Mijn boek is uit! | My book is out!

See below for English.

Vandaag is het zover: mijn boek Die goeie ouwe taal ligt in de boekwinkels en landt op de deurmat van de 150+ mensen die het in de voorverkoop besteld hebben. Die goeie ouwe taal bevat 101 vlotte stukken vol verrassende weetjes over het Nederlands, met uitstapjes naar de streektalen en buurtalen. Bekijk hierboven een video over het boek. Via deze link kun je het bestellen.

Het voorvoegsel a- heeft in het Nederlands een duidelijke functie. Asociaal is het tegenovergestelde van sociaal, atypisch het tegenovergestelde van typisch, atonaal het tegenovergestelde van… et cetera.

Die a- is eigenlijk een alfa, want hij is ontleend aan het Oudgrieks, waar-ie precies dezelfde functie had. Als iemand ἄφοβος (áfobos) is, is hij onbevreesd. Iemand zonder geloof is ἄθεος (átheos), goddeloos. Dit voorvoegsel noemen we de alpha privans, van het Latijnse privare, dat ‘beroven’ betekent. De alfa berooft de rest van het woord dus van zijn betekenis. 

En deze rovende alfa is niet altijd zo duidelijk herkenbaar als in asociaal. Ook het Nederlandse asiel gaat bijvoorbeeld terug op een samenstelling met een alpha privans, namelijk het Griekse ἄσυλος (asulos), dat ‘onschendbaar’ betekent. Of neem ons woord asbest. Dat komt van het Griekse ἄ-σβεστος (á-sbestos): onblusbaar. En het godenvoedsel ambrozijn is in het Grieks ἀ-μβροσία (a-mbrosía), dat in de eerste plaats ‘onsterfelijkheid’ betekent. Dit spul moesten de Griekse goden eten om onsterfelijk te blijven.

Maar we kunnen nog verder terug. Dat Griekse voorvoegsel α- (a-) komt voort uit het Proto-Indo-Europese voorvoegsel *n̥-. Ziet er misschien ingewikkeld uit, maar eigenlijk valt het wel mee. Die asterisk (*) staat er alleen omdat dit een gereconstrueerde vorm is; de Proto-Indo-Europeanen hebben immers nooit iets opgeschreven. Dat cirkeltje ( ̥) onder de n geeft aan dat deze medeklinker zich een beetje als klinker gedraagt, zoals de n in het Twentse loopn. Dat streepje (-) staat er omdat het een voorvoegsel is en die punt (.) omdat mijn zin daar eindigde. Het voorvoegsel *n̥- zal ook in het Proto-Indo-Europees een ontkennende functie hebben gehad.

In het Grieks wordt *n̥- dus α- (a-), maar in het Latijn, net zo goed een dochter van het Proto-Indo-Europees, zien we weer een andere ontwikkeling. Daar is *n̥- geëvolueerd tot in-, waardoor er woorden ontstaan als invalidus, instabilis en inhumanus. Of in geassimileerde vorm: immobilis, irrationalis, illegalis. Die woorden zijn voor ons te begrijpen omdat ze natuurlijk ook in het Nederlands terecht zijn gekomen, vaak via het Frans.

De Romaanse talen zijn duidelijk aan elkaar verwant. Het woord voor ‘voet’ is in het Frans pied, in het Spaans pie en in het Italiaans piede. Al deze woorden gaan terug op het Latijnse pedem – de accusativus van het woord pes. 

Minstens zo duidelijk is de verwantschap tussen de Germaanse talen. Nederlands: voet. Engels: foot. Duits: Fuß. Noors: fot. Deze woorden gaan terug op de Proto-Germaanse stam *fōt-. 

Maar nu komt het: zowel het Latijnse pedem als het Proto-Germaanse *fōt- gaan weer terug op het Proto-Indo-Europese *pṓds. Uiteindelijk zijn voet en pied dus één en hetzelfde woord. 

En dit voorbeeld staat niet op zichzelf. Het Proto-Germaans verandert een Proto-Indo-Europese p wel vaker in een f (die in het Nederlands vervolgens een v wordt), terwijl het Latijn die p gewoon behoudt. Deze verschuiving is onderdeel van een serie typisch Germaanse klankwetten die we Grimm’s Law noemen. Naar de ontdekker Jacob Grimm (1785–1863), beter bekend van de Germaanse sprookjes die hij samen met zijn broer verzamelde. En als je van Grimm’s Law op de hoogte bent, ga je het ineens overal zien: pater tegenover vader, porcus tegenover varken, piscis tegenover vis. 

Onderdeel van diezelfde Grimm’s Law is de verschuiving van een Proto-Indo-Europese k naar een h in het Proto-Germaans. En dan zie je ineens dat bijvoorbeeld het Franse coeur (Latijn: cor, accusativus cordem) niets anders is dan het Nederlandse hart. Ook het Oudgrieks, een andere vertakking van het Proto-Indo-Europees, behoudt de k in het woord voor hart. Daar is het namelijk καρδία (kardía), waar wij ons woord ‘cardiologie’ dan weer vandaan halen. Nog leuker: cannabis tegenover hennep.

Het Oudgrieks doet logischerwijs ook niet mee aan de Germaanse verschuiving van p naar f. Zo heeft het Griekse πολύς (polús), dat wij tegenwoordig kennen van bijvoorbeeld polyamorie, uiteindelijk dezelfde oorsprong als het Nederlandse veel. 

lip·let·ter