kern komt. Het laat een grote herkenbaarheid en uitwisselbaarheid zien en daarmee iets van het mechanisme dat zich in iedere cultuur anders manifesteert.

In een van de columns in Achterland beschreef ik hoe dat mechanisme deels in zijn werk gaat. Als er bijvoorbeeld ergens een plein moet worden heringericht, dan pakt de architect een catalogus erbij van een firma in straatmeubilair. ‘Hij kiest wat zitbankjes en afvalbakken uit en zoekt voor de boompjes een bijpassend boomrooster,’ schreef ik toen onder meer. De catalogus voor in dit boek illustreert die gedachte. Alles wat wij om ons heen zien kan worden besteld en worden geleverd.

Dat geldt ook voor de horeca-interieurs die in dit boek zijn opgenomen. Daarin bestaat een grote variëteit, ze zijn net als de straatbeelden in veel gevallen onmiskenbaar Nederlands. Maar steeds vaker zie je dat de sfeer en de uitstraling niet het gevolg zijn van de oorspronkelijkheid van eigenaren die jarenlang hun stempel op het interieur hebben gedrukt. Die uitstraling is een concept dat men bewust kiest en waarvan de bijbehorende rekwisieten via de groothandel worden besteld. Zo vinden wij in de catalogus de stoepborden terug waarmee de bakker of slager zijn ambachtelijkheid wil uitstralen. Maar die borden kom je overal tegen en worden juist niet op een ambachtelijke manier gemaakt. Het illustreert de spagaat van deze tijd.

En daar ergens zit een wezenlijke onderscheid in wat wij om ons heen zien. Tussen cultuur van ambachtelijk denken die door de jaren heen is ontstaan en cultuur die in oplage wordt gemaakt en op een achternamiddag kan worden besteld. Het gaat bij dat laatste niet over wie je bent, maar over wie je wilt zijn. Dat zie je niet alleen terug in de aankleding van een grand café, maar ook bij de inrichting van een plein of een straat. De vraag naar oorspronkelijkheid en identiteit is blijkbaar zo groot, dat er industrie is ontstaan om in die behoefte te voorzien. De losse onderdelen kunnen uit voorraad worden geleverd. Dat brengt grappig genoeg onvermijdelijk ook het omgekeerde teweeg: alles gaat toch weer een beetje op elkaar lijken. Wanneer we terugkomen van vakantie en de grens zijn gepasseerd zien we het onmiddellijk. Dit is Nederland, dit is zoals wij het doen. Maar waarom wij het zo doen, dat is het raadsel.