#globalwealthdatabook

Het militair conflict tussen Rusland en Oekraïne heeft geleid tot een controversieel debat over de aard en het karakter van de huidige Russische staat. Vooral de politieke krachten die menen op te komen voor de werkende klasse zijn hierover verdeeld. Met de regelmaat van de klok wordt sinds 24 februari, het begin van de militaire operatie tegen het Zelenski-regime, beweerd dat Rusland een imperialistische politiek voert die een bedreiging vormt voor de buurstaten. Vooral liberalen en romantische volksnationalisten alsook (extreem-)rechts verspreiden deze boodschap. Ter linkerzijde, voornamelijk in trotskistische hoek, geloven velen dat Rusland imperialistisch is en dat het daarom om een conflict tussen twee imperialistische blokken gaat. De hier gepresenteerde analyse is een analyse van het verschijnsel "imperialisme" vanuit een leninistisch perspectief. Hoewel daterend van januari 2019, is er in de aard en structuur van Rusland sindsdien te weinig veranderd om deze analyse als achterhaald te beschouwen. De realiteit is, voor wie de emotioneel geladen toogpraat terzijde wil laten, anders dan wat de Westerse propaganda ons vertelt… Stansfield Smith Bron: Monthly Review, 2 januari 2019 https://mronline.org/2019/01/02/is-russia-imperialist/

Is Rusland imperialistisch?

Is Rusland vandaag een imperialistische wereldmacht in open belangenconflict met de andere imperialistische supermacht? Deze interessante vergelijkende analyse van Stansfield Smith analyseert nauwgezet of de term "imperialistisch" vandaag de dag op Rusland moet worden toegepast. Smith's definitie van imperialisme is gebaseerd op de Leninistische opvatting, die het verschijnsel "imperialisme" beschrijft als het onvermijdelijke hogere stadium van kapitalistische ontwikkeling. Rusland wordt gekarakteriseerd als een imperialistische wereldmacht die in conflict is met de imperialistische supermacht VS. Deze veronderstelling geldt zowel voor de tijd van de Sovjet-Unie als na haar ineenstorting. Rusland is dus imperialistisch als socialistische zowel als kapitalistische staat.

Van Rusland wordt ook gezegd dat het een niet-imperiale kapitalistische staat is, die nog steeds worstelt om te herstellen van de crisis van de ineenstorting van de Sovjet-Unie en de politieke en economische catastrofe van de jaren Jeltsin. In deze periode verwerd het land tot een quasi-neokoloniale cliënt die door de Verenigde Staten werd geplunderd. Lenin erkende dat modern kapitalisme "overal verandert in monopolistisch kapitalisme". "Het kapitalisme is een wereldwijd systeem geworden van koloniale onderdrukking en 'financiële wurging’ van de overgrote meerderheid van de wereldbevolking door een handjevol 'geavanceerde' landen." Deze overheersing van de wereld door enkele imperialistische mogendheden is niet alleen de grootste belemmering voor de economische en sociale vooruitgang van andere landen, maar ook voor de oplossing van de dringende problemen die de mensheid als geheel en nu de planeet zelf teisteren. Lenin definieerde het moderne kapitalistische imperialisme: “zonder de voorwaardelijke en relatieve waarde van alle definities in het algemeen uit het oog te verliezen: het kan nooit alle aaneenschakelingen van een verschijnsel in zijn volle ontwikkeling omvatten. We moeten een definitie van imperialisme geven die de volgende van zijn vijf basiskenmerken omvat: (1) de concentratie van productie en kapitaal heeft zich zover ontwikkeld dat er monopolies zijn ontstaan die een beslissende rol spelen in het economisch leven; (2) er is sprake van een samensmelting van bankkapitaal met industrieel kapitaal en de vorming van een financiële oligarchie op basis van dit "financiële kapitaal"; (3) de uitvoer van kapitaal, in tegenstelling tot de uitvoer van goederen, wordt buitengewoon belangrijk; (4) er worden internationale monopolistische kapitalistische verenigingen gevormd (die op hun beurt de wereld onder elkaar verdelen); en (5) de territoriale verdeling van de hele wereld onder de grote kapitalistische mogendheden wordt voltooid ”. In wat volgt zullen we zien of en in welke mate het hedendaagse kapitalistische Rusland aan deze kenmerken voldoet. Hier zal rekening worden gehouden met de rol die de Russische kapitalistische monopolies spelen in het imperialistische wereldsysteem. Ook de aard van de Russische exporthandel, de uitvoer van Russisch kapitaal, het mondiale belang daarvan en finaal ook Ruslands militaire macht zullen aan de orde komen. 1. De kracht van Rusland onder de internationale kapitalistische monopolies: De rol van Rusland in de "vorming van internationale monopolistische kapitalistische associaties die de wereld onder elkaar verdelen" kan worden afgemeten aan de positie van de bedrijven van het land onder de 2000 grootste internationale bedrijven. Forbes heeft een lijst opgesteld van de 2.000 grootste bedrijven ter wereld op basis van totale omzet, winst, activa en marktwaarde. De top 10 bedrijven zijn in Chinese en Amerikaanse handen. China was in 2000 de thuisbasis van 291 van de ondernemingen wereldwijd (vergeleken met slechts 43 in 2003), de Verenigde Staten gaan aan de leiding met 560 ondernemingen (Canada telt er 50, Australië 39 en India 58).

Gazprom, het grootste Russische bedrijf Ter vergelijking: Rusland bezit slechts 4 van de top 100-ondernemingen (namelijk die welke op de 43e, 47e, 73e en 98e plaats staan). Bovendien heeft het slechts 6 bedrijven in de top 500 en 25 in de top 2.000. Het totale aandeel van de bedrijven vertoont een licht dalende trend, geen stijgende: in de periode van 2008 tot 2013 werden tussen 29 en 30 Russische bedrijven in de Global 2000-lijst opgenomen. De 2.000 ondernemingen op deze lijst hebben een omzet van 39,1 biljoen dollar en een winst van 3,2 biljoen dollar, alsmede activa ter waarde van 189 biljoen dollar en een marktwaarde van 56,8 biljoen dollar. De omzet van de 25 Russische bedrijven bedraagt 568.000 miljoen dollar. Dit vertegenwoordigt slechts 1,45% van de totale omzet. Hun totale activa bedragen 1.757,3 miljard dollar, iets minder dan 1% van het totaal. Van de internationale monopolies speelt Rusland dus duidelijk een ondergeschikte rol. De arbeidsproductiviteit van Rusland in vergelijking met de Europese Unie en de Verenigde Staten Het vooruitzicht van een belangrijke wijziging in deze cijfers wordt onwaarschijnlijk gemaakt door het probleem van de lage productiviteit van de Russische beroepsbevolking. De arbeidsproductiviteit, hier gemeten als het bruto binnenlands product gewaardeerd in Amerikaanse dollars gedeeld door het totale aantal door de beroepsbevolking van het land gewerkte uren, bedroeg 25,4 voor Rusland in 2016, het laagste percentage van alle Europese landen en zo laag dat het minder dan de helft is van het gemiddelde percentage in de Europese Unie (53,4). De arbeidsproductiviteit van Rusland bedraagt 36% van die van de VS (69,9), die van Duitsland 68,1. Rusland blijft dus steken in een achtergebleven productiviteitsniveau, dat bij lange na niet in staat is te concurreren met dat van de geavanceerde kapitalistische machtscentra. In het Global Competitiveness Report van het Wereld Economisch Forum staat Rusland op de 38e plaats in de ranglijst voor 2017/2018, vóór verschillende andere Oost-Europese landen. In 2012 en 2013 stond Rusland nog op de 67e plaats . Russische productie De rol van Rusland in het mondiale economische systeem kan beter worden begrepen door de productie-output van de afzonderlijke landen in dollar-termen te vergelijken. In 2015 stond China op de eerste plaats met 2,01 miljard dollar aan industrieproducten en 20% van de wereldproductie. De Verenigde Staten volgen met 1,867 miljard dollar (18%). Rusland staat op de 15e plaats na India, Taiwan, Mexico en Brazilië met een productie van industrieproducten ter waarde van 139 miljard US dollar en is dus opnieuw een marginale speler, met een productie van slechts 1 % van de wereldproductie. 2. Russische export van grondstoffen versus hightech goederen: De imperialistische landen vertonen in hun uitvoerhandel een uitgesproken tendens om hoogwaardige industrieproducten, kennisintensieve technische diensten en financiële diensten te verkopen. De door het imperialisme onderdrukte naties zijn vaak afhankelijk van de uitvoer van grondstoffen waarvan de prijzen worden bepaald door de imperialistische markt. Bovendien zijn de concernondernemingen in de onderdrukte landen eigendom van de imperialistische staten, die dus de soevereiniteit hebben over de productie van industrieproducten. In 2017 stond Rusland op de zeventiende plaats van 's werelds grootste exporteurs, achter Mexico, de Verenigde Arabische Emiraten en Singapore. China had als koploper een exportwaarde van 2,263 miljard en de USA in tweede positie met 1,547 miljard, gevolgd door Duitsland met 1,448 miljard en Rusland -hoewel gestegen in vergelijking met 2016- slechts 353 miljard dollar.

Russische mijnbouw: 82% van de Russische export bestaat uit grondstoffen De Wereldbank meldde in 2017 dat olie en gas goed zijn voor 58% van de export van Rusland. Metalen komen op 11%, voedingsmiddelen op 6% en hout, pulp en papier op 3%. Edelstenen en andere mineralen bedragen 4%. Meer dan 82% van de Russische export bestaat uit grondstoffen, terwijl de eigenlijke technologische eindproducten (met inbegrip van militaire producten) slechts 8% van de export uitmaken . Uit de top 10 van geëxporteerde en geïmporteerde Russische goederen in 2017 blijkt dat de export van machinebouwproducten 12,8 miljard dollar bedroeg, tegenover 106,2 miljard dollar aan import. De Russische uitvoer (en invoer) past bijgevolg niet in het patroon van een imperialistische staat, maar eerder in dat van een "half-ontwikkelde derdewereldstaat" die hoofdzakelijk grondstoffen uitvoert en afhankelijk is van buitenlandse invoer van geavanceerde goederen. Rangschikking van Rusland bij de uitvoer van hoogtechnologische goederen De imperialistische machten zijn leiders in de uitvoer van hoogtechnologische goederen. Wat de wereldranglijst van de uitvoer van deze goederen betreft, nam China opnieuw de eerste plaats in met een uitvoer van 496.000 miljoen dollar aan hightech-goederen en de Verenigde Staten kwamen op de derde plaats na Duitsland met 153.200 miljoen dollar. Mexico exporteerde 46,800 miljoen dollar. Rusland staat op de 31e plaats in deze exportcategorie met een exportvolume van slechts 6,64 miljard dollar. Uit deze cijfers blijkt ook dat Rusland nog lang geen imperialistische speler op het wereldtoneel is geworden. 3. De rol van Rusland in het internationale bank- en financieel kapitaal In Lenins lijst van kenmerken van de imperialistische landen van zijn tijd zijn de grote banken de belangrijkste organiserende centra van het financieel kapitaal. Van een imperialistische staat kan worden verwacht dat hij goed vertegenwoordigd is bij de grote banken. Van de 100 grootste banken in de wereld, gerangschikt naar totale activa, heeft China 5 van de 10 grootste banken, de Verenigde Staten 6 van de top 40. Onder de 100 grootste banken zijn 20 Chinese, 10 Amerikaanse, 9 Japanse, 6 Franse, 6 Duitse, 6 Britse, 5 Canadese, 5 Zuid-Koreaanse, 5 Braziliaanse, 4 Australische, 3 Zweedse, 3 Italiaanse, 3 Spaanse, 3 Nederlandse, 2 uit Singapore en 2 Zwitserse banken. Rusland, daarentegen, heeft er slechts één (nummer 66). Lenin verklaarde dat in het imperialistische tijdperk "de verdeling van de wereld onder de internationale trusts" plaatsvond. De verdeling van de wereld in het imperialistische tijdperk tussen deze trusts verandert met de opkomst en ondergang van de imperialistische staten. In de huidige verdeling van de wereld onder deze trusts vinden we Rusland als een veel kleinere speler: 4 bedrijven in de top 100, 25 in de top 2000 (met 1,45% van het wereldmarktaandeel), geen enkel bedrijf in de top 100 in termen van buitenlandse activa en één bank in de top 100 van internationale banken. De Russische export van kapitaal Lenin verklaarde dat "(3) de uitvoer van kapitaal, in tegenstelling tot de uitvoer van goederen, van uitzonderlijk belang wordt". Rusland voert een aanzienlijke hoeveelheid kapitaal uit, maar in de vorm van kapitaalvlucht naar belastingparadijzen zoals Cyprus en de Britse Maagdeneilanden. De Russische Centrale Bank raamde de netto kapitaalvlucht uit het land in 2014 op 154,1 miljard dollar en het totaal sinds Poetin in 1999 aan de macht kwam tot 2014 op ongeveer 550 miljard dollar. Het werkelijke totaal tegen 2014 zou meer dan 1 biljoen dollar kunnen bedragen. De Centrale Bank schatte de Russische kapitaalvlucht in 2018 op 66.000 miljoen dollar.