#terugblik

Pieter Pottenkijker blikt terug (en hoopt) Terugkijkend op 2024 kan Pieter Pottenkijker slechts concluderen dat het een turbulent en dramatisch jaar. Voor mens en natuur, voor hart en ziel. Wat vaak gezien wordt als een ver-van-mijn-bed-verhaal harde realiteit die zich vlak voor onze ogen voltrekt. Toch blijven wij ons gedragen als passieve toeschouwers op een tribune: betweters en praatzieken…

‘Wat betekent een lijn voor mij?’ was de vraag die een formeel uitgevoerd onderzoek inzette tijdens mijn academietijd (2012-2016).  Tot dan toe werkte ik puur intuïtief en produceerde beeld na beeld, maar het gebrek aan taal om over de beelden te spreken begon in de context van de academie tegen me te werken. Het formele onderzoek ging me verrassend vlot af en leidde tot veel waardering. Ik stond sterk in mijn talige toelichting ervan. Het voelde als een trucje en ik stopte met die manier van werken omdat het voorbij gaat aan wat kunst kan zijn. Wat ik er nog van meedraag zijn twee werken en een boek: - een rol papier (1.50x10m) met daarop een enkele balpointlijn, in het midden 1.5m openliggend en aan beide kanten opgerold als een boekrol, waardoor onduidelijk is of de lijn de gehele lengte van het papier beslaat - een grillig gevormde, gesmede lijn die in de muur verdwijnt en even later weer tevoorschijn komt - ‘de horizon, een geestelijk verschiet’, een boekje met weinig tekst en veel beeld van verzamelde werken van Ger van Elk, dat eenvoudige materialen als mentale landschappen toont. Achteraf gezien een ontdekking die mijn werkproces sterk heeft gevormd en al opening gaf naar de subjectieve ervaring versus de omgeving.

 ‘’Nut is een begrip dat in de natuur geen betekenis heeft. Het is een antropomorfe gedachte, alsof alles voor ons nut moet hebben. Zo werkt het niet in de natuur. Het gaat om eten of gegeten worden. ‘’

Bovenstaande zinnen dienden lang als ‘verdediging’ van het werk dat ik maakte. De zinloze handelingen die ik uitvoerde waren bijvoorbeeld het vormen van geometrische lege plekken in een met bladeren bedekt wandelpad en het in een leegstaande fabriekshal een stuk muur te ‘schilderen’ met een uitgedroogde verfroller die in diezelfde hal gevonden was. Deze handelingen werden vastgelegd op video of foto en zo als documentatie van een voorbijgegaan moment getoond.

Door de materialen die ik van de diverse locaties meenam steeds meer als uitgangspunt te gaan nemen kwam ik op de notitie van ‘tijdelijkheid’ die leidde tot series van samengevoegde materialen met analoge foto’s van details die ik op de veelal verlaten plekken die ik bezocht maakte. Daarna zocht ik een manier waarop het werk tijdelijk zou zijn in plaats van het te tonen en dit werden ongefixeerde balpentekeningen op papier van divers formaat, zowel gevonden als nieuw (balpentekeningen Kunstwinkel en tijdens ‘witruimte,  in ruimteCAESUUR). Het idee was dat zodra de tekening ergens getoond werd, deze op zou lossen in het licht. De organische vormen van de tekeningen verkennen vragen als waar liggen mijn grenzen qua fysieke en mentale energie, hoe beweegt energie in sociale situaties, wat gebeurd er in het onbewuste en wat zijn mijn waarden? De balpentekeningen zijn sindsdien een doorlopende verkenning van en toegang tot het onbewuste gebleken. Na enkele jaren in schetsboek(jes) gewerkt te hebben vormt nu een boek uit de kringloop ondergrond voor het tekenen. Het boek als vorm komt met regelmaat terug in het werkproces, als samenbrenging van eerder tweedimensionaal werk, als fotoboek zoals bovengenoemd en als object, waarin alle tekst door arceren met ballpoint onleesbaar is geworden (MonCapitaine, zomertentoonstelling 2019 en publicatie in BALLUSTRADA (3/3, 2019). Het interessante is dat deze vorm één persoon tegelijk toelaat, een één-op-één ontmoeting met het werk mogelijk maakt die erg intiem is en geleefd kan worden. Het sluit mij als maker buiten, en ook in een tentoonstelling creëert het een vacuüm door de beperkte toegankelijkheid.

Het boek ‘party of one, a loners manifesto’ van Anneli Rufus lees ik elk jaar, en door de onderstrepingen en notities in de kantlijn groeit het met me mee. Zinnen als ‘desert islands are fine, but not required’ spreken tot mijn verbeelding en zoeken een vorm in het werk. Tijdens een solo-reis van 5 dagen in en rondom Dublin, Ierland herkende ik de eenzaamheid in een landschap dat mij paste als een tweede huid. De eenzaamheid, het verschil met alleen-zijn, en de rijkdommen die beiden kunnen brengen, met name in een wereld waarin dingen die je alleen doet, vaak als minder waard (want vreemd, waarom niet samen? Waarom niet direct met iemand delen wat je meemaakt?) worden gezien. Notities en schetsmatige tekeningen vertellen over het ervaren van een landschap waarin herkenning schuilt, een thuiskomen ervaren wordt, terwijl het de eerste keer is dat ik het bezocht (een tweede reis, van kust naar kust, volgde in 2019, toegevend aan mijn verlangen vanaf die kust ook de oceaan te ervaren). Hierdoor begon ik tussen 2015 en 2018 voor het eerst vorm te geven aan de weerstand die ik voelde tegen de commerciële manier van werken en het vermarkten van kunst. Er kwam een performance-werk zonder publiek waarin ik een groot formaat tekening met schoolbordkrijt maakte op de vloer van de academie. De ochtend na voltooiing werd deze alweer weggevaagd. De afzondering en tijd die nodig waren voor het creëren van het werk en de noodzaak om alleen te zijn werden doorvoeld door het maken ervan en zorgden ervoor dat ik begon te lezen over het onbewuste, dat 80% van de werking van ons brein bepaald. Via een ateliergesprek met Anne-Marie van Sprang kreeg ik het boek ‘het drama van de afhankelijkheid’ met essays van Connie Palmen in handen. Dit boek, haar specifieke taalgebruik, de filosofische grondslagen ervan, het beschrijven van de rol van de eenzaamheid voor het creatieve proces en met name het idee dat de werkelijkheid een weefsel is dat gevormd wordt door allerlei narratieven stuurden het denken-met-mijn-handen in herhalende handelingen, ritmes die gevormd worden door het krassen en ‘gedachteloos’ schrijven met pen op papier, het werken met garens en draden als grove borduursels die vormen van tekst en textuur vermengden.

Wandelen werd een vast deel van het werkproces. Op het strand, langs de kustlijn van Walcheren en in de stad Vlissingen vond ik tijdens wandelingen details in gebouwen, menselijke en natuurlijke elementen die me blijvend verwonderen en leren over opbouw en verval, erosie en zorgdragen. Daarnaast raapte ik fragmenten zoals stukjes plastic, vistuig, schelpen, stenen en papiertjes op. Deze worden gefotografeerd op een witte ondergrond in kenmerkend hard Zeeuws licht. Het is een poging te vatten wat ik aan informatie en indrukken opneem tijdens de wandelingen. De wandeling die ik samenstelde op vraag van de Vleeshal tijdens hun programma ‘So you don’t get lost in the neigbourhood’ gaf in combinatie met de publicatie ‘sensitive fragments’, inzicht in mijn werkwijze tot dan toe. Deze manier van mijn werk delen voelde zo natuurlijk dat ik me sinsdien afvraag of het op meer gebruikelijke manieren tentoonstellen van mijn werk nog voor meerwaarde heeft in het werkproces. 

In deze periode kreeg ik kartonnen hoekjes aangeboden, telkens zo’n 100 per maand. Dat ging twee jaar lang door. De kartonnen hoekjes verlijmde ik in ‘aanhef’ (getoond in BLADEREN, in GHL Middelburg) en vervolgens in ‘alinea's’ tot wat nu letter to the horizon (foto) heet. Dit is een van de werken die inmiddels gefungeerd hebben als onderdeel in een ‘tijdelijke stapeling’, waarover later meer. BLADEREN was een experiment waarin ik alles wat ik vanaf 2016 gemaakt had meenam naar de tentoonstellingsruimte. Om te reflecteren op wat er die jaren gebeurd was maakte ik vier weken lang elke week een nieuwe presentatie die een weekend lang open was voor publiek. Hierin ging ik het gesprek aan en zocht samen met de bezoekers naar wat er in de beelden gebeurd was. Dit samen kijken zette mij als kunstenaar in een kwetsbare positie, want het eerste wat ik duidelijk moest maken was, dat ik het zelf ook niet wist.

In 2020 werd ik door GalerieGerritse gevraagd een tentoonstelling te maken. Ik ging het gesprek aan en kreeg toestemming om de galerie vier weken lang als atelierruimte te gebruiken om mijn werkproces te delen met publiek. Tijdens de openingstijden van de galerie stond ik bezoekers te woord en werkte door. Enkele mensen kwamen meerdere keren kijken en groeiden zo mee met het werkproces. Er was ook verwarring, omdat mensen verwachtten ‘af’ werk te zien, ik moest het gesprek zo sturen dat het een uitwisseling werd over een lopend proces in plaats van vastgestelde kunstwerken. Ik nodigde Rebecca Niculae en Annemiek Wolse uit hun praktijk ook inzichtelijk te maken. Met deze vrouwen had ik in die periode een actieve uitwisseling met atelierbezoeken en in die zin maakten zij deel uit van mijn werkproces. De periode werd afgesloten met een gemodereerd gesprek tussen het publiek, de galeriehoudster Ellen Gerritse en mijzelf. Het was voor mij de eerste keer dat duidelijk allerlei lagen van de bevolking aanwezig waren, waardoor ik werd bevraagd op zowel het waarom en ambachtelijkheid als op concepten en inhoud. Bubbelplastic is een materiaal dat me door verschillende personen aangereikt werd. Mijn interesse in verpakkingsmaterialen en –vormen komt voort uit de doelmatigheid waarmee ze geproduceerd worden en de achteloosheid waarmee we ze weggooien wanneer we het begeerde object dat ze beschermden in handen hebben. Die beschermende functie, achteloosheid en het onderweg-zijn dat ze belichamen roept vanzelfsprekend geachte geborgenheid op. Door ze als materiaal te blijven zien beschreef en betekende ik ze met zowel woorden als structuren. Een proefopstelling waarbij de plastics als gelaagde golf in het atelier hingen tijdens Open Atelier dagen in ons ateliergebouw KipVis bracht allerhande beschouwingen te weeg van bezoekers. Het voelde vervreemdend dat het hoofdonderwerp ‘plasticsoep’ werd, waarover afstandelijk gesproken kan worden. Het raakte bij mij aan een inzicht dat materiaal zichzelf blijft, ongeacht wat wij erop projecteren aan mogelijk nut en betekenis(loosheid). Ik was verward en borg het werk op. Het fungeerde erna nog in geheel andere vorm in een tijdelijke stapeling in het atelier.

De maand van de filosofie bracht me in 2022 ‘intieme vreemden’ van psychoanalyticus Paul Verhaege. Daarin verteld hij over energie en stelt hij in een spannende hypothese dat het bestaan van levende wezens wellicht de meest efficiënte manier is om de entropie te bevorderen. Hij verhaalt over het ontstaan van leven en hoe wij als mensen de kroon spannen in het produceren van gigantische hoeveelheden energie die we direct weer opmaken door nutteloze activiteiten uit te voeren, zoals overproductie en toeristische uitstapjes in de ruimte maken. Tenzij, zegt Verhaege, het verbruiken zélf evolutionair gezien de functie is: het bijdragen tot entropie (p.54-59). Hieruit ontstond ‘tegenwicht’, samengesteld uit het betekende bubbelplastic van hierboven. Met veel weerstand en onrust, geplaagd door ‘is dit goed genoeg’ en de wens ‘een statement’ te maken kwam tegenwicht tot vorm. Een installatie in een oude schuur tijdens Kunstenfestival Aardenburg in 2022. Intussen rommelde ik in de losse bodem, wandelde in en rond de schuur en vond daar fragmenten van tegels, glas en hout. Vond een gat in de aarden vloer en vulde dat met de stukjes glas van de gebroken ruiten. Ik verwijderde één afgebakend gedeelte van de groene aanslag die klimop op de binnenmuur had achtergelaten. Kwam tijdens een wandeling plastic stroken bouwafval tegen en bracht dat in twee ‘regels’ als titel zonder woorden op de voorgevel van de schuur. Daar kwam energie vrij in het werkproces, een flow die mogelijk gemaakt wordt door heel open en aandachtig aanwezig te zijn in een omgeving. Dát is mijn werk. En de installatie met bubbelfolie leidde daar enorm van af... ze was niet op de plek zelf ontstaan. Ze hoorde in het atelier.

Taak  

Ons ontwerp heeft als doel om de verblijfskwaliteit te verbeteren. Dit proberen wij te doen door de lange wachttijden te verminderen en de doorstroming te verbeteren door middel van het plaatsen van een brug. Echter zijn er ook enkele delen van het probleem niet opgelost. Zoals het ontwerp er nu uitziet, hebben mensen op de fiets en minder validen geen profijt van de brug. Ten tweede is er discussie in de groep of verblijfskwaliteit daadwerkelijk wordt verbeterd door te zorgen dat mensen sneller van de locatie weg zijn. Wel werd het prototype door eindgebruikers positief ervaren, al spreekt de vorm van het prototype weinig tot de verbeelding. De verbeteringspunten die voorgedragen werden uit het testen met eindgebruikers, zijn de slechte toegankelijkheid en de erg strakke vormgeving. Deze verbeterpunten zouden echter met redelijk gemak verbeterd kunnen worden in een toekomstig prototype.

Proces

Het team heeft het ontwikkel en onderzoeksproces in vier weken doorlopen. Bij het terugblikken wordt er geconstateerd dat er nog wel meer ruimte was om participatory design op een zinvolle en invloedrijke manier uit te voeren en toe te passen. Met de huidige opzet van het etnografische onderzoek hebben we moeite gehad om meningen te krijgen zonder zelf mensen in een richting te sturen. Denk hier aan vragen zoals “vind je het ook vervelend dat je twee keer moet oversteken vanaf de S.V.B.?”. Mensen denken al weinig over de locatie waardoor meepraten een probleem kan zijn. Hierdoor is bij het formuleren van de probleemstelling ruimte ontstaan voor eigen inbreng vanuit de projectleden. Deze eigen inbreng werd geleid door eigen interesses en belangen. Er ontbreekt nog in grote mate inzicht in de problematiek die door de gebruikers van het gebied ervaren wordt. Bijvoorbeeld de perspectieven van mensen die slecht ter been zijn of een rolstoel gebruiken zijn niet opgehaald. Ook is er weinig informatie verkregen vanuit fietsgebruikers omdat van fietsers het lastiger is om tijd en aandacht te vragen. Een mogelijke oplossing hiervoor zou zijn om de testen op meerdere momenten uit te voeren om zo meerdere perspectieven te krijgen. 

Om een beter inzicht te krijgen in de gebruikers en de problemen die zij ervaren, hebben wij unaniem besloten dat hiervoor terug zal moeten worden gegaan naar de Empathise fase. 

Zelfregulatie 

De samenwerking in de groep was goed en iedereen had een redelijk gelijke bijdrage. Het gebruik van Trello maakte dat de taakverdeling altijd helder was en een enkele keer daargelaten, de deadlines werden aangehouden. Door Tumblr te gebruiken voor het portfolio was het overzicht soms lastig te vinden omdat de posts niet op een logische manier geordend waren. Om het overzicht te verbeteren is er een index post gemaakt waardoor de posts beter te groeperen waren. Ook kwam het regelmatig voor dat we door de gezelligheid afgeleid raakten. Hiernaast merkte we zeker dat er enige dominerende en minder dominerende perspectieven in het ontwerpteam waren. Zo werkte Lars meer op de achtergrond waar Tycho als Built Environment student gespecialiseerd op mobiliteit een grote inbreng had. Zijn blik heeft er waarschijnlijk in het bijzonder voor gezorgd dat we veel aandacht hebben gestoken in het verkeersvraagstuk. 

Persoon 

Lars

Ik ben een 20 jarige Bouwkunde student die studeert in het Saxion gebouw. Om van en naar Saxion Deventer te komen maak ik vaak gebruik van de bus die recht voor de school een bushalte heeft. Als ik naar de bushalte of de Jumbo wil, loop ik langs de ontwerp locatie en moet ik ook oversteken bij het kruispunt. Als voetganger moet je om bij de bushalte te komen een stukje omlopen om er te komen, terwijl het een stuk sneller is om direct over te steken. Met name als de bus bijna aankomt of bij slecht weer zie je dan ook vaak mensen oversteken recht tegenover de bushalte. Als je bij het stoplicht wilt oversteken is het vaak erg vol en druk en lopen mensen elkaar in de weg tijdens het oversteken.

Bart

Mijn naam is Bart, ik ben 23 jaar en zit in het vierde jaar ICT technologie. Ik kom uit Tilburg en ben niet erg bekend met Deventer zelf maar wel met het kruispunt tussen de Saxion en het Boreel. Sinds de minor loop ik gemiddeld twee keer per week naar het Boreel om voor de lunch en om een frisse neus te halen. De interviews lieten blijken dat het stukje vanaf de deur naar de brug van het Boreel als negatief ervaren wordt. Dit komt doordat de wachttijden lang aanvoelen en je een stuk naar het kruispunt moet omlopen.  Hierdoor steken er mensen door rood over. Afsnijden kan ook niet doordat een hek geplaatst is. 

Ik heb veel geleerd met het etnografisch onderzoek. Ook al kan er veel verbeterd aan worden zoals meer tijden er op uit te gaan maar het was wel erg handig om verschillende meningen en perspectieven te horen.

Ik heb een sterke bias naar het verminderen van autos. Mijn oorspronkelijke voorstellen waren ideeën die het gebruik van de auto ontmoedigen. Denk aan dingen zoals het sociaal ongemakkelijk maken van het gebruik van de auto, bewust auto’s langer laten wachten en een tunnel voor de auto’s zodat deze uit het zicht verdwijnen en geen hinder geven voor he rest van het verkeer. 

Door mijn opleiding kijk ik wat technisch mogelijk zou kunnen zijn voor de brug. Zo word ik kijk ik naar de mogelijkheden zoals een pianotrap maar denk ik ook aan dingen zoals verlichting, sensoren om te meten hoeveel de brug gebruikt wordt etc.

Goos

Ik ben een 3e jaars student Vastgoed en makelaardij op Saxion. Normaliter studeer ik dan ook in Enschede maar voor deze minor reis ik al een aantal maanden regelmatig van Zwolle naar Deventer. Ik denk dat een belangrijke eigenschap die zeker van belang bij deze minor is dat ik over het algemeen redelijk dystopisch denk over de Smart City. 

Zelf maak ik amper gebruik van de locatie, wel heb ik er enkele keren gereden met de met de auto voor werk en hiernaast ga ik soms naar de Jumbo vanuit Saxion. Ik was niet van mening dat er significante problemen waren aan het kruispunt voor ik aan dit project begon, naar mijn mening kon de weg naar de Jumbo iets efficiënter en toen de opdracht gegeven was viel me al snel op dat ik de locatie akelig lelijk vind, iets waar ik eerder weinig tot geen aandacht aan had geschonken. 

Ik denk dat al het bovenstaande het ontwerp significant heeft beïnvloed, zo heeft mijn studierichting ervoor gezorgd dat ik graag een ontwerp voor een fysieke ingreep wilde ontwerpen met een voorkeur voor SketchUP t.o.v. bijvoorbeeld een app of het plaatsen van sensoren. Iets wat nog eens werd versterkt door mijn negatieve toekomstbeelden met betrekking tot technologie en hoe dit mogelijk anders kan worden ingezet in de toekomst tezamen met mijn gebrek aan technische kennis waardoor enkele Smart toepassingen al snel afvielen of niet eens in mij opkwamen. Een pianotrap als smart technology met een lage impact bood dan ook een juiste manier om dit toch in onze opdracht te verwerken. Ook is het ontwerp de oplossing voor het enige irritatie puntje wat ik bij tijden had, namelijk de oversteekplaats onderweg naar de Jumbo.

Tycho

Ik ben Tycho en 21 jaar oud, een aantal aspecten die van invloed kunnen zijn op het ontwerpproces is dat ik mobiliteit studeer aan de hogeschool van Amsterdam. Doordat ik kennis heb van verkeersknooppunten, was het bij deze casus gelijk raak om mijn kennis te raadplegen over verkeerstechnische vraagstukken. Tijdens het onderzoeken van de locatie werd ik ook regelmatig met mijn neus op de feiten gedrukt door mijn samenwerkingspartners dat ik vooral in verkeersoplossingen denk. Naar aanleiding van dit gegeven ben ik mij bewuster geworden van mijn bias. Verder vond ik het een goede toevoeging om daadwerkelijk etnografisch onderzoek uit te voeren. Hiervan heb ik in week 3 een hoop van opgestoken. Bijvoorbeeld dat ik het idee had dat het als onveilig ervaren zou worden door fietsers, maar dat bleek totaal niet uit het onderzoek. De problemen die ik zelf ervaar bij het kruispunt is dat je als voetganger lang moet wachten bij de verkeerslichten. Daarnaast krijg je als voetganger ook het gevoel dat je hier snel weg wilt door de vele drukte van het gemotoriseerde verkeer. De uiteindelijke oplossing lost het probleem van de wachttijd bij de verkeerslichten goed op, er hoeft namelijk slechts omhoog gelopen te worden. Het probleem over verblijfskwaliteit worden niet direct aangepakt met deze oplossing, daar zou nog zeker beter naar gekeken kunnen worden. 

Tineke

Als student bij de ICT opleiding in Deventer ben ik al meermaals te vinden geweest in het gebied, en had zodoende al enige ervaring met de onprettige verblijfssituatie in het gebied. Zo heb ik al vele malen meegemaakt dat mensen bij het verkeerslicht door rood lopen, er veel auto’s bij het kruispunt langs gaan, en dat het pad naar het SVB-gebouw niet prettig is om te belopen. Maar dat is uiteraard wel vanuit mijn eigen oogpunt als medegebruiker van het gebied. Toch was het lastig om deze houding los te laten, omdat in mijn ervaring het grootste deel van de voetgangers in het gebied net als mijzelf studenten waren, die tijdens een pauze richting het winkelcentrum lopen. Hierdoor was het bijna vanzelfsprekend dat er een oplossing werd ontwikkeld die voornamelijk de studenten helpt. Tijdens de ideate-fase heb ik veel bruggetjes kunnen leggen naar andere projecten die ik wel eens gezien heb, en kwam zodoende meermaals met uitspraken als ‘Ik heb dit wel eens ergens gezien’. Hierdoor kwamen we in het eerste prototype uit op een brug met verschillende attracties, maar deze zijn in een latere iteratie grotendeels verdwenen, enkel de pianotrap is behouden.

Thijs