#halil babilli

“Dosyaları gönderdin mi?” diye sordum. DOST “gönderdim Mehmet Bey,” diye yanıtladı. Ofladım ve gözlerimi ovuşturdum. “Sadık almadığını söylüyor?” diye yorgunca sordum. Her zamanki gibi kibarca yanıt verdi, “bir saniye efendim,” dedi, “bakıyorum”.

DOST’un dosyaların gidişinde bir problem olup olmadığını anlaması için bir saniyeye ihtiyacı yoktu. Belki de bir saniyenin yüzde birinde tüm şirketteki dosyaları kontrol edebilecek bir programdı kendisi. Okuduğum kadarıyla, biz insanların kendilerini daha rahat hissetmeleri için arada böyle gecikmeler koyuyorlardı ki kendimizi çok da ezik hissetmeyelim.

“Sadık Bey’in kutusunda efendim dosyalar. Fakat kendisi 500 megabayttan büyük ekleri indirmeme seçeneğini işaretlediği için ekleri göremiyor.”

“Peki tamam,” dedim, “ben Sadık ile konuşurum. Sen ben gelene kadar son satış rakamlarını bir sunum haline getir.”

“Tamam efendim,” diye yine sakince cevap verdi DOST. Zira onu hiçbir şey sinirlendiremezdi. “On beş dakika içinde hazır olurlar.” Alenen yalan söylüyordu. Sunum o cümlesini bitirmeden hazırdı bile. Ama işte kendimi kötü hissetmeyeyim diye…

Bunalarak masamdan kalktım, mutfağa gittim. Saat 10 buçuktu. Bu saatte Sadık çok büyük ihtimalle ya tuvalete gitmeden önce ya da tuvalette döndükten sonra mutfakta takılıyor olurdu. Yanılmadığımı gördüm. Mutfaktaki koltukta oturmuş çayını yudumluyordu.

Merhaba dedim, selamımı aldı. Dosya konusunu açınca, “siktirsin,” dedi hiddetle, ‘öyle bir seçeneği işaretlemedim ben. Her boku bilemiyor demek ki.”

“Abi,” dedim sakinleştirmeye çalışarak, “ulaşmıştır o bir şekilde senin ayarlarına. Safa yatma şimdi. Dağıtık Operasyonel Sistem Teknolojisi’nden bahsediyoruz. Dün ne yediğini bırak ne sıçtığını biliyor.”

Sadık sinirle elindeki çayı fondipledi. “Yetti artık yetti,” dedi. “Hayvanat bahçesindeki maymunlar gibiyiz. DOST Hayvanat Bahçesi.”

İç geçirdim. Haklıydı. “Çay,” diye seslendim. Tezgahın üzerindeki makineden demli bir çay çıktı. “Afiyet olsun, Mehmet Bey,” dedi makine.

Makineye orta parmak gösterdikten sonra Sadık’ın yanına oturum. Çayımı karıştırırken düşük bir tempoyla konuştum. “Şükretmek lazım Sadık,” dedim, “bunun da beteri var biliyorsun. Kotanın içinde olmasak ne yapardık? Üç kuruş sosyal gelire talim. Tamam çalışmıyor olurduk, kendimiz için vaktimiz daha çok olurdu ama anca yemeğe, içmeye ve kiraya yeterdi paramız. Şimdi en azından, ne bileyim üç beş  küçük lüksümüz oluyor.”

“Yahu ondan şikayet etmiyorum ki?” diye kesti lafımı Sadık. “Çok şükür. Benim neden şikayet ettiğimi sen de çok iyi biliyorsun. İşyerlerine zorunlu insan kotası getirilmemiş olsaydı zaten halimiz nanaydı. Kazanılan her milyon liraya karşılık iki insanı istihdam etme zorunluluğu yüzünden buradayız. Kara gözümüz ya da kara kaşımız için değil. O durumda bile DOST ile çalışıyoruz. Çünkü neymiş? Etkin çalışmalıymışız! İnsan aldın işe, bari o zaman bırak da insanla çalışsın!”

“Ne yapalım oğlum?” diye çıkıştım. Otomasyonun doğurduğu işsizliği konuşmak havadan sudan konuşmaktan farksızdı artık. Ben ise bundan çok sıkılmıştım. Hem, havadan sudan konuşmaktan da hoşlanmazdım zaten.

“Kaç sene oldu hala kabullenemedin ya. Durum bu işte. İstersen sen de radikaller gibi gidip ormanda yaşa elektriksiz, tuvalet kağıtsız?”

Sadık, “artık hiç konuşulmuyor senle ha,” diye sitem etti, “bana radikal diyenin alnını karışlarım.” Omuzları çöktü, yüzü birden karardı. Yorgun bir savaşçı gibi bana baktı ve “ben sadece çalıştığım işi hak etmenin huzuruyla yaşamak istiyorum, o kadar.”

Yüreğime taş gibi oturdu bu cümle.

Peki ben neden kendi halimi, yani sadakadan hallice bir sebepten ve sadece kanuni zorunluluk sayesinde sahip olduğum işimi hak edip hak etmediğimi hiç düşünmüyordum?

Kötü müydüm? Arsız mıydım? Ahlaksız mıydım?

Düşüncelerimden sıyrıldım. Elimi Sadık’ın omzuna koydum. “Hadi hadi,” dedim, “hak ediyorsun işte. Doğuştan var bu hakkın. Çünkü insansın.”

Hadi oradan der gibi başını salladı Sadık, “dışarıda sosyal gelire talim edenler insan değil mi?” dedi ve sustu.

Cevap veremedim.

Aklına güzel bir fikir gelmiş bir çocuk gibi “akşam,” diye atıldım, “birşeyler içmeye gidelim mi?”

Sadık gerindi, “yok," dedi. “VR’dayım bu akşam sabaha kadar.”

“Bir gece de olma be oğlum,” diye çıkışacak oldum, “ peki ne yapayım olmayarak?” diye cevap verdi. “Gerçek hayatta nefes alabildik de mi kalmadık? ”

Bir süre konuşmadan oturduk, sonra yine sessizce işimizin başına döndük.

İlk intiba

İmkansız Müze, sergilediği eser sayısı göz önüne alındığında dünyanın en büyük müzelerinin arasına giremiyor. Ancak sergilediği eserlerin her biri dünyanın bazı meşhur müzelerinin tüm envanterinden daha değerli. Kapıdan girer girmez tavanın yüksekliği sizi etkiliyor. İnsanların dikkatlerini eserlerin üzerine yoğunlaştırmalarına yardımcı olması için müzenin iç duvarları epey sade, tavan zarif ama süslemesiz bir şekilde inşa edilmiş.

Zemin, Semadirek Nikesi’nin malzemesiyle aynı taş ocağından çıkan Paros Adası mermeri ile kaplanmış. Lindos’lu Pythokritos’un baş harflerini kazıdığı bir mermer bloğu da girişin en başına koymuşlar. Üstünü cam ile kaplayıp zarar görmesini engellemişler.

Lobi beklediğimden küçük çıktı. Fakat diğer yandan da neden büyük olması gereksin ki diye düşünmekten kendimi alamadım. İçeri girince yapmanız gereken elinizdeki bileti vezneye vermeniz ve karşılığında size verilecek iki eşyayı alıp keyfinize bakmanız. Kısa bir beklemenin sonunda sıra bana geldi, biletimi vezneye uzattım. Bana eserleri yetmiş iki dilde anlatabilen, balık şekilde, kulağınızın içine sokarak sabitlediğiniz bir kulaklık, kulaklığa kablosuz bağlanan bir kumanda kutusu ve gri renkli işlemesiz, küçük sayılabilecek bir havlu verdiler. Gelen her ziyaretçiye hem hatıra niyetine hem de ne olur ne olmaz düsturuyla veriliyormuş bu havlu.  

Müzenin içi beş kısıma bölünmüş. Güney tarafı bilim, batı tarafı tarih, kuzey tarafı edebiyat, doğu tarafı ise Dünya folklörüne ayrılmış. Binanın tam ortasında bulunan bir avludaysa minik sayılabilecek ancak sadece İmkansız Müze’de görülebilecek türlere ev sahipliği yapan bir Botanik Bahçesi ile Hayvanat Bahçesi mevcut.

Binaya güney ucundan girmiş bulunduğumdan ve çok vakit kaybetmek istemediğimden bilim sergisine hemen balıklama daldım. Müze envanter numarası, eserin adı, ne zamana tarihlendiği ve sesli rehber için kumanda kutusunda girmeniz gereken sayı bilgileri parlak pirinç bir levhaya kazınarak her eserin sergi vitrininin önünde asılmış.

Çok vakit kaybetmeden eserleri incelemeye başladım.

Bilim Bölümü

Eserin Adı: Nötron Yıldızı Parçası

Müze Envanter Numarası: 1

Tarih: iki milyar yıl önce

Sesli Rehber numarası: 0

Müzenin bu ilk eserini görür görmez garip bir kuvvet beni ona doğru çekti desem yalan olmaz. Sergilenen cisme yaklaştıkça bu garip kuvvetin bir miktar ilgi, bir miktar da yerçekiminden mürekkep olduğunu anladım. Hemen sesli rehber numarasını kontrol kutusuna girdim ve dinlemeye başladım.

Nötron yıldızları Evrendeki en yoğun cisimlerden biri. Doğada (yani bu bağlamda aslında uzayda), on bir ile on beş kilometre çapında bulunan bu yıldızların kütlesi güneşin iki katı kadar olabiliyormuş. Sergilenen yıldız parçası müzeye isminin saklı tutulmasını isteyen bir hayırsever tarafından bağışlanmış. Hem yükte hem de pahada ağır.

Esere beş metreden fazla yaklaşılmasını engellemek için etrafına bir çit çekmişler. Kütlesi büyük bir astroidden daha fazla olan minik yıldız parçasına daha fazla yaklaşmak epey teklikeliymiş. Şu ana değin iki kişi bu yasağı dinlememiş ve yıldızı görmek için çitleri aşmış. Maalesef çıkardıkları büyük bir gürültü ve ışıkla ortadan kaybolmuşlar. Bilimadamları nötronlarının hala yıldız parçasının üzerine olduğunu söylüyorlar. Müze talihsiz maceracıların ailelerinin mezar niyetine yıldızı ziyaret etmelerine ve özel günlerde ellerindeki çiçekleri yıldıza fırlatmalarına izin veriyor.

Yıldız parçası epey minik demiştim. Bu sebeple, insanların eseri daha iyi görebilmeleri için dev bir ekranda eserin büyütülmüş bir görüntüsü sergileniyor. Nötron yıldızı beklediğimden daha soluk ve daha cansız gözüküyordu. Hayal kırıklığına uğradığımı söylemeliyim.

Eserin Adı: Newton Elması

Müze Envanter Numarası: 1

Tarih: 1680

Sesli Rehber numarası: 1

Isaac Newton’un kafasına düşen elmanın envanter numarası Nötron Yıldızı ile aynı. Dikkatlice bilgi levhasına baktım, gerçekten de “1” yazıyor. Solmuş yahut kazınmış bir rakam yok. Bunun bir hata olduğunu düşünüyorum.

Yılların getirdiği yorgunlukla biraz bozulmuş, bir de kenarından dişlenmiş ama sergilenen cismin bir elma olduğunu su götürmez. Yakından inceleyince elmanın içinde yabancı bir cismi görebiliyorsunuz. Sesli rehberin anlattığına göre meyve bu zamana kadar gelebilmesini, bizler de yerçekimi kanununu buna borçluymuşuz.

Bir öğle vakti ağacın altına oturan Newton’un kafasına elma düşüyor ve bilim insanının canını epey acıtıyor. Fakat o gün hava epey güzel. Bu İngiltere’de çok rastlanılan bir durum değil. Parlayan güneş Newto’ın içini yaşam sevinci ile dolmuş, canını sıkmıyor.  Kafasını bir süre ovuşturduktan sonra, iyimserliği elden bırakmamak için “elma kısmetimmiş,” diye düşünerek meyveyi yerden alıyor ve ısırıyor. Ancak gördüğü manzara karşısında artık sükûnetini koruyamıyor.

Kalın, sümüklü bir kurdu yarısı elmanın içinde kımıl kımıl dönüyor. Anlatılanlara göre Newton doğaya karşı tumturaklı bir küfür salladıktan sonra elmayı olanca gücüyle fırlatıyor ve çalışma odasına kapanıyor. O hırsa ve sinirle hiç durmadan saatlerce çalışarak yerçekimi kanununun temellerini atıyor. Böylece dolaylı da olsa kafasına düşen elma Newton’u motive ediyor.

Peki elma günümüze kadar nasıl gelmiş?

Elmayı mükemmel bir eğik atışla yani kırk beş derece açıya fırlatmış büyük bilim insanı. Mümkün olan en uzun menzili kat eden meyve şans eseri üstü açık bir bal fıçısının içine düşüyor. Yeni topladığı balı eklemek için fıçıyı açmış balın sahibi havadan elma yağmasını beklemediğinden, içine elma düşüp düşmediğini kontrol etmeden fıçının kapağını kapatıp çiviliyor ve fıçı mahzene kaldırılıyor.

Ardından fıçı sahibi beklenmedik bir şekilde ölüyor. Müteveffanın eşyalarını haraç mezat sattıklarında, Newton’un kahyası bal dolu fıçıyı yok pahasına satın alıyor ve kilere atıyor. Bir veba salgını sırasında telaşla terk edilen evin kileri altüst oluyor ve fıçı unutuluyor. Üç yüz yıl sonra kadar, ünlü alimin evinde çalışan arkeologlar fıçıyı ve içindeki elmayı buluyorlar. Newton’un torunlarından DNA örneği alarak, elmanın üzerindeki DNA ile karşılaştırıyor ve meyvenin Newton tarafından ısırılmış olduğunu kanıtlıyorlar.

Sabah namazını eda etmesinin üzerinden epey süre geçmesine rağmen biraz tembellikten, biraz da içeriye girip çıkan cemaati seyretmeyi sevdiğinden, hala Ayasofya’nın güzelim halılarının üzerinde oturan Behrudar Kerem Efendi, bu ilginç lakabını el öptürmeye karşı duyduğu müthiş merakına borçluydu.

Ne zaman birileri toka yapmak için ellerine sarılsa, kır saçlı ve kır sakallı Kerem Efendi karşısındakini gözüyle hızlıca tartardı. Eğer o kişiden yaşça büyük olduğuna kanaat getirirse elini hiç teklifsiz kuvvetle iteler ve ufak bir boğuşmayı bile göze alarak berikini ağzına götürürdü. Bu hareketi beklemeyen kurbanları bocalar, geçirdikleri şaşkınlıkla maruz kaldıkları oldubittiye itiraz etmeye fırsat bulamaz ve Kerem Efendi’nin buyurgan elini kuzu kuzu öperlerdi.

Vaziyeti büyük bir zevkle seyreden Berhudar Kerem Efendi keyiflenir ve derinden gelen yüksek bir sesle öyle bir “berhudar ol!” çekerdi ki, huyunu bilmeyen ademoğlu acaba efendinin mide yanması var da zat-i şahanelerini ulu orta rahatlatıyor mu diye düşünerek dönüp de iki defa bakmadan edemezlerdi.

30 Nisan

Biraz sarsıntılı da olsa, Yokyerler zamanına göre geceyarısına doğru havaalanına indik. 

Vize hendeğini beklediğimden daha çabuk atladım. Pasaportuma mühür basan memur Yokyerce “Yokyerler’e hoşgeldiniz,” dediğinde o kadar sevinmişim ki, hiç düşünmeden “Tanrı Yokyerler’i korusun!” sözleri döküldü ağzımdan. 

Memur pasaportumu geri uzatırken güldü, kontrol kuyruğunda arkamda bekleyen gruptan “yalaka herif,” diye bir ses yükseldi. Çok utandım. Hızlıca BavulKabul (bu ismin patentini almışlar, her yerde kullanamıyorsunuz) kısmına gidip bavuluma kavuştum.

Metro için yerin altını yedi kat kazmışlar ve bu tünelleri kazarken de raylar üzerinde hareket eden bir kazı makinesi kullanmışlar. Bunları bana anlatan istasyon dışındaki kulübesinde pinekleyen biletçi “yani senin anlayacağın trenler kendi mezarlarını kazdılar,” diye şaka yaptı ve kahkahalarla güldü. Gün boyunca epey sıkılıyor olmalı.

Kalacağım otele giden treni bulmak zor olmadı, zira tabelalar ve platformların düzeni o kadar karışıktı ki, kendi kendime yolumu bulma macerasına hiç girmeden hemen gördüğüm ilk istasyon görevlisine hangi trene binmem gerektiğini sordum. 

Vagonda yolcu başına iki tam teşekküllü polis düşmesi dışında alelade bir yolculuktu.

Çok geçmeden otele vardım. Güzel bir oda verdiler, önü açık. İmkansız Müze’yi uzaktan da olsa, işte ilk kez o zaman, yedinci kattaki odamın penceresinden gördüm. Bu mesafeden sadece dikdörtgen, yeşil çatılı bir yapı görülüyor. Bu mesafeden müzenin incelikle işlenmiş dış cephesini seçebilmek mümkün değil. Neyse, yarın yakından inceleyip tüm tadına varacağım. Mini-bardan küçük bir Danyal viskisi içtim, on bir Thaler. Buranın alkoliğinin işi zor.

1 Mayıs

Bugün hayatımdaki en güzel günlerden biriydi.

Sabah sekizi gösterdiğinde ben kahvaltımı çoktan etmiş, İmkansız Müze’ye doğru yola çıkmıştım. İki seçeneğim vardı, ya araba tutacak ya da yürüyecektim. Ben yürümeyi seçtim. Müze için gelmiş olsak bile, biraz halkın arasına karışmalı ki Yokyerler’e geldiğimizi anlayalım, değil mi?

Yokyerler televizyonlda gördüğümüz kadar var. Kaldırımlar müthiş. Bal dök yala. Zemin güzel mozaiklerle bezenmiş, her yüz metrede bir soğuk su sebili var. Bisiklet yolu da mevcut. Genç yaşlı, zengin fakir demeden, herkes bisiklete biniyor. Ancak Yokyerler’de hiçbir şey bedava değil — Yardım amacıyla dağıtılan öğle yemeklerini bile evsizlere sembolik bir ücret karşılığı satıyorlarmış.

Bu güzel altyapıyı kullanmak için ücret ödemeniz gerekiyor. Kaldırıma girmeden önce kredi kartını bir turnikeye okutuyorsunuz. Aynı işlemi kaldırımı terk etmek istediğinizde de yapıyorsunuz, aradaki mesafeye göre para kesiliyor. Bisiklet kullananlar için uzaktan okumalı geçiş kartı sistemleri mevcutmuş böylece bisikletliler durmadan yollarına devam ebiliyorlar. Bedava yemek yok diyorlar.

Müzenin binasına yaklaştıkça içimdeki heyecan arttı. Meslek hastalığından olsa gerek, “kaç paralık malzeme gitmiştir acaba,” diye düşünmeden kendimi alamadım. Beton, demir, mermer, bronz, gümüş, demir, bakır, platinyum, kararlı aynıştaynyum. Hepsini kullanmışlar.  Dikkat ettim, müzeye girmeden önce herkes en az bir saatini binayı inceleyerek harcıyor.

Roma betonu formülü kullanılarak yapılan ana yapı, kısa kenarları iki yüz, uzun kenarları ise üç yüz metre uzunluğundaki bir dikdörtgen şeklinde. Tek katlı olması tavan yüksekliği yirmi metre olan binanın haşmetini azaltmıyor. Aksine ilginç bir azamet katıyor yapıya. Müzenin kuzey, güney, doğu ve batıya bakan dört ana kapısı var. Kuzey kapısı Moskova’dan, güney kapısı Mali’den, batı kapısı Kordoba Sarayı’ndan, doğu kapısı ise Babil’den getirilmiş.

Binanın dış cephesi kabartmalar, resimler, minyatürler, heykeller ve mozaiklerle kaplı. Uzaktan göze dağınık ve anlamsız bir curcuna gibi görünen bu cümbüşe yaklaştıkça ayrıntılar ortaya çıkıyor ve sizi hemen büyülüyor.

Toplamda bin metre uzunluğundaki dış cephenin her bir metresi insanlık tarihindeki on yıllık bir dönemi temsil ediyor. Denk geldiği döneme bağlı olarak, o zamandan kalma bir sanat eseri duvarın o bölümünde sergileniyor. Son on bin yıllık medeniyet tarihini kronolojik bir şekilde anlatmayı uygun görmüşler. İklim şartlarına karşı korunması için dış cephenin üstü saydam ve kalın bir cam ile ile örtülü. İnsanlığın hikayesini anlatmak için binanın güneydoğu köşesini nirengi almışlar.

Takvimler 1 Mayıs’ı gösterdiğinden ve tarihe göz kırpmak adına, ilk gün müzeye Moskova kapısından girmek istedim. Kapının dış cephe kronolojisindeki yeri milattan önce yedi bin yıllarına tekabül ediyordu. Toprak kaplar, pişmiş tuğlalar ve bazı duvar resimleri kapının iki yanında sergilenmekteydiler. 

Adetim değildir ancak bu sabah neşeyle kalktım, çıkacağım yolculuktan olsa gerek. Genelde sabahları somurtkan, insanların muşmula suratlı diye tanımladıkları kişilerden olurum. Bazı iş arkadaşlarım ise bu durumun sadece sabahla sınırlı olmadığını düşünüyorlardır mutlaka.

İşini gönülden seven ve ciddiye alan biriyim. Bu özelliklerin ikisine de haizseniz çalıştığınız yerde pek dostunuz olmaz. Benim durumum da o. Ağırlığınca Sanat departmanında çalışıyorum. Eski adı Sanat Eserleri Malzeme Ofisiydi. Sekiz sene kadar önce, “Değişeceksiniz!” sloganıyla başa gelen yeni hükümetin ilk icraatı devlet dairelerinin ismini değiştirmek olmuştu, hatırlarsınız. Epeyce tartışılmıştı. 

Sonunda bizim departman da bu rüzgardan kendini kurtaramadı ama Nüfus Müdürlüğünü Sizi Bize Sayıyla Verdiler, Diyaneti Allah’a Emanet ve İçişleri Bakanlığını Biz İçimize Bakalım diye yeniden markalaştırdıklarını düşündükçe hala ucuz kurtulduğumuza inanıyorum.

İşim şu: bir sanat eserinde kullanılan malzemenin masrafını eserin satış fiyatına ekliyorum. Misal yirmi kilo çeken mermer büstte kullanılan malzemenin fiyatını bulmak, yahut bir tablonun tuvalinin ve boyalarının tutarını hesaplamak benim işim. Sanat eserini satın alanlar bu bedelleri yıl sonunda vergiden düşebiliyorlar, biz de sektör üzerine doğrudan bilgi sahibi oluyoruz. Böylece beş yıllık kalkınma planlarımıza sanat sektörünü de ekleyebiliyoruz.

Yoğun çalışıyorum, son yıllarda doğru dürüst bir tatile çıkmadım. Hem uzun zamandır Yokyerler’deki İmkansız Müze’yi ziyaret etmek için para biriktiriyordum. Geçenlerde artık Thaler daha da yükselmeden, ki hemen her gün hiç durmadan Libra karşısında tırmanıyor, yola çıkmaya karar verdim. Çok bir hazırlık yaptım desem yalan olur. Müzenin tarihini ve sergilenen eserler hakkında yazılanları zaten defalarca okumuştum. Hemen uçağa atlayıp da kendimi İmkansız Müze’nin koridorlarında kaybetmemem için bir sebep yoktu. Ancak bütün bu şevkime rağmen Yokyerler beni karşılamaya hazır değildi, vize almak zorundaydım.

Ülkeme geri döneceğimi ve müzede bir kazaya kurban gidersem hiçbir hak talep etmeyeceğimi beyan eden noter tasdikli bir kağıt, son altı aylık maaş bordrosu, gidiş-dönüş uçak bileti, banka hesap hareketleri ve çalıştığım yerden aldığım antetli kağıda (antet önemli) basılmış vallahi iyi çocuktur başlıklı bir referans mektubunu teslim etmemin ardından, Yokyerler’in kapılarını koruyan memurlar Kerubim ve Serberus, memleketlerine ayak basmamda bir sakınca olmadığını beyan eden yaldızlı bir kağıdı pasaportuma yapıştırdılar.  

Başvuru yapan kişiyi öyle zorlu bir evrak topama macerasından geçiriyorlar ki, işin sonunda ödül niyetine sadece fıstık verseler sırf süreci başarıyla tamamlayabildiği için insanın sevineceğine eminim.

Uçuş günü geldiğinde (bugün), bir bavula birkaç parça eşya atıp uçağa bindim. Son sekiz saattir de ayağımı parmaktan topuğa yan yana otuz bin kere koysanız ne kadar mesafe ederse o kadar yükseklikte ve bağırsam sesim ne kadar çabuk yayılırsa ona yakın bir hızda yolculuk ediyorum.  

Kayık Düğünü adlı hikayem sevgili Zeynep Özatalay’ın çizgisiyle çizgi roman oluyor.

Hayır, kafamızda birbirlerine dokunmadan dört dönen kırk tilkiden bahsetmiyorum. Onların kime neyi, ne zaman, nasıl diyeceklerini kimse bilemez. Benim kastettiğim tavuk boğan, peynir kapan cinsinden kırmızı kuyruklu siyah çizmeli hayvan.

Pop kültürünün kalıcılığının müthiş bir örneği: üç sene evvel, Tilki ne der? (what does the fox say?) adındaki bir şarkı hey yeri kasıp kavuruyordu. Müzik zevkinizin nerede durduğuna bağlı olarak, kulak parçalayıcıdan tutun da şeker diye tanımlanması mümkün melodisini dünya üzerinde yaşayıp da duymamak mümkün değildi o zamanlar. Bir nevi tecavüz.

 Mevzubahis şarkıda bir tilkinin ne dediği hakkında derin spekülasyonlar yapılıyor ve bir takım şahıs, bu mühim konu üzerinde tefekkürle dans ediyordu. Çok eski değil, hatırlayan hatırlar.

Tilkinin ne dediği birden niçin böyle önemli bir mesele haline geldi, bilemem. Ancak biraz arşivlere bakan için cevap ortada.

Tilki ince bir sesle siniler.

V.H. Hagopyan öyle diyor.

Tuğla gibi bir İngilizce-Ermenice Sözlük de dahil, birçok önemli eserin müellifi Hagopyan, 1907’de Osmanlı Türkçesi Konuşma Grameri (Ottoman-Turkish Conversation Grammar) adında ve ismiyle müsemma bir kitap çıkarıyor. Amaç artık uluslararası sermayenin iyice ağırlığını göstermeye başladığı fırsatlar ülkesinde iş yapmak isteyen anadili İngilizce kişilere, günlük hayatlarını sürdürecek kadar Türkçe öğretebilmek.

Kitabı gayet güzel yazmış. Beş yüz sayfanın üzerinde.  Epeyce okuma parçası kullanmış. 

Benim en çok dikkatimi çeken parça ise, tilkinin sesinin sırrını keşfettiğim ve  onomatopoeia  örnekleri ile dolu Hayvanların Sesleri parçası oldu.

Eski huruftan okumak isteyenler için orijinali aşağıda.

Transliterasyonunu ben şu şekilde yaptım:

“Bütün hayvanların kendilerine mahsus sesleri vardır, ve ol sesleri göstermek için de birer tâbirleri vardır. Mesela:

At kişner, eşek anırır, inek böğürür, arslan gömürder, ayı homurdar, gurd ulur, köpek havlar, tilki ince bir sesle siniler, koyun ve keçi meler, kedi miyavlar, horoz öter, tavuk gıdaklar, piliçler ve ufak kuşlar cıvıldar, hind tavuğu glu glu ider, papağan lakırdı ider, güğercin dem çeker, bülbül şakır, ördek vak vak ider.”

Demek ki o zamanlar arslan kükremiyor gömürdüyor. Hind tavuğu denilen de kimsenin paylaşamadığı hindi pek tabiî.

Pecunia non olet Latince bir ifade ve “para kokmaz” demek.  Bu söz 69-79 yılları arasında yaşamış Roma imparatoru Vespasian’a atfedilir. 

Eskiden Roma’da fakir kesim idrarını bir kaba yapar sonra da bunu gider ortak kullanılan bir foseptiğe boşaltırmış. İdrar değerli bir ürün. Debbağlar deri işlemek için kullanıyorlar. Çamaşır yıkayıcıları da idrarın amonyağını kullanıyorlar. Romalılar’ın o bembeyaz yünlü togaları nasıl beyazlıyordu zannediyordunuz? 

İşlerinde kullananlar foseptikten kendilerine yetecek kadar idrar alıp götürüyorlar. Vespasian’ın vectigal urinae’si yani idrar vergisi işte tam burada devreye giriyor, alınan idrar başına para toplanmaya başlanıyor. 

Eski köye getirilen bu yeni adeti herkes hemen kucaklamıyor tabiî. Misal, Vespasian’ın oğlu Titus babasının idrardan vergi almasından iğrendiğini söylüyor. Bize iletilene göre bunu duyan Vespasian oğluna bir altın para uzatıyor ve paranın kötü kokup kokmadığını soruyor. Tahmin etmişsinizdir, Titus kötü bir koku almadığını söylüyor. Vespasian da onaylıyor ve "para kokmaz," diyor. Bunu duyan Titus’un yüzündeki ifadeyi görmek isterdim. 

Paranın değerinin, üzerinden kazanıldığı ürüne bağlı olarak değişmemesinin tarih boyunca insanlığın ne kadar çok başını ağrıttığı malum. Vespasian sadece malumu ilam etmiş.

Osmanlı Devleti de geldiği sürece paranın kaynağını pek umursamamış. Resm-i hınzır yani domuz vergisi Rumeli’de domuz besleyenlerden alınan bir vergi. Domuz başına dört kuruş alınırmış. Bu vergi 1776 (bir kaynak 1779 diyor) senesinde kaldırılmış, ancak domuzdan gelen paranın kokmadığı çok geçmeden anımsanmış olunacak ki, 1826 senesinde vergi yeniden alınmaya başlanmış. Islahat Fermanı’ndan sonra on kuruşa çıkarılan verginin izini ben 2. Meşrutiyet sıralarında kaybettim. 

İnsanlar unutmuyor, Fransa’da umumi tuvaletlere hâlâ Vespasian’ın şerefine Vespasienne diyorlar.