Bij een spannend boek kan ik soms niet wachten op het eind van het verhaal. Dan blader ik onbewust gedwongen naar de laatste pagina waarop het slot gedrukt staat. Tijdens het lezen van de eerste bladzijden loopt de spanning al zo hoog op dat ik niet kan wachten de afloop voortijdig te kennen. Dat van achter naar voren lezen is zeker aan te raden bij het boek van Cathelijne Blok. Want dan weet je op voorhand dat zij geen antwoord gaat geven op de vraag in de titel: Maar is het kunst?. Ze komt met vele mogelijkheden die een antwoord kunnen zijn, maar het echte voor mijzelf eensluidend en tevreden stellend antwoord moet ik zelf formuleren. Zij geeft mij handvaten om kunst te kijken. Haar inzicht wat zij kunst vindt. Aan de hand daarvan kan ik mijn eigen kennis samenstellen en tot de wetenschap komen dat niets zo ongrijpbaar begrijpelijk is als kunst.

In haar boek stipt Blok minder de traditionele stijlen aan en beschrijft meer de hedendaagse technieken. “Online valt er voor velen van ons nog een hele extra kunstwereld te ontdekken.” En zij is voor mij de gids in dat onbekende land, de pionier in door mij onopgemerkte streken, voor mij braakliggende terreinen. Het schilderen, tekenen en beeldhouwen lijkt plaats te hebben gemaakt voor fotografie en digitale middelen. Niets is uiteraard minder waar, want schilders, tekenaars en beeldhouwers hebben een eeuwig durend bestaansrecht. Maar bij die composities van deze handwerkslieden wordt minder snel de vraag gesteld of het kunst is. Bij de stijlen die Blok aanroert in haar boek krijg ik plaatsvervangende schaamte en vraag me af of het kunst is. Maar deze kunsthistoricus helpt mij met haar verhalen uit de droom en laat mij gewaar worden dat met moderne technieken in de hedendaagse kunst veel meer mogelijk is dan door mij voor mogelijk werd gehouden.

De disciplines in het boek zijn voor Blok vormen van kunst, die, zo stelt zij, zichzelf nog te vaak moeten verdedigen terwijl ze juist zoveel te vertellen hebben. “Ze worden lastig, ingewikkeld of overbodig genoemd, maar ze zijn een essentieel puzzelstukje van onze gezamenlijke wereldgeschiedenis.” Maar is het kunst? Op die vraag is geen eenduidig duidelijk antwoord te duiden. Op de letter is alles wat niet echt is, namaak is, kunst. Want kunst is natuurlijk altijd een kopie van de werkelijkheid. Of een afbeelding van een gevoel, wanneer je het abstract bekijkt. Maar wat maakt namaak tot kunst. Wanneer is kopiëren een kunstzinnige ervaring. Het ligt niet enkel aan vaardigheid en technisch kunnen, de mens die het ziet velt ook nog een oordeel. De kennis maakt iets tot kunst, is dat zo te stellen of raakt dat kant noch wal en val ik nu jammerlijk tussen wal en schip? Laat ik eens het boek van Cathelijne Blok ter hand nemen. Het wijst mij de weg, een weg – haar weg, in het land der kunsten met een grote K. Het is derhalve een inleiding op, voor de mens die minder verstand van kunst denkt te hebben. En tevens een handleiding voor, al de anderen die hun kennis wensen aan te vullen.

De schrijfster, die door moeders enthousiasme bij de studie kunstgeschiedenis terecht kwam, legt mij haarfijn uit wat ik zie wanneer ik goed kijk. Want dat is in de kunst ofwel bij de kunst het halve werk: kijken. Het boek leert mij beter kijken, waardoor ik steeds meer vragen ga stellen bij wat ik zie. Kunst is volgens Blok niet alleen te zien binnen de muren van een museum, maar is het overal in het dagelijks leven aanwezig. Kijk om je heen en ervaar. “Kunst speelt een wezenlijke rol in onze maatschappij en geschiedenis”, schrijft Cathelijne en ik hang aan haar lippen, “en toch wordt diezelfde kunst te vaak gezien als een overbodige elitaire hobby en is het helaas het eerste waar door de politiek op wordt bezuinigd.” Hoe actueel kan een ontdekkingsreis zijn?! Kunst bepaalt de identiteit van een volk. Het is het fundament van een land.

“Maar is het kunst?” is een interactief boek. De illustraties zijn alle geblurd: digitaal onherkenbaar gemaakt. De titel bij het werk is met een zoekmachine op internet te vinden. Dus moet de lezer naast passief lezen actief in actie komen om een beeld bij het woord te krijgen. De diverse namen van aangehaalde en besproken kunstenaars zijn in de tekst rood afgedrukt, waardoor ik weet waarnaar ik kan googelen. Daardoor kan ik zelf op ontdekkingsreis gaan en verder zoeken op de aangegeven wegen. Verder vult Blok haar verhalen aan met kunst-tiplijstjes. Lijstjes die, naar zij aangeeft, voortdurend veranderen en zeker niet eindig zijn. Zo kan ik vanuit de theorie in de praktijk mijn door haar uitgezette zoektocht voortzetten. Het maakt het boek tot een meer dan interessante wegwijzer in de kunstwereld.

Cathelijne Blok wil door haar teksten ogen openen en beter laten leren zien. En inderdaad geeft het mij nieuw inzicht in de kunsten. Zij bespreekt de fotografie in alle mogelijke verschijningsvormen. Ze laat installaties zien; kunst waar je als beschouwer onderdeel van kunt uitmaken of één mee kunt zijn. Je kunt je welhaast een kunstwerk voelen. De kunstenaar zoekt de grenzen van het mogelijke en tast de kaders van het onmogelijke af. De illusies prikkelen de zintuigen. En dan is er de digitale kunst, waarin welzeker het onmogelijke mogelijk is. Het is een zo onbekend circuit, een geheimzinnig universum, dat de leidraad van Blok een richtsnoer is in dit milieu. Het lijstje ‘kunstkijken.com’ is een welkome route om niet te verdwalen in de digitale artscene.

Het gevleugelde Monty Python gezegde “And now for something completely different” komt bij me op wanneer Blok een andere tak van sport binnen de kunsten beschrijft: performances. De presentaties en optredens zijn over het algemeen eenmalig; wanneer je er niet bij was heb je het gemist. Maar Cathelijne Blok heeft er verschillende voor mij gezien en maakt me er op attent dat er meer kunstzinnige zaken spelen tussen hemel en aarde. En dan als laatste het in de kunst ondergeschoven kind, de mode. De lapjes stof die ik dagelijks draag geven mij een bepaalde identiteit. Het is geen haute couture, ik ben geen wandelend model en laat staan een flanerend kunstwerk. Maar kleding kan wel ontworpen zijn als kunstwerk, waarbij de drager de knaap is waaraan de compositie hangt.

En, ik schreef het al in de eerste alinea, aan het slot van het boek blijkt de vraag in de titel ervan niet beantwoord te worden. “Nu begint het pas.” Cathelijne Blok geeft een open einde. “Je moet het namelijk echt zelf gaan doen. Stel deze vraag hardop, bespreek het met je geliefde of gooi het op de socials. Is het kunst? Laat een gesprek ontstaan over waarom iets wel of niet kunst is zonder te twijfelen aan het bestaansrecht.” En nee, dat is niet lastig, reikt Blok mij nog aan, het is simpelweg ‘kijken’. Iets wat ik al de hele dag door doe.

Maar is het kunst? Van Koons tot Kusama. Cathelijne Blok. Uitgeverij Podium, 2024.

Donderdag 14 mei 1940 - 13.27 uur. De lucht trilt, de aarde beeft, het geluid is oorverdovend. Duitse vliegtuigen bombarderen Rotterdam. Het onheil davert een kwartier kort en vernietigt bijna de hele historische binnenstad. De stad is heeft het hart verloren. Het openbare leven lijkt opeens, na die 15 minuten, helemaal stil te liggen. Maar amper bekomen van de schrik slaat de feniks zijn vleugels uit en stijgt uit boven de puinhopen. Meteen al worden plannen gesmeed voor vernieuwing en herbouw. Men zit niet bij de pakken neer, maar denkt meteen aan een wedergeboorte van de deels verwoeste stad. Kunnen kunstenaars in een dergelijk armageddon overleven? Zijn zij door de apocalyptische puinhopen hun inspiratie kwijt geraakt? Of leeft de kunst door deze tegenslag juist energiek op. Van een afstand schijnt de kunstwereld weggevaagd, maar binnen de stadsmuren leeft en werkt deze als ooit tevoren.

De uitgave 'De Vuurvogelgeneratie' doet daar verslag van; hoe kunstenaars in een verwoeste stad hun hoofd boven water hebben gehouden, wisten te houden. Het verhaalt over de onwaarschijnlijke bloei van een kunstwereld tijdens de bezetting. Doet verslag van hoe die donkere jaren ingrepen in de levens van een aantal bij naam genoemde kunstenaars. Kunsthistoricus en journalist Sandra Smets heeft jarenlang diepgaand onderzoek gedaan naar deze welhaast vergeten periode in de kunstgeschiedenis. In het boek verkent zij het werk en leven van een tiental kunstenaars en andere personen tijdens de bezettingsjaren in Rotterdam. Het schetst een beeld van een stad in puin. En kunstenaars die de brokstukken weer mee aan elkaar lijmden.

Het boek volgt de handel en wandel van Rotterdamse kunstenaars tijdens en vlak na de oorlog. In een verwoeste stad die zichzelf uit de puinhopen weer opricht. Een interessant gegeven dat meeslepend is beschreven. Schilders documenteerden de geschiedenis door het kapotte centrum in tekeningen en schilderijen vast te leggen. Beeldhouwers kregen opdrachten voor monumentale gedenktekens om de 14e mei van het jaar 1940 niet te vergeten. Er was volop leven in de brouwerij. De in de haast gebouwde barakken om de middenstand tijdelijk in onder te brengen werden door kunstenaars van muurschilderingen voorzien. Er bleken in de aanloop tot herbouw van de stad voldoende gelegenheden om kunst in te zetten. Om aldus aan de buitenwereld te laten zien dat Rotterdam zich ondanks het noodlot niet uit het veld liet slaan.

De Vuurvogelgeneratie gaat uiteraard welhaast in het geheel over die kunstenaars in deze verwoeste stad. Vele daarvan waren door het bombardement alles kwijt geraakt. Het atelier, materialen en het oeuvre tot aan die onheilsdag toe. Ondanks dat deze kunstenaars terug waren bij af en van nul af aan moesten beginnen rees de kunstwereld in Rotterdam fier uit de as. Smets doet daar met haar boek nauwgezet verslag van. Ze gaat diep en breedvoerig op de zaken in. Daarmee is het verslag echter geen droge kost, want ze heeft een plezierige hand van schrijven. De materie is zo interessant dat het resultaat van onderzoek zich makkelijk laat lezen.

De kunstenaars worden gevolgd in hun doen en laten tijdens de bezetting. Wat de beknotting van de oorlog met hen doet. Hoe ze trachten te overleven in hun kunst, door hun kunst. Van het bombardement zelf zijn geen beelden of tekeningen. Pas dagen later worden de puinhopen vastgelegd. Voor kunstenaars worden tijdelijk werkruimten en ateliers gerealiseerd. Kunst krijgt zo plaats in de verwoesting. Eerst kan de kunst nog een tijd zelfstandig opbloeien, later komt het onder invloed van de bezetter. Is het om te kunnen functioneren afhankelijk van de bezetter. Op enkele dwarskoppen na, die met hun entartete kunst de eigen weg willen vervolgen. Zij conformeren zich niet aan wat volgens de Duitse macht juiste kunst hoort te zijn. Ondanks de moeiten die hen dat kost zetten ze volhardend door. Met alle gevolgen van dien.

In het boek passeren vele kunstenaars de revue die een legio aan werken hebben nagelaten. Het museum Boijmans neemt in het onderzoek een bijzondere plek in. Ook al omdat de toenmalige directeur in de oorlog een dubieuze rol speelde. Aan de ene kant heeft hij veel ten voordele van de kunsten gedaan, terwijl het wel leek alsof hij naar de pijpen van de bezetter danste. Zo waren er ook diverse kunstenaars die eieren voor hun geld kozen en collaboreerden met de vijand. Om toch maar te kunnen blijven werken en aan tentoonstellingen te mogen deelnemen. Want wie geen lid was van de door de Duitsers ingestelde Kunstkamer kon het wel vergeten. En sowieso was er geen plaats meer voor Joodse kunstenaars.

Het huidige Museum Boijmans van Beuningen heeft de smet van het verleden weggepoetst en kan met geheven hoofd de kunstwerken die in het boek worden genoemd tentoon stellen. Dat is ook gebeurd. Een speciale tentoonstelling, kunst tussen de ruïnes, waarvoor het boek de aanleiding was is nu inmiddels afgelopen. Nog daarna kan het museum putten uit de rijke collectie die de uitgave omschrijft. Een beeldenroute door de stad Rotterdam wijst de bezoeker op de kunst in de openbare ruimte die mee door het bombardement of ondanks de oorlog is ontstaan. Het boek kan echter uitstekend zelfstandig de wereld in en door. De talloze afgedrukte foto's en schilderijen illustreren het verhaal evengoed als het museum dat heeft gedaan in een live-opstelling. En Sandra Smets is zo gedetailleerd te werk gegaan, dat in woorden de beelden als vanzelf beginnen te leven. Niet alleen beschrijft zij de kunst en de kunstenaars in een verwoeste stad, ook doet zij verslag van de handelingen van de bezetter. Zo is “De Vuurvogel” niet alleen een boek over kunst op de voorgrond, maar wordt tevens op de achtergrond verslag gedaan van de oorlog in Rotterdam en omgeving. Een uitgave derhalve die past zowel in de afdeling kunstboeken als onder de kop historie.

De Vuurvogelgeneratie, kunstenaars in een verwoeste stad. Sandra Smets. Uitgave Museum Boijmans van Beuningen, 2023.

Wat als de Nachtwacht niet van Rembrandt blijkt te zijn, maar van één van zijn onbekende leerlingen. Wat als Van Gogh een Belg was, dat zijn wieg niet in Zundert stond maar in het enkele kilometers zuidelijker gelegen Wuustwezel. Deze hypothetische vraagstukken legt Ruurd Mulder mij voor in zijn boek "Kunst marcheert altijd". En geeft daar als docent cultuur- en mediamarketing meteen het antwoord op. Hij schrijft over de marktwerking van kunst. Kunst als branding. Over dat kunst voor het grote geld niet gaat over artistieke kwaliteit, maar dat de naam en reputatie van de maker de doorslag geeft bij de waardebepaling.

Dus wanneer Rembrandt de Nachtwacht niet heeft gemaakt daalt de waarde van het schilderij als sneeuw voor de zon. Het Rijksmuseum zal het wereldberoemde werk schielijk verplaatsen naar een zaal achteraf of opslaan in het depot om er eerloos te laten verstoffen. De naam van de maker is belangrijk, niet dat het een briljant schilderij is: het hoogtepunt van 17e eeuwse Hollandse schilderkunst waarin het vernuft van de Nederlandse school samenkomt. De echte koolzuurhoudende frisdrank met bruine kleur is pas cola wanneer er Coca-Cola op de wikkel staat. Het merk bepaalt de waarde en vermeende kwaliteit van het artikel. De kunstenaar is het merk, zijn werk de waar. Heeft deze een goede naam en wordt het werk alom de hemel in geprezen door veronderstelde kunstkenners, dan neemt het voetvolk aan dat het werk kwaliteit heeft zonder de eigen smaak te vertrouwen. De emotie wordt gestuurd, het kijken bestuurd. "Wanneer zij zeggen dat het goed is zal dat wel zo zijn'.

Mulder legt in zijn boek mij uit hoe het kan dat de praktijk zo werkt. Dat de markt zo in elkaar steekt. Met diverse voorbeelden uit de kunstwereld onderstreept hij de uitkomst van de hypothese. Wat als Vincent Vlaming is, dan loopt België weg met zijn roem en glorie. Want rond de schilder is een bloeiende industrie ontstaan. De naam Vincent is een wereldmerk, zelfs zonder toenaam. Zo zoals Rembrandt dat is. Met een werk van deze kunstenaars boven de bank kun je voor de dag komen in de betere kringen. Een vaandeldrager of sterrennacht van ieder ander schilder krijgt deze waarde nimmer nooit niet toegemeten, hoe correct de compositie dan ook mag zijn. Het bekende merk bepaald de waarde. Rembrandt en Vincent zijn A-merken, de onbekende leerling is het eigen merk dat onderin de schappen  staat.

De originele schilderijen dragen uiteraard het keurmerk, de signering van de meester. Deze staan model voor een reeks van producten met eenzelfde beeltenis. Vincent's zonnebloemen worden tot de nerf uitgemolken en op ieder mogelijke drager afgebeeld. Mulder volgt in zijn boek dat spoor van mythe naar merk. Het trieste figuur wordt op het schild gehesen en als een held door de tijd gedragen. Eigenlijk stierf Vincent van Gogh domweg te vroeg om nog tijdens zijn leven uit te groeien tot beroemd kunstenaar, merkt Mulder op. Vooral dat verhaal is doorslaggevend. Een oninteressant figuur is slecht voor de storytelling. Een leven kan nog dramatisch worden aangedikt om het werk in waarde te laten stijgen. Mulder weet de fijne kneepjes van het vak. Rembrandt en Vincent krijgen de hoed en de rand commercieel aangemeten. Maar ook vat hij Mondriaan bij de horens en neemt Christo op de korrel. En de vrouwen in de kunst laat deze marketing deskundige niet ongemoeid.

Eigenlijk is het boek een volledig college over hoe de werking van marketing en communicatie werkt in de kunstwereld. Op een duidelijke manier legt Ruurd Mulder de Ideële en commerciële motieven uit die ten grondslag liggen aan de miljoenen die voor een hoopje modder op doek opbrengen. Want dat is het, niets meer en weinig minder. Een laag gekleurde materie dat een voorstelling op een linnen doek geeft. Hoeveel zal dat gekost hebben indertijd. Enige tubes verf, wat penselen voor het fijne werk en kwasten voor de grote gebaren, een opgemeten doek op een viertal spielatten. Dat materiaal valt in geld uit te drukken. Maar de tijd die de schilder in het werken steekt is meer abstract. Tegenwoordig verkoopt een werk zich naar de afmeting, naar de aantallen vierkante centimeters. En naar de naam die de schilder in de kunstwereld heeft. Waar het werk te zien is geweest en welke prijs de verzamelaar voor ander werk van dezelfde maker geeft. Dat is allemaal nog overzichtelijk, maar zodra de markt de prijs gaat opdrijven en dat stukje beschilderde doek qua prijs de hemel in wordt gedreven is het hek van de dam. Dan is niet meer dit stilleven, dat landschap of het portret als compositie doorslaggevend. Dan bepaalt het naamkaartje het prijskaartje.

Ruurd Mulder haalt bij zijn uitleg de schoonzus van Vincent aan. Zij zag de waarde van haar zwager bij en kort na zijn dood als vrijwel onbekende schilder. Door de manier waarop Jo Bongers dat werk in de markt heeft gezet droeg bij aan de roem van Vincent. Ze beïnvloedde het koopgedrag op een uitgekiende manier en dreef daarmee de prijs van de schilderijen op. Ze wist dat bij een stijgende prijs de vraag naar een schilderij toeneemt. Want vooral bij schilderwerken, waarvan de koper de kwaliteit slecht kan beoordelen, is de prijs misschien wel onterecht een indicatie voor het niveau.

Maar valt kunst in geld uit te drukken. Het heeft een onschatbare waarde, die moeilijk valt te kwantificeren. De artistieke dimensie van kunst is de intrinsieke waarde die eraan wordt toegekend. Maar waarom zal een schilder het belang van zijn schilderij moeten verdedigen, waar de bakker zijn brood naar waarde van de marktprijs kan schatten. Heeft kunst geen bestaansrecht wanneer het economisch niet rendeert? Bezoekersaantallen tellen in het museum, daarom worden er blockbuster tentoonstellingen georganiseerd die veel mensen trekken en een kassucces worden. Daarmee kan het museum bij de politiek voor de dag komen. Drijft het de subsidies op. Maar is de waarde van kunst af te meten aan hoe populair het werk is. Mulder gaat op deze problematiek dieper in en komt met een waardevolle zienswijze op de proppen. Het boek is dan ook niet alleen een interessante uitleg van de marktwerking voor de kunstwereld, maar tevens een creatieve beschouwing voor de marketeer.

Een apart hoofdstuk benoemt de vrouw in de kunst. Niet de vrouw als model op het schilderij, maar de vrouw achter de ezel met palet en penseel als gereedschap. Lange tijd stonden ze in de schaduw van de mannelijke kunstenaars. Zoals tegenwoordig vele schrijvers in menige publicatie de rol van de vrouw in de kunst voor het daglicht halen en gelijkschakelen aan die van de man, zo haalt Ruurd Mulder haar ook uit de schemer in het volle licht. Hij labelt de waarde aan de naam en noteert het op de prijskaart, althans filosofeert over marktwerking zoals hij dat bij de mannen eerder deed. En dan is er het merk Christo, dat zorgvuldig door het kunstenaarsechtpaar is uitgezet en opgebouwd. Kunst is van niets iets maken, dat is hier bewezen. Door bouwwerken in te pakken bereikte het paar een miljoenen publiek en een miljoenen omzet. De verpakking van een artikel wordt altijd weggegooid, zo was de kunst van Christo ook van voorbijgaande aard. Na de periode dat het zichtbaar was bleven alleen de ontwerpen, schetsen en foto’s van het kunstwerk over. Door deze te vermarkten konden volgende concepten werkelijkheid worden.

Tot slot buigt Mulder zich nog over het origineel van een kunstwerk. In de geschiedenis keken kunstkenners vaak op hun neus wanneer bleek dat het origineel een kopie bleek te zijn. Dan kom ik terug op de eerste hypothese in het boek. Namelijk dat de Nachtwacht geen Rembrandt is, het is dan nog steeds een origineel maar met een foute signering. Originelen worden gekopieerd om een breder publiek te bereiken. Of nagemaakt om er als beginnende kunstenaar de knepen van het vak mee te leren. Of iets echt is of namaak maakt voor de marketing zoveel uit als dag en nacht. Het origineel is altijd nog het hoogste goed, maar wordt duur betaald. De belastingbetaler is namelijk vaak de verliezer. Die belastingbetaler zanikt dan ook wat af over de rekening die hij uiteindelijk betaald voor bijvoorbeeld De Vaandeldrager. De miljoenen aankoop werd verdedigt als een sleutelwerk in het oeuvre van Rembrandt. Maar daar heeft Jan met de Pet nauwelijks een boodschap aan. “Daar staat tegenover dat met miljoenen belastingplichtigen ieders aandeel in de kosten van een eenmalige uitgave misschien iets van 15 euro bedraagt”, schrijft Mulder. “In het licht der eeuwigheid lijkt dat een overkomelijk bedrag.”

Kunst marcheert altijd. Over Rembrandt, Van Gogh en de waarde van artistieke roem. Ruurd Mulder. Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, 2023.