#trieulamchau

(Tản linh tinh trong một buổi chiều xám xịt, bầu trời Sydney nặng trĩu một bọng mây và mưa. Nhớ nhà, mệt lòng, chẳng biết làm gì cho đến ngày 13/1. Chỉ muốn ngủ vùi cho quên tất cả. Cuộc sống chẳng bao giờ cho mình lựa chọn! Định viết 1 note về 1 bộ phim chỉ toàn người bị rối loạn tâm thần nhưng nghe xong bài hát "Hà Nội ngày trở về" với bản phổ nhạc của một nhà thơ mình rất thích: Triệu Lam Châu, thế là viết cái note này).

"Nằm xuống sàn ôm lấy em đi

Cán bộ ơi, đừng sợ

Cứ đóng giả ta làm chồng vợ

Bọn giặc càn đến trước ngõ rồi

Anh nghẹn ngào không nói được nửa lời

Ôm nàng trong vòng tay bổi hổi

Cô gái Bana mười tám tuổi

Chiều rằm trăng mới nhủ trên non

Anh thoát trận giặc càn

Đã đi khắp trời Nam bể Bắc

Trái tim luôn thầm nhắc

Một nét ngời trăng sáng trên non".

Lần đầu tiên mình biết đến Triệu Lam Châu là năm học lớp 12, theo mẹ về Hà Nội và gặp các bác các chú trong Hội Văn học Nghệ thuật các Dân tộc thiểu số Việt Nam. Nghe mọi người nói về ông, mình bắt đầu tìm đọc. Bài thơ trên là tác phẩm đầu tiên mình đọc và rồi cứ thế nhớ mãi tới mức ám ảnh đến giờ những cấu trúc câu, cách chọn từ nhả nhãn tự rất chân thành mộc mạc. Sau này đọc nhiều thơ ông viết, sách ông dịch (ông dịch sách truyện từ tiếng Nga sang tiếng Việt rất hay), mình hay tự hỏi: Điều gì kiến tạo nên một Triệu Lam Châu tài hoa như thế? Nếu ông mãi chỉ là một chàng trai Tày Cao Bằng, chẳng đi Nga để học Mỏ địa chất, chẳng trở về để tham gia sáng tác văn học các Dân tộc thiểu số, chẳng làm thơ, viết nhạc, thì sẽ có ai thay ông đưa tinh thần Tày, tư duy Tày, trí tuệ Tày, và cả nguồn văn nghệ dân gian Tày hội nhập một cách xuất sắc như thế?

"Mé bước lên nhà sàn

"Nhà bác có trái hồng chín mẩy

Như mặt trời trên rẫy

Xin nhượng lại cho tôi được chăng?"

Chàng trai đứng thập thò bên sân

Vờ chuyện trò cùng đàn em nhỏ

Nhưng tai cứ vểnh lên chừng nín thở

Nghe mé hỏi trên nhà.

Giờ đây nàng công tác nơi xa

Có biết chiều nay anh đến

Ngồi bên gốc hồng hổn hển

Mùa thu đầy vòm xanh.

"vâng, nhà có trái hồng đậu trên cành

Chưa có ai xin hái

Nay bác để ý tới

Tôi hân hạnh lắm thay"

Bất giác chàng trai mở miệng cười thầm

Đàn em thơ ngơ ngác

Chúng làm sao hiểu được

Tấm lòng anh đang bay trên mây.

Mặt trời thu chín mọng trong lành

Chiều hôm sâu vời vợi

"Đêm nay mình lại ngồi viết thư cho em"

Trái hồng chín lặng trong tán lá."

Khi nói về văn thơ các dân tộc thiểu số, nhiều người hay lập luận rằng, nền văn học các dân tộc thiểu số bây giờ chỉ là một nền văn học vay mượn khi mà hầu như tất cả các tác phẩm đều được viết bằng tiếng Việt. Rất hiếm một nhà văn, nhà thơ dân tộc thiểu số nào viết bằng chữ viết riêng (trừ Inrasara - người Chăm, Hùng Đình Quý - người Mông và vài người khác nữa). Nhưng sự thực là không phải dân tộc nào cũng có chữ viết, hoặc bảo tồn được chữ viết của mình đến thế kỷ này. Điều đó không có nghĩa là nguồn văn nghệ dân gian của họ vay mượn và nghèo nàn. Mình thì coi việc sử dụng tiếng Việt để chép lại Văn nghệ của các dân tộc thiểu số là điều dễ hiểu và nên chấp nhận. Nó cũng giống như việc sử dụng tiếng Anh, hay tiếng Pháp để viết văn của người Việt, để quảng bá và hội nhập văn hóa Việt ra ngoài thế giới. Có lẽ cũng suy nghĩ như vậy chăng nên Triệu Lam Châu làm thơ viết văn không hề Tày chút nào trong câu chữ nhưng lại vẫn rất Tày trong các tứ thơ.

Nói như vậy không có nghĩa là mình không ủng hộ các sáng tác bằng ngôn ngữ mẹ đẻ của các tác giả người dân tộc thiểu số. Nếu dân tộc đó có chữ viết thì việc phát triển hệ thống chữ viết thông qua các hoạt động sáng tác bằng ngôn ngữ chữ viết của dân tộc đó là điều cần được khuyến khích. Nhưng bảo tồn văn hóa không phải là câu chuyện của riêng một dân tộc nào cả. Bản thân các di sản, đặc biệt là di sản phi vật thể là sống động và vạn biến. Bảo tồn sống để các giá trị văn hóa được lưu truyền và phát triển trong đời sống xã hội, để các tầng lớp, dân tộc khác nhận ra chúng, coi chúng như những bản sắc để phân biệt các tộc người này với tộc người kia là điều cần hơn cả. Mà để số đông nhận ra và tôn trọng sự khác biệt đó, thì các giá trị đó phải được diễn giải và "khoe" bằng thứ ngôn ngữ phổ thông đại chúng nhất.

Câu chuyện văn nghệ các dân tộc thiểu số ở Việt nam xem chừng như những con sóng lớn ở đáy sông. Dù rất mạnh mẽ nhưng chưa bao giờ vượt lên khỏi bề mặt vốn dĩ phẳng lặng của văn đàn Việt Nam.

Đối với bản phổ nhạc mới "Hà Nội, ngày trở về" của Triệu Lam Châu, mới đầu mình hơi hẫng, vì có thể cái não mình đã mặc định một giai điệu khác, nhưng sau hai câu đầu thì mình nhận ra sự thân quen trong giai điệu. Thứ giai điệu mà chỉ có người miền núi mới nhận  ra, đặc biệt là ở câu "Tôi bồi hồi khi chạm bóng thủ đô" và hai câu kết của bài. Đúng là khó chấp nhận được những "làn điệu Tày" đến thế trong những lời ca "Kinh" đến vậy. Chúng rừng núi tới mức "quê mùa" so với bản phổ nhạc cũ sang trọng, điêu luyện và "quý tộc" của Phú Quang. Cũng có thể lỗ tai nhĩ thính của mình dễ chấp nhận hơn bởi mình đã quen với sự giao thoa văn hóa và thấy được sự thân quen trong những điệu ngân mượt mà. Chúng giống như được triết xuất ra từ những đoạn ngân của điệu sli, điệu cọi và những âm hưởng của núi rừng. Khách quan mà nói, mình thấy thích bản phổ nhạc cũ của Phú Quang hơn (Mình hay cố hữu thế đấy). Nhưng rõ ràng là, nnỗi nhớ thủ đô của một người miền núi sẽ không bao giờ giống nỗi nhớ của một người thủ đô. Cách trải lòng, trải nỗi nhớ càng không bao giờ giống. :).