Nếu nỗi buồn không có thật, và những con đường tỏa ra từ nỗi buồn cũng không có thật, có lẽ cuộc biểu tình vô vọng diễn ra từ khoảng cách giữa trái tim và trái tim sẽ chấm dứt. Thứ Hai và thứ Bảy lộn xộn. Trăng lên từ đáy của con phố. Kiếp trước mình đâu phải là Hải Tử. Liệu ông ta có đi trốn bóng đêm?

Chia tay mùa hè. Mình ngồi cùng với khói nhìn vào khoảng trống mà cậu đã để lại. Thứ Ba và thứ Năm đan vào nhau và bắt đầu nhảy trên tờ lịch để bàn. Tại sao thời gian chạy? Tại sao những người rơi ra sẽ bị lãng quên đi?

Có lẽ khi cậu trở lại căn phòng đó, những bài thơ của mình đã hết hạn sử dụng. Cậu đừng buồn nhé. Cậu có nhớ không? Nỗi buồn chỉ là lá reo giòn trên con đường nhựa. Còn khuôn mặt và đôi mắt cậu sẽ mãi mãi đọng lại trên bốn bức tường. Rồi cả áo khoác và đĩa nhạc. Những vỏ chai rỗng lung linh dưới sự mầu nhiệm của ánh sáng nhân tạo.

Cũng gần tới kết thúc. Ở điểm kết, mình ngửa mặt nhìn bầu trời. Bầu trời của những mảnh vỡ rơi ra.

Cậu đã từng nói gì về tình yêu vậy? Khi người khổng lồ nhắm mắt, mình he hé kéo cửa sổ ra nhìn. Thứ Tư và Chủ nhật rút dao tự sát.

Trong những xáo trộn tất yếu của một Chủ nhật còn tinh mơ, cái đám đốt tranh hoàn toàn xa lạ. Nhà thờ có lẽ đã quên đánh chuông. Hay có lẽ mơ hồ mình không nghe thấy. Những buổi sáng Chủ nhật khác nhau mang tới những cuộc biểu tình khác nhau. Những cuộc biểu tình vô vọng diễn ra từ khoảng cách giữa trái tim và trái tim.

Hôm qua mình viết một bài thơ như thế này. Cậu sẽ đọc chứ?

Độ dài của Mẫu thượng ngàn, so với Đội gạo lên chùa thì cũng tương đương (khoảng 700 - 800 trang). Tuy nhiên, Đội gạo lên chùa tương đối dễ đọc hơn nhờ cấu trúc ba phần khá mạch lạc và dòng thời gian linear. Cụ thể, Đội gạo lên chùa được chia làm 3 phần (Trôi sông, Bão nổi can qua, Về cõi nhân gian), mỗi phần khắc họa một giai đoạn lịch sử tách biệt, qua đó (có vẻ) tư tưởng cũng được truyền đạt rõ ràng. Mẫu thượng ngàn non-linear hơn, bắt đầu bằng cảnh Trịnh Huyền đưa cô con gái Nhụ về làng Cổ Đình, chêm xen vô vàn câu chuyện quá khứ, từ chuyện bà tổ cô Vũ Thị Ngát sống trong thời cấm đạo Thiên Chúa, chuyện Tây mắt mèo Philippe đánh chiếm thành Hà Nội, rồi thì lịch sử, cuộc đời của vô vàn những con người... Đọc Mẫu thượng ngàn, thỉnh thoảng mình bị khựng lại vì không biết nhân vật đang được nhắc đến ở thời điểm nào, họ bao nhiêu tuổi, đang trải qua những gì. Nhìn chung, về mặt structure, mình thấy với Đội gạo lên chùa tác giả làm tốt hơn.

Vẫn là Nguyễn Xuân Khánh với lối viết tỉ mẩn, siêu siêu chi tiết (tiểu thuyết lịch sử của cụ luôn dài và nặng trịch là vì vậy). Từ Mẫu thượng ngàn đến Đội gạo lên chùa, mình cảm thấy các tác phẩm của cụ không quá đột phá về mặt cốt truyện hay nhân vật, nhưng lại giá trị ở những miêu tả về những tục lệ, lễ hội, hay phong cảnh xưa. Trong Mẫu thượng ngàn, những chương, những đoạn như vậy rất nhiều, mình chỉ liệt kê ra ở đây một số và không thể hết được: đám ma đồng chiêm của vợ ông trưởng Kiên (tức mẹ vợ Trịnh Huyền), cuộc hành quyết những giáo dân trong cuộc phân sáp, đoạn ông Trịnh Huyền và cu Điều đi bắt con chim cu cườm, đoạn đám tang bà cả của lý Cỏn, đoạn bà Mùi hầu đồng... Cần phải nói thêm, tác giả sinh năm 1933, nghĩa là không sống trong giai đoạn bối cảnh của cuốn sách này, những gì cụ viết đều là tìm về một thời quá vãng. Càng thêm trân trọng những nỗ lực của cụ trong việc tìm tòi, khắc họa, kiến giải lịch sử, những điều mà các cây viết trẻ viết truyện lịch sử thời nay chưa thể có được.

Lướt review trên Goodreads thấy có người bảo cuốn này mê tín. Quan điểm này thiển cận là rõ nên chắc là không cần phản bác, mình chỉ muốn nói một vài suy nghĩ như này. Mặc dù, đúng là cuốn sách có những tình tiết phi lý về mặt khoa học, như việc ông hộ Hiếu - thầy phù thủy của làng - chữa khỏi bệnh cho Pierre Messmer bằng lá bùa, việc nhà họ Vũ vứt tượng thần xuống sông rồi bị quả báo, Mẫu hiện lên ngăn không cho Nhụ tự vẫn... Nhưng, thứ nhất, Nguyễn Xuân Khánh không cổ súy cho những tập tục, thực hành đó, chỉ coi nó là một phần của không gian, tín ngưỡng tâm linh trong truyện (đây cũng là một điểm mà mình rất thích ở cụ Khánh sau khi đọc 2 tiểu thuyết cùng liên quan đến tâm linh, tôn giáo của cụ, cụ đã viết về đạo Phật, đạo Mẫu với một cái nhìn đầy trân trọng, đặt chúng vào trong chiều dài lịch sử đất nước để kiến giải). Thứ hai, phải đặt những yếu tố tâm linh vào bên trong không gian văn học, không gian lịch sử, để hiểu rằng điều tác giả đang cố gắng làm không phải là phổ biến, cổ súy, mà là kiến giải: kiến giải vì sao các nhân vật, hay vì sao người Việt cần đến thứ tâm linh ấy, trong bối cảnh ấy, thời đại ấy. Thứ ba, nếu nhìn rộng ra, văn học thế giới không thiếu những tác phẩm sử dụng yếu tố hoang đường làm công cụ kể chuyện, ví như Trăm năm cô đơn của cụ Marquez, Yêu dấu của cụ Toni Morrison, hay hằng hà sa số các tác phẩm của Haruki Murakami... Đọc sách hư cấu khác với đọc sách phi hư cấu ở chỗ, ta không tìm kiếm sự thật trên bề mặt câu chữ được viết, ta tìm sự thật đằng sau nhân vật, sau bối cảnh, sau những biểu tượng.

Nhân vật và bối cảnh trong Mẫu thượng ngàn tương đối mang tính đại diện, khái quát. Làng Cổ Đình không chỉ là một ngôi làng cụ thể, nó là đại diện cho tất cả những làng quê Bắc Bộ với những sự biến chuyển trong giai đoạn giao thời cuối thế kỉ 19 - đầu thế kỉ 20. Ở ngôi làng ấy, có đầy đủ các tầng lớp xã hội, thể hiện qua các nhân vật cụ thể: từ lý Cỏn, hương Ất, quản Boong, cụ tú Cao, cụ đồ Tiết, ông hộ Hiếu, thím mõ Pháo, đến cha xứ Colombert, chủ đồn điền Messmer, rồi những thanh niên trí thức tây học như Tuấn, Huy, Xuân... Ở ngôi làng ấy, đạo Phật đã lụi tàn (thể hiện qua hình ảnh ngôi chùa đổ), đạo Thiên Chúa mới du nhập nhưng chưa thể phổ biến rộng rãi, đạo Mẫu sống lại như một chốn nương thân cho những người dân quê trong thời buổi nhiễu nhương, biến loạn. Bi kịch riêng tư của nhân vật cũng là bi kịch chung của thời cuộc, của dân tộc; trăn trở riêng tư của nhân vật cũng là trăn trở chung của một dân tộc đang đứng giữa ngã ba đường, giữa cái cũ và cái mới, cái bản địa và cái ngoại lai, Đông phương và Tây phương.

Cuốn này với mình hơi "phồn thực" (nói một cách literal hơn là hơi nhiều cảnh sex). Rất nhiều tình tiết đề cập trực tiếp lẫn gián tiếp đến thứ bản năng/tín ngưỡng dân gian này, từ mùa trải ổ của thanh niên làng Cổ Đình, sự tích ông Đùng bà Đà, đến rất nhiều cảnh giường chiếu giữa các nhân vật khác nhau. Đặc biệt, những nhân vật là đàn bà, con gái dường như đều có một đặc điểm chung là libido cao, bản năng làm tình mạnh (chắc chỉ có nhân vật Hoa con mõ Pháo là không được mô tả với đặc điểm này?). Tác giả từng trả lời phỏng vấn, "Mẫu thượng ngàn thì nói về Mẫu, cũng có nghĩa là nói đến đàn bà, nói đến nhục cảm." Cá nhân mình hiểu được ý đồ của tác giả, hiểu được chiều sâu văn hóa mà cụ muốn truyền tải, nhưng lại không thích Mẫu thượng ngàn cho lắm ở điểm này. Maybe just personal opinion, because I'm asexual. Nhưng mình nghĩ, viết về tín ngưỡng thờ "mẹ" hay "đàn bà" không nhất thiết đồng nghĩa với viết về nhục cảm, right? Nếu mình không nhầm, trong tín ngưỡng đạo Mẫu cũng thờ cả những nhân vật không làm mẹ (as in đã từng sinh con) như Cô Đôi Thượng Ngàn hay các Cô Bé... Tức là, đạo Mẫu không chỉ xoay quanh hình ảnh người đàn bà gợi cảm mà còn bao hàm cả những trinh nữ linh thiêng, những cô bé đồng trinh đại diện cho sự trong sạch và thiêng liêng. Việc nhấn mạnh nhục cảm như một thuộc tính phổ quát của nữ giới có thể khiến hình tượng Mẫu bị đơn giản hóa. Nhất là, trong thời hiện đại ngày nay, khi những định nghĩa về "giới", về "giới nữ" hay về "mẹ" đang ngày càng được mở rộng, thiết nghĩ chúng ta cần một cách nhìn rộng hơn, bao quát hơn. Nếu phải tìm ra một điểm nào để chê trong Mẫu thượng ngàn, với mình là điểm này.

That which makes us specifically human does not signify our separation from nature; it is part of that self-same nature. It’s a form which nature has taken here on our planet, in the infinite play of its combinations, through the reciprocal influencing and exchanging of correlations and information between its parts. Who knows how many and which other extraordinary complexities exist, in forms perhaps impossible for us to imagine, in the endless spaces of the cosmos … There is so much space up there that it is childish to think that in a peripheral corner of an ordinary galaxy there should be something uniquely special. Life on Earth gives only a small taste of what can happen in the universe. Our very soul itself is only one such small example.

Carlo Rovelli, Seven Brief Lessons on Physics

Các giá trị đạo đức của chúng ta, cảm xúc của chúng ta, tình yêu của chúng ta không kém phần thực tế chỉ vì chúng là một phần của tự nhiên, vì chúng được chia sẻ với thế giới động vật, hay vì chúng được hình thành qua quá trình tiến hóa mà loài người đã trải qua suốt hàng triệu năm. Trái lại, chúng càng trở nên quý giá hơn vì lý do đó: chúng là thật. Chúng là hiện thực phức tạp tạo nên con người chúng ta. Hiện thực của chúng ta là nước mắt và tiếng cười, là lòng biết ơn và sự vị tha, là sự trung thành và phản bội, là quá khứ ám ảnh chúng ta và sự thanh thản. Hiện thực của chúng ta được tạo thành từ xã hội của chúng ta, từ cảm xúc được gợi lên bởi âm nhạc, từ những mạng lưới tri thức phong phú và đan xen mà chúng ta đã cùng nhau xây dựng. Tất cả những điều này đều là một phần của ‘tự nhiên’ mà chúng ta đang mô tả. Chúng ta là một phần không thể tách rời của tự nhiên; chúng ta chính là tự nhiên, dưới một trong vô số những biểu hiện phong phú và biến hóa vô hạn của nó. Đây là điều chúng ta đã học được từ tri thức ngày càng sâu rộng của mình về thế giới này.

điều đầu tiên, dễ nói nhất về cuốn tiểu thuyết này, là cấu trúc của nó. đọc ở đâu đó thấy có người so sánh cấu trúc của "biên sử nước" với "bản đồ mây" của david mitchell. nhưng "bản đồ mây" vẫn tuyến tính, từ truyện thứ nhất đến truyện thứ sáu là tuần tự từ quá khứ đến tương lai, chẳng qua mỗi truyện bị chẻ làm đôi rồi tác giả úp hai nửa lại như chiếc bánh kẹp. còn "biên sử nước" thì, trừ chương đầu, chương cuối và chương 4, tám chương còn lại không biết được chương nào diễn ra trước, chương nào diễn ra sau, hay tất cả đều đồng thời, đồng hiện như những vòng sóng loang ra trên mặt hồ khi ta ném hòn sỏi xuống. thậm chí chúng hoàn toàn có thể đảo vị trí cho nhau mà không làm ảnh hưởng gì đến việc người đọc có thể hiểu được hay không. gọi "biên sử nước" là một tuyển tập truyện ngắn xoay quanh một overarching theme cũng được. mình đọc ít nên chưa gặp kiểu cấu trúc này bao giờ, cũng không biết gọi nó kiểu gì nữa, chỉ thấy có vài nơi kêu nó bằng một cái tên rất hay: mosaic novel. thế nên cũng không hiểu vì sao tác giả lại gọi cuốn tiểu thuyết này là "biên sử", chẳng phải biên sử phải kể các sự kiện diễn ra dọc theo trục thời gian sao?

cấu trúc chung của cả cuốn tiểu thuyết non-linear đã đành, trong từng chương riêng lẻ cũng non-linear nốt. mỗi chương khắc họa một người đàn bà, nhưng khắc họa gián tiếp, nghĩa là nhân vật "tôi" (mỗi chương một "tôi" khác) sẽ chắp nối lại những gì mà họ thu thập được về người đàn bà đó, qua những câu chuyện kể, những lời đồn thổi, bức ảnh cũ, footage camera an ninh, kí ức, v.v. và chúng nhảy lộn xộn giữa các mốc thời gian khác nhau. tất cả tạo nên những không gian, thời gian và những hình tượng hư ảo, tựa như thể giấu sau một màn sương mịt mờ, người đứng ngoài chỉ thấy loáng thoáng, không bao giờ nắm rõ được tổng thể.

vẫn có nhiều điều mình thắc mắc về cuốn tiểu thuyết này, ví dụ như vì sao lại giải thiêng cho hình tượng đức ngài ở ngay chương 4, việc xây dựng các chương như những vòng tròn đồng hiện liệu có phải đang khắc họa một thế giới trước thời toàn cầu hóa, chương 10 với nhân vật mi dường như hơi không liên quan đến những chương còn lại, chương 9 tại sao lại khắc họa một thế giới post-apocalypse và mang hơi hướm fantasy trong khi những chương khác đều có vẻ bình thường... nhưng nhìn chung mình có thể nhận xét là: so với tiểu thuyết đầu tay của tác giả là "sông", "biên sử nước" là một sự up-level, trước hết là về việc áp dụng các kĩ thuật viết và sự dụng công trong việc xây dựng nên cấu trúc mà mình đã trình bày ở trên. giọng văn cũng cho thấy sự đổi khác so với "sông" hay cả trước đó là "cánh đồng bất tận" hay "gió lẻ", trau chuốt hơn, súc tích hơn, biết giấu ý tứ hơn bên dưới bề mặt chữ ngày một cô đọng. ngoài ra, nhân vật mang tính phổ quát hơn, không còn là những con người từ cách nói năng hành xử đến không gian sống đều rặt miền tây như trong tiểu thuyết, truyện ngắn thuở ban đầu.

tuy nhiên, nếu để cho mình chọn, mình vẫn thích "sông" hơn. có lẽ vì "sông" dễ cảm hơn, với cấu trúc truyền thống, với nhân vật xuyên suốt, với những câu chuyện người, chuyện đời, chuyện tình ngang trái. "biên sử nước" cảm giác dụng công hơn nhưng lại vô tình giản lược xúc cảm.