#gorredijk

Het stelt eigenlijk niets voor, terwijl het alles in zich heeft. De kunst van Fred Pollack. Er is geen voorstelling, het is abstract werk. Het zijn plattegronden van de ziel. Althans zo begint het, allengs naarmate de tijd verstrijkt verschijnt figuratie tussen de lijnen en in de kleuren. Zie ik in de vormgeving een situatie ontstaan. Die er niet is, maar de schepper laat het als vanzelf gebeuren.

Pollack construeert, hij zet vlakken en strepen zo bij elkaar dat het een kloppend eenheid wordt. Een spontane sfeer in een harde en doordachte uitstraling. En loopt het beeld door over het kader en buiten de lijst. Het getoonde is een uitsnede van een groot geheel. Binnen het kader is het nooit afgepast af. Er is altijd nog vraag naar meer. Het is een puzzel. Niets staat er zomaar, alles is intensief overdacht.

Pollack is dan ook geen schilder van de intuïtie, geen schilder van de vlotte penseelstreek. Over iedere lijn en elk vlak is nagedacht. Soms te intensief. Dat bij nader inzien een eens gedachte compositie onder een andere laat verdwijnen. Het kan alle kanten op, van iedere zijde bekeken worden en kent een onvermoede gelaagdheid. Vrijwel iedere compositie heeft een onderliggend verhaal, dat meespreekt in het beeld maar alleen leesbaar is voor de maker zelf. Enkel is de verhaallijn te herkennen in de structuur van de huid. Wie het verleden niet kent geniet objectief van het heden.

In recent werk laat Pollack figuren verschijnen. Blikken priemen vanaf de doeken de ruimte in. Is de kunst eerder afstandelijk en zakelijk, nu houdt de beeltenis onze gangen in de gaten. Het werk krijgt meer kleur, grijs wisselt met groen en schreeuwt het zich wel fel rood van de wand. Ook in deze composities, die minder somber en meer vrolijk zijn, brengt Fred zijn psyche in kaart. Het lijkt een geheimtaal, veelvormig en ondoorgrondelijk. Maar juist dat onpeilbare maakt het werk intrigerend en uiterst kijkbaar.

Hoe anders schijnt dat met de schilderijen van Jan Radersma. Je denkt te weten wat je ziet. Er is geen abstracte omgeving geschilderd, maar wel een versimpeling op het natuurlijke landschap. Onherkenbaar als plek en plaats is het karakteristiek voor de sfeer. Niet kennen is beter zien. In aardtinten, dichtbij de basis van het zijn, is Radersma groots in het verbeelden van de bodem waarop wij leven. De bodem waarop modder en waarin bomen de wereld kenmerken. De kleine op een uitgescheurd schetsblokvelletje getekende werken spreken overmatig tot de verbeelding. De vluchtige tekening is ter plaatse opgezet, of een korte beschrijving van de omgeving in gedachten meegenomen en thuis uitgewerkt. De herinnering typeert de voorstelling. Dat geldt voor de maker en zeker voor de kijker.

Kleuren meer ware tinten het beeld dan heeft de compositie minder die sfeer als van de eerste scheppingsdag.  Maar de aarde van Radersma is niet woest en ledig, integendeel. Wel ligt er een wonderbare duisternis over de oervloed waar de schepper zijn geest over laat zweven, zijn kwasten er de verf over doet strijken. Je ziet dat het licht oplicht wanneer het duister met de penseel is aangeraakt. Zonder licht is er geen beeld, zonder duisternis is er geen nuance. Zonder weten is er kennen.

Titels als onderweg, verte, polder, einder en stil komen langs. Overbodige woorden voor de sprekende beelden, maar toch stemmig in die beeldvorming. Zie je het beeld, herken je de titel. Ik verdwaal dan maar in “het grote niets”, of verzuip in het “Holland water” wanneer ik de bijzondere lichtval aanschouw. Ik beschouw het zijn van Radersma, dat haaks lijkt te staan op het wezen van Pollack. Maar er is nauwelijks verschil. Beide kunstenaars projecteren in hun werk de ziel. Fred enigszins introvert en Jan in ruime openheid.

Er is alleen ruimte en stilte. Ogenschijnlijk gebeurt er niets in het werk van Wim Biewenga. Maar dat is gezichtsbedrog, een optische illusie. Want er is beroering onder het waarneembare vlak en tussen de getrokken lijnen. Het niets is schijn, er valt van alles te zien. Er is onrust in de verwerking van verf, de huid verbergt aantekeningen van eerdere gedachten. Biewenga’s constructies verlangen een keurige afwerking, het netjes binnen en langs de lijntjes kleuren, maar krijgt deze niet en nergens toegemeten. Gelukkig maar! Het blijft daardoor handwerk – spontaan en levendig.

De gespeelde stilte van Wim Biewenga hangt langs de gemaakte ruimte van Galerie Hoogenbosch. In getoonde schetsen is te zien hoe de schilder tot zijn beelden komt. Met ongekleurde denklijnen zet de tekening zich op. De kunstenaar bereidt zijn schepping onvast voor. Het is nog een gedachte, de ingeving. Het krijgt pas de bezieling op doek of in hout, dan is er de vaste hand en de scherpe toets.

Op doek en paneel lijkt het beheerste vlak en de onbewogen lijn geen uitgangspunt te hebben en nergens een doel te kennen. In maaksels van hout krijgt de statische vorm beweging. Het beeld van Biewenga is een uitsnede in het grote geheel van de omgeving. Een detaillering die op grote schaal ongezien blijft. De schilder deelt zijn werk in en bouwt het op zoals een architect een gebouw schetst of een stratenplan uittekent.

Hoewel er enkel vlakken zijn waar eens een lijn de zichtbaarheid versterkt, vervlakt de beeltenis nergens. De compositie blijft interessant, ook al wordt het beeld almaar meer abstract. Hoever kun je gaan, vraag ik me af, tot er nauwelijks meer iets te kijken rest maar de ontroering stand houdt. Ruimte en stilte. Biewenga’s kunst is een geconstrueerd niet zijn van wat het zijn kan zijn. En is. Je went aan vormen en denkt daardoor in beelden herkenbare situaties te zien. Maar Biewenga haalt nu juist deze herkenning uit die gewenning van het dagelijkse kijken. Hij gaat eraan voorbij. Het detail krijgt bij hem een nieuwe betekenis.

Hoe tegengesteld aan deze persoonlijkheid is het wezen van Han Klinkhamer. Het beeld lijkt minder technisch en bedacht, het komt zoals het er is. Of er schijnt te zijn. Geen abstracte weergave van het zichtbare, maar wel in een gedachte vormgeving. De landschappelijke schilderijen kunnen door iedere denkbare omgeving geïnspireerd zijn, maar duiden wel degelijk een herkenbare plaats. De waarneembare plek is er in versimpeld, de verf droog uitgestreken of in dikke klodders pigment op het doek gekwakt. Het gaat Klinkhamer om de grond waarop hij staat, daarom is de horizon telkens boven ooghoogte geplaatst. Op die einder zweeft een pestbosje of een kerkdorpje, boven de ruigheid van grasland en heideveld of een keurig aangeharkte akker. Dichterbij in het gezichtsveld tieren onkruiden welig over ongeordende plaggen aarde. Klinkhamer construeert zijn gezichtsveld beheerst.

Tablettekeningen hebben dan de idee van grafiek. De drogenaald ets afgedrukt op waterig papier. Het geeft de schets van wat op groot formaat in de collagetechniek is uitgewerkt. Om als het ware stengels en bladeren in de groene vingers te krijgen. Van een afstand vormen deze samengestelde beelden volledig te doorgronden beeltenissen. Maar met je neus tussen het gras en het hoofd in de struiken blijken de collages ineens veel meer interessant. Dunne repen blank of eerder betekent papier zijn over en langs elkaar geplakt, daarna is er een belijning op gezet. In samenspraak is het meer dan plantaardig. Je hoort de bijen zoemen, de wind ruisen door de graspluimen en je ruikt het groene zijn.

Het lange beelden van Guus Hellegers, 55 werkbare jaren in een leven dat bijna 80 zomers kent, is uitgemeten in de staande tentoonstelling van Galerie Hoogenbosch. Het geeft een overvloed aan beeltenissen en beeldenaars, want het is niet eenvoudig te kiezen uit het omvangrijke oeuvre van deze beeldhouwer en penningmaker. In die munten blijkt Hellegers vooral een goed oog te hebben voor detail. Op het formaat van amper groter dan een rijksdaalder, het huidige 2 eurostuk, weet hij in reliëf dus in de derde dimensie een verhaal te vertellen. Maar is die cirkel dan toch te klein, dan wordt de munt in vorm geweld aan gedaan en kan het uitgroeien tot een monumentaal beeldhouwwerk met geringe afmeting. Want monumentaal is het werk van Hellegers, niet alleen omdat het vaak een aandenken is, een herinnering aan een moment, maar zeker omdat het in het klein een grootsheid uitstraalt.

Vanuit de penningkunst lijkt Hellegers de platheid in het beelden te hebben geëvolueerd. Maar het is meer een experiment om anders te zijn, een eigen weg te kiezen en te gaan. De beeldhouwer houdt van de menselijke natuur en beeldt deze vooral in de gestalte met vrouwelijke belijning uit. Hij heeft een voorkeur voor het herkenbare, de realistische evenbeelding. Maar toch wil hij boven die werkelijkheid uitstijgen en zoekt naar mogelijkheden het lichaam te restylen. Dat kan vanuit de realiteit door een liggende vorm gaandeweg tot een kubistische abstractie te laten worden. Mij dringt daarbij als vanzelf de volzin van schoenmaker en dichter Evert Rinsema op: ‘de mensch is van nature hoekig’.  Evenwel heeft het herscheppen van de vorm meer impact wanneer figuren een dimensie schijnen te gaan missen. Op de vlakte blijven. Gesneden zijn in repen of plakken materie. Maar deze vlakheid kent wel degelijk een derde dimensie, al zal het alleen maar de ervaring van diepte in het vlak zijn wanneer de kijker een ander standpunt tot het werk inneemt. Hellegers tekent met brons, ofwel zijn harde materie is het papier van de illustrator. Vooral in de platheid voert hij meermalen de humor in en is hij wat mij betreft eigenlijk meer een cartoonist dan een beeldhouwer.

Bij het ruimtelijke werk zijn schilderijen gehangen van Wim Quist. Quist, na een vruchtbare carrière in de architectuur, gaat op latere leeftijd schilderen met olieverf. Het is in de beeldende kunst een laatbloeier. Voor hij het penseel zelf ter hand neemt leert hij eerst van kunstenaars die in zijn gebouwen werken. Hij gaat kijken, en begint te werken zonder vooropgezet plan. Nergens krijgen zijn composities een titel mee, dus kan de kijker onbevooroordeeld kijken. Want kijken, daar gaat het om. De gedachten niet ordenen, maar loslaten om de fantasie de vrije loop te geven. Jezelf eraan over geven, zonder meer. Niet in alles is de werkelijkheid weg geschilderd, ook groeien kleuren uit tot bloemenvelden of andere plantaardige schoonheid. In de mooie uitgebalanceerde wereld is de abstractie een sferische realiteit. Niet zakt het rood langzaam door het blauw om een streepje groen achter te laten, want Wim Quist werkt uitgelaten aan zijn expressieve schilderijen. Met het paletmes zet hij snel de vlakken op om ze met de achterkant van het penseel te bewerken of zelfs met de kwast weg te vegen. Maar ook worden vlekken kleur als bloeiend gras over het doek gesmeten. Lijnvlakken wijken en lijken uit een grotere uitdrukking gesneden. Een eerst bedachte vorm wordt door gehaald om plaats te maken voor een expressief beelden. Daar waar de realiteit het minst gepakt is spreekt het beeld meest aan. Bij het werk van Quist kom je op adem, rust de blik uit, gaat de gedachte op oneindig – Hellegers dwingt echter de idee een bepalende richting in, het is gekleurd kijken.