Co się zaczęło w niezwykły sposób, musi tak samo się skończyć.

Mai/y.

Zważ drogi doktorze, że bez głupców byłoby na świecie bardzo nudno... Niech pan pomyśli, jest nas tu dwoje mądrych ludzi; wiemy z góry, że o wszystkim można dyskutować do nieskończoności, i dlatego nie dyskutujemy; znamy wzajemnie prawie wszystkie nasze tajemne myśli; jedno słowo to dla nas cała opowieść; widzimy zalążek każdego naszego uczucia poprzez potrójną łuskę. To, co smutne, jest dla nas śmieszne, to, co śmieszne - żałosne, a w ogóle prawdę mówiąc, wszystko jest nam dość obojętne prócz nas samych. A więc nie może być między nami wymiany uczuć i myśli: wiemy nawzajem o sobie wszystko, co chcemy wiedzieć, i więcej wiedzieć nie chcemy; pozostaje nam jedno: dzielić się nowinami. Niechże mi pan powie jakąś nowinę.

A jednak władanie młodą, ledwie rozwijającą się duszą daje niezmierną rozkosz. Dusza jest jak kwiat, który najpiękniejszy zapach śle na powitanie pierwszego promienia słońca; kwiat należy zerwać w owej chwili i nawąchawszy się do syta rzucić na drogę: a nuż ktoś podniesie? Czuję w sobie tę nienasyconą chciwość pochłaniającą wszystko, co spotyka na drodze: patrzę na cierpienia i radości innych jedynie w odniesieniu do siebie, jak na pokarm podtrzymujący moje siły duchowe. Sam nie jestem już w stanie szaleć pod wpływem namiętnych uczuć; okoliczności zdławiły we mnie ambicję, ale ujawnia się ona w innym kształcie, gdyż ambicja to nic innego jak żądza władzy, a największą przyjemnością dla mnie jest podporządkowanie mojej woli wszystkiego, co mnie otacza; wzbudzać w kimś uczucie miłości, oddania i lęku - czyż to nie jest pierwsza oznaka i triumf władzy? Być dla kogoś powodem cierpień i radości nie mając do tego żadnego pozytywnego prawa, czyż nie jest to najsłodszy pokarm dla naszej dumy? A cóż to jest szczęście? Nasycona duma. Gdybym uważał siebie za najlepszego, najpotężniejszego ze wszystkich na świecie, byłbym szczęśliwy; gdyby mnie wszyscy kochali, znalazłbym w sobie nieprzebrane źródła miłości. Zło rodzi zło; pierwsze cierpienie daje pojęcie, jaką przyjemnością jest męczyć innego człowieka; idea zła nie może się pomieścić w głowie ludzkiej bez tego, żeby człowiek nie chciał zastosować jej do rzeczywistości: idee to twory organiczne, powiedział ktoś: ich narodzenie już im nadaje kształt i tym kształtem jest działanie; ten, w czyjej głowie zrodziło się więcej idei, więcej działa; dlatego geniusz przykuty do urzędniczego biurka musi umrzeć lub zwariować, tak samo człowiek potężnej fizycznej budowy, który prowadzi siedzący i stateczny tryb życia, umiera na apopleksję. Namiętności to nic innego jak idee w pierwszej fazie ich rozwoju: znamionują młodość serca i głupcem jest ten, kto zamierza przez całe życie przejmować się nimi: wiele spokojnych rzek bierze początek w burzliwych wodospadach, a żadna nie burzy się i nie pieni do samego morza. Lecz ten spokój jest często oznaką wielkiej, choć utajonej siły; pełnia i głębia uczuć i myśli nie dopuszcza szaleńczych zrywów: dusza cierpiąc i rozkoszując się, zdaje przed samą sobą surowy obrachunek ze wszystkiego i przekonywa się, że tak być powinno; wie ona, że gdyby nie było burz, ciągły żar słońca by ją wysuszył; zagłębia się we własne życie - pieści i karze siebie jak ukochane dziecko. Tylko osiągnąwszy ten wyższy stan poznania samego siebie człowiek może ocenić sprawiedliwość bożą.