#landschappelijk

Waad ik door de branding. Loop over droog gevallen aarde. Zie ik wier dansen op het ritme van stroming. Prikkelen strandkiezels mijn ongeschoeide voeten. Schuren breuken in steen mijn eeltige zolen. Dan voel ik de vrijheid, het ongeregeld oeverloze leven. Bekijk ik de buitenkant van het zijn. Het zichtbare wezen. Ninet Kaijser beeldt dit af in elke schoonheid die het mogelijk heeft met kleurpotlood op papier. Ik hoor het water door de bedding stromen om de meest prachtige kleuren te polijsten. Haar composities strelen de ogen, liefkozen de blik.

Datgene wat ik zie en ervaar langs kustlijnen en over rotsformaties vertaald Kaijser letterlijk in haar tekeningen, op het eerste gezicht. Dat is haar uitgangspunt, de basis van het werk is de zichtbare werkelijkheid. Al beeldend ontstaan er echter elementen en dimensies die zij nader gaat onderzoeken in nieuwe tekeningen. Kaijser, en ik al kijkend met haar, ontdekt diepere lagen in het vlakke zien. In de tekeningen verwerkt zij de tijd die de werkelijkheid laat verglijden. Ik merk stroming in stilstand op, beweging in rust. Door lijnen, vlakken en kleuren dynamisch over de drager te laten gaan krijgt het werk een filmische gewaarwording en ontstaan tijdloze landschappen.

Na lang en aandachtig kijken zie ik golven spatten op stenen, wuiven grassen mij toe. Er dartelt zelfs een vlinder voorbij, een vis steekt verwonderd de gladde neus uit het water. Kaijser tekent echter geen levend wezen in haar werk, er is slechts water, aarde en stenen. Door de beweging zie ik luchtspiegelingen, voeg ik al starend elementen toe die niet zichtbaar zijn maar door mijn fantasie worden toegevoegd. De tekeningen zijn opgebouwd met minuscuul kleine en korte lijnen. Zo is verfijnd de natuurlijke stofuitdrukking vastgelegd.

Dat wat ik zie en beleef zet Ninet Kaijser letterlijk in een vrije vertaling op papier, op het tweede gezicht. Wat op papier komt te staan bestaat niet, lijkt er altijd geweest te zijn maar is een nieuwe werkelijkheid. Het is de fantasie van de tekenaar die intuïtief een mogelijke omgeving vastlegt. Het had zo kunnen zijn. En natuurlijk is het zo, want de natuur manifesteert zich in de meest ondenkbare vormen, presenteert de waarheid in de echtheid van zichzelf. Tijdens het tekenen begeeft Kaijser zich in het landschap en ervaart de realiteit, maar het is een echtheid die niet waar lijkt te zijn. In het kijken zie ik een omgeving die een reële beleving geeft. Het is er, dus het zal er zijn. In gedachten dring ik door de onnatuurlijk natuurlijk lijkende lagen heen om mijn eigen voorstellingsvermogen aan te boren.

Ik beschouw deze bedachte droomwereld bij Galerie Getekend, waar het werk van Ninet Kaijser wordt gepresenteerd in combinatie met de tekeningen van Ans Tellegen. De beweging van Ninet Kaijser bevriest daar in de verstilling van Ans Tellegen. Waar Kaijser de tijd neemt zet Tellegen deze vast. De werken lijken tegenstrijdig. De kleurige schijnbare echtheid tegenover het kleurloze beeld achter de realiteit. Maar toch geven de kunstenaars in tekeningen elkaar de hand en is de tentoonstelling een eenheid, een harmonieuze samenstelling. Ofwel het ene vult het andere aan, de werkelijkheid en de achterkant van de waarheid maken de werken tot een echte beleving.

Ans Tellegen laat namelijk zien wat ik niet ervaar wanneer lopend door het veld, hink-stap-springend langs de oever zigzaggend over een smalle rivier. Of juist verzandend aan het strand, de blote voeten openhalend aan scherpe schelpen. Mijn bloed kleurt aan de tinten van Kaijser. Maar Tellegen toont in haar zwarte lijnen en vlakken, waar iedere kleur uit verdwenen lijkt, de essentie van de zee en het strand, de kern van het gesteente langs de beek, het wezen van de aarde. En die ervaring is abstract, valt nauwelijks te omschrijven. Daarom verbeeldt Ans Tellegen dat aspect voor mij, voor ons.

Het is de basis van de schoonheid, die op zichzelf een esthetisch beeld geeft. Schaduwen glijden langs formaties en maken vormen in de ruimte. De wijdte van beleving en fantasie. De speling van lijn en vlak die samen een landschappelijke ervaring deelt. Tellegen toont niet de zichtbare werkelijkheid, maar het beeld achter deze waarheid. Niet de uiterlijke waarneming schetst zij, maar de voelbare voorstelling krijgt een beeldende omschrijving. Haar lijnen en vlakken zijn als het ware mijn mentale observatie. Het plaatje dat ik in gedachten voor ogen krijg terwijl ik de werkelijkheid beschouw.

Zo is de beleving van met name de natuur bij Galerie Getekend compleet, constateerde ik al hierboven. Onderga ik de werkelijkheid en doorleef daarbij de essentie achter die waarheid. Niet enkel is het een zichtbare sensatie, maar tevens een voelbare gewaarwording. Aan beide zintuigelijke elementen is voorstelling gegeven, zodat het afgeronde beeld van de tentoonstelling een absolute gewaarwording geeft.

Tentoonstelling werken van Ninet Kaijser en Ans Tellegen bij Galerie Getekend, Stationsstraat 6 in Heerenveen. Te zien van 30 maart tot en met 18 mei 2025.

‘Met minimale middelen verbeeldt zij haar gevoel bij de werkelijkheid. Ze pakt het wezen van het gezichtsveld op, de begrenzing van dat wat het menselijk oog kan zien. (…) Het is de gestileerde verbeelding van het landschap dat eigenzinnig tegen de cultiverende mens aan een eigen evolutie inzet. In diverse op het oog aan elkaar verschillende uitingen laat de kunstenaar dat landschap leven. De weidse horizon, de verre einder, de hoge wolkenluchten worden op de laagste waarde van uitbeelding gezet. Aan het begin van hun wording. Een abstract gegeven in den beginne werkelijkheid. Als op de eerste drie scheppingsdagen. Want meer dan licht, een hemel met wolken en een land met zeeën, heeft de aarde niet nodig. Althans voor Nanky de Vreeze gezien vanuit welhaast het slot van de evolutie, het eind van haar leven.’

Zo zag ik onlangs haar werk in Kunstlokaal No.8 in Jubbega. Recente objecten van haar hand, waarin ik – nu ik de uitgave in eigen beheer van Nanky de Vreeze beschouw – groei ontdek. De uitdrukkingen kunnen almaar met minder gegevens toe. Het verhaal is groots, maar de woorden worden schaarser. De beschouwer heeft aan een half woord genoeg waar de kunstenaar een duidelijke taal weet te spreken. Het is niet zomaar dat De Vreeze met weinig middelen in abstractie concreet kan zijn. Een leven lang heeft ze kunst door de handen gehad en onder ogen gezien, dus weet ze van de hoed en de rand. Heeft kennis van zaken en je er zeker verstand van waar anderen soms met de kind vol tanden staan. Wanneer je dan zelf aan de slag gaat bestaat de kans dat van al die indrukken iets in je eigen creaties sluipt. De beelden die je hebt gezien en met je mee draagt zijn legio. Daar een mengvorm uit vinden lijkt onbegonnen werk, maar toch moeten die inspiraties een uitweg vinden. Deze willen verteld worden, gezien zijn. Handelen in kunst wil nog niet zeggen dat je het zelf kunt maken. Bezig zijn met kunst betekent niet dat je gaandeweg zelf kunstenaar wordt.

Mogelijk heeft dat bij Nanky de Vreeze met zekerheid andersom gewerkt. Was zij al een creator, evenwel een slapende schepper, die deze gave heeft kunnen inzetten om de kunst te promoten zonder het zelf te creëren. Met een neus voor goed werk kon zij dit aan de man brengen. Zij zag nieuw talent en liet dit de wereld weten. Doorgrondde de werken die ze in handen kreeg door te KIJKEN, met hoofdletters, schrijft Ingrid Blans in de inleiding van het boekje ‘VER-BEELDING’. In die gebonden uitgave wordt bondig uit de doeken gedaan hoe De Vreeze uiteindelijk zelf ging scheppen. "Kijken heeft mij gevormd", zegt de galeriehouder en kunstadviseur die kunstenaar werd daar zelf over. "Het verleden is voorbij. Wat ik nu doe is een optelsom van mijn leven."

Dat wil niet zeggen dat ze in het maken van kunst een laatbloeier is. Letterlijk wel, maar het creëren heeft aldoor achter de schermen mee geleefd. Ik kan me zo voorstellen dat de beelden zich in haar achterhoofd lieten opslaan om daar te worden tot eigen scheppingen. Een opslag van wat bekeken is, indrukken die zich vormen tot nieuwe uitingen. Maar ze blijven in depot, in gedachten hangen. Haar handen zullen jarenlang gejeukt hebben om zelf aan de slag te gaan, maar de drukte van het aan de zijlijn staan als coach, curator en gastdocent naast alle andere bezigheden die de kunsthandel met zich meebrengt stond dat in de weg. Er zal denkelijk vast weleens een krabbeltje hier en een schetsje daar uit haar vingers gekomen zijn, want het talent moet toch ergens een uitweg vinden, maar een professionele baan is het nooit geworden.

Tot het jaar 2017 wanneer Nanky de Vreeze huistentoonstellingen op verschillende locaties gaat geven van haar eigen creaties. Ze is dan al enkele jaren kunstzinnig bezig nadat ze in 2012 als kunsthandelaar min of meer met pensioen is gegaan. Door het immense netwerk dat zij opbouwde wordt haar kunst vrijwel meteen opgepakt en uitgerold. Eerst in haar woonplaats Middelburg maar al snel krijgt het vleugels en vliegt haar werk op eigen kracht uit. En net als zij zelf een neus voor talent heeft en dit in het verleden al op een afstand kon waarnemen, wordt haar werk nu gezien en opgemerkt door kenners, kunstruimtes en galeries. Zo heeft Kunstlokaal No.8 het werk naar Noord-Nederland gebracht. Eerst via de kunstbeurs Art Noord in Museum Belvédère en niet veel later in de eigen expositieruimte te Jubbega, waar ik het dus heb kunnen zien.

Zou je denken dat de kunst van Nanky de Vreeze raakvlakken en overeenkomsten heeft met kunstwerken die al gemaakt zijn, ook al omdat ze zovele heeft gezien en als het ware de kunst heeft kunnen afkijken, is dat niet het geval. Natuurlijk vallen er lijnen te trekken en relaties te leggen, maar het werk van De Vreeze heeft desondanks een unieke eigenheid. Het straalt vernieuwingsdrang uit en heeft, afgezien van het feit dat zij van lijf en leden op leeftijd is, een jong karakter. Je kunt wel denken dat dit komt omdat ze nu pas een jaar of tien zelf met de handen bezig is, dat daardoor haar kunst jong en fris oogt. Maar door de jarenlange ervaring in de kunst kan zij door al die indrukken een uitroepteken achter haar werkbare leven zetten. Uit die mengelmoes als resultaat van kijken, beschouwen en bezinnen is een verbeelding ontstaan die met minder meer heeft.

De kunst van De Vreeze heeft weinig omhaal nodig, een enkele lijn op een gevonden plankje kan voldoende zijn een heel landschap te verbeelden. Het materiaal waarmee ze werkt is leidend. Daarvan gaat ze uit, maar vooral het onderwerp landschap is het uitgangspunt. De lijn aan de horizon heeft genoeg stof tot nadenken en is het begin van een volgende beelding. Niet altijd herkenbaar, maar in het werk van De Vreeze draait het vooral om de beleving, het gevoel. De emotie die zij heeft of had in en met een bepaalde omgeving maakt het verhaal dat in enkele beeldende woorden op de drager komt. Nanky de Vreeze heeft weinig woorden en minder uitdrukking nodig om het werk neer te zetten. Doet de leeftijd dat? Alles gezien hebbende blijft het simpele beeld over? Staat dit op haar netvlies na alle kunst waarnaar ze heeft gekeken?

Feit is dat al dat eerdere voelende en nieuwsgierige kijken, dat hele verhaal een slotzin moet krijgen. De Vreeze zet er slechts een punt achter, een enkele stip beperkt tot een lijn, een horizon, een minimale expressie. Het meervoudige van het landschap en de natuur versimpelt ze enkelvoudig in haar abstracte werk. Daarvoor gebruikt zij als dragers gaandeweg gevonden en door het leven gebruikte en afgedankte voorwerpen, als doosjes en oud karton, kistjes, lood en papier. Dat materiaal heeft al een geschiedenis, dus in die sporen van het verleden kan ze kort en krachtig, strak en beknopt verder. De stemming heeft weinig uitdrukking nodig om het zijn te bepalen. Ingrid Blans omschrijft het werk van Nanky de Vreeze als 'visuele poëzie met minimale ingrepen'. Abstracte gedichten zonder woorden, het materiaal is als vanzelf het uitdrukkingsvolle vers. Om tot kunst te worden heeft het een weinig aanpassing nodig. In die beperking weet De Vreeze het beeld tot een hoogtepunt te brengen.

VER-BEELDING / I-Magination. Nanky de Vreeze, objecten 2019 – 2022. Met tekst van Ingrid Blans, Harriet Ramakers, Leon Riekwell, Ineke Spaander, George Verberg. Tweetalige uitgave in eigen beheer, 2022.