malalim ang gabi

I saw her there.

All at once, I understood her. I knew what she was.

I also knew that she was dying.

In my town, death wasn't something children learned up close or too often, but for me, I was made to understand how it was like. My Lola made sure of this by letting me join her whenever she tended to the sick in town. If there were sprained ankles, common colds, lamig, she could easily remedy them with her herbal concoctions and hilot. There would be diseases, however, that even she couldn’t do anything about. I learned to know what death looked like: the last breath, the stiffened bodies, and the glassy-eyed faces. I even helped Lola prepare the corpses, wrapping them in bedsheets, or rolling them in banig until the city doctor arrived, or in most cases, until the embalsamador picked them up. I became so used to the dying and the dead that I’d forgotten if I ever felt fear the first time I encountered them.

That was until I saw the dying creature on the dry riverbed, where I would go out to play.

I felt myself looking at its eyes first, which stared straight at me. From where I stood, they were jet black, larger than a human’s eyes. Obsidian, I thought, like volcanic glass: clear as a cloudless night sky, iridescent under the afternoon sun. Long lashes cast a soft shadow over them. The creature was a female.

She had the eyes of someone who knew death was looming over her, like an invisible sheet that was sure to take her life away the moment it would fall over her. Her eyes weren’t the eyes of someone dying in surrender. They glistened as her elongated face turned my way.

She was badly wounded. A large gash ran along her muscular neck to the left side of her chest, ruining intricate patterns of symbols on her skin. They looked like tattoos, but when I looked again, it really was her skin. The wound tore deep into her body that I saw gaping flesh, fat, and bone. A more powerful creature must have inflicted the injury.

I would’ve been frightened even more by her long muscular limbs and cloven hooves, clear features that spoke of powerful jumps and strides, but her gaze was calm and indifferent. She remained still and intrepid before me. She didn’t move much, but that didn’t mean she couldn’t.

The remains of the dead river where she lay and where I stood held our silence. The soil, once disturbed by ancient currents, was nothing but a cracked and dusty scar against the land. The creature’s blood slowly seeped into the earth, creating a thick dark pool from where she was sprawled. It covered dust and twigs as it spread to the ground. Her blood flowed in a shade of deep blue, and it faded into a reddish tint along the edges.

She was dying. I understood this. She knew it as well.

She waited for death patiently.

Then it started raining.

Before I arrived at the empty riverbed, the sky was still bright and cloudless. I didn’t even notice the overcast when I found myself face to face with the creature. In a few moments, a soft drizzle fell on my arm, and I looked up to see that the sky was grey and twisted. The sunlight was fading.

It was like the sky was ready to weep.

As I kept my gaze upwards, she suddenly made a sound. She didn’t speak words, it wasn’t a language, at least not human. It was an array of unrecognizable sounds that seemed to blend with the surroundings. It could’ve been the wind blowing through the trees. It could’ve been the distant rumbling of thunder, or the sound of pattering rain. It could’ve been the sound of my breathing.

Suddenly it felt like she opened a hidden chamber in my mind, unlocking doors that weren’t supposed to exist. She placed her own truth in me, with the knowledge that belonged to unseen fringes of the mortal world. It came with an understanding of her past, and how it was intertwined with her approaching fate.

I learned in this moment that with her death came the death of a story. She was going to be forgotten. The last of her kind would be erased from this realm, and eventually from the pages of storybooks and from the beliefs of common folk. She will be buried in a grave, beneath generations of unknowing.

I was already crying when I came out of my trance, the tears on my face already mixed with pouring rain. When I looked back at where she lay, she had her left arm raised, with a long crooked finger pointing toward my direction as if to say,

"Go home."

I woke up with my whole body hurting. I was lying on my Lola's papag. It was already evening. I could hear strong rain pounding against the roof.

Lola came inside the room holding a pot of warm water. She looked at me knowingly, but didn't say anything. She put down the pot and dropped some dried herbs, and an object that might looked like a bat's wing. I got up gingerly, went to the pot, and inhaled the vapor. I held my breath and walked over to Lola, who watched me the whole time. Leaning closer to her, I let out the air trapped in my lungs. She closed her eyes to the smell of my breath mixed with the pot's vapors. After a moment, she smiled and looked reassured.

I could've asked her how I got home, how I ended up in her bed, asleep and hurting, but I didn't. For deep inside me, I knew I had the answer. It was there like a quiet whisper, like  the sound of wind blowing through the trees and the distant rumbling of thunder. I still understood. I knew, and so did my Lola.

Soon the rain stopped.

The next morning, I walked again to the edge of town, past the forgotten fields, past the crumbling rice mill, past the thicket of bamboo. I arrived at the foot of the mountain, expecting to see the dead river again, and probably the creature’s now dead body.

Everything looked different. The riverbed that was dry just yesterday was full of life. Plants grew everywhere, and the ground I stood on was soft, now padded with damp grass. A majestic spring flowed through, filling the once empty land with a new river. It reflected everything around it--the sun, the sky, the old mountain. I didn’t realize the river had a winding path, until I saw the current go around a bend and through a dense grove of trees. Those trees weren’t even there before. What used to be exposed by the harsh sun now had pockets of shade. The grove cast shadows over the soft morning light. For a moment, even the water seemed to change color.

When I moved closer to get a better look, that’s when I realized that the water really had colors.

They were glowing under the surface.

From a small hint of color, the specks formed into orbs that emitted lights that flickered steadily under the flowing current. They glowed in colors of blue and green and purple, more vibrant than the water rushing over them and the rivergrass swaying underneath. They were so small that you would have to stay still to notice them. Their light glowed under the shade of the trees, and drifted despite the strong current. They weren’t just lights. They were candles underwater. I will never know how the flames didn’t die. Maybe it wasn’t fire, but they glowed and drifted together under the grove.

It was like they were placed there for a solemn procession.

Under the water, they flickered in different colors, like a prism being hit by sunlight. I stood there enchanted at the banks of the river, its currents rushing through, rippling like ribbons over the land. The water, while untamed, was as clear as a cloudless sky, iridescent like volcanic glass.

Suddenly, I knew.

I saw her there.

Maaliwalas ang umagang iyon matapos ang malakas na pag-ulan kagabi. Kung susuriin mo nang mabuti ang paligid, mapapasin mong may mga maliliit na detalye na nag-iba. Mas luntian ang mga halaman at puno. Mas mapula ang mga bugambilya sa pader ng paaralan. Mas malalim ang pagkabughaw ng langit. May kakaibang lamig din ang simoy ng hangin. Kung itutuon mo pa ang iyong pansin sa lupa, makikita mo rin ang ilang mga maliliit na bagay na sumisigaw ng atensyon. Makikita mong nahugasan na ang dating maalikabok na bangketa sa may gate ng paaralan. Malalantad sayo ang mga maliliit na halamang pansit-pansitan na nakakapit sa gilid ng semento. May ilang mga kulay rosas na itlog ng kuhol na nakadikit sa lagusan ng tubig patungo sa kanal. May mga kabute rin na tila mga baitang paakyat sa pader na malapit nang makumutan ng lumot. At kung mas lalapit ka pa, kung ikaw ay tatalungko at yuyuko, mapapansin mo rin ang isang Piraso ng Basag na Salamin.

Matagal na siyang naroon. Ang Piraso ng Basag na Salamin. Isang bubog. Hindi na niya maalala kung kailan. Hindi na rin siguro mahalaga. Ang mahalaga sa kaniya ay nakikita niya muli ang langit. Muling naaaninag sa kanyang mukha ang paligid. Muling nagka-imahe ang kanyang sarili. Nilinis ng malakas na ulan kagabi ang lahat kasama na rito ang lupa at putik kung saan nakabaon dati ang munting piraso. Malinis na malinis ang kanyang mukha ngayon. Malinaw na malinaw ang talbog ng liwanag sa kanya. Isang maliit at makinang na bubog. Isang matulis at tatsulok na repleksyon ng mundo. Isang walang silbing Piraso ng Basag na Salamin.

"Mapalad na rin..." ang laging iniisip ng Piraso ng Basag na Salamin habang nasa bangketa. Ayos na rin na nahulog at napadpad siya dito at bumagsak nang nakaharap sa langit at hindi nakadapa sa lupa. Pilit na hinahanapan ng dahilan ang sinapit niya upang maging maligaya. Kahit saglit. Kahit pilit. Pilit man niyang subukang alalahanin paano siya napunta sa bangketa, tila ba may lupa at putik pa rin ang kanyang alaala. Hindi nahugasan ng ulan. Pero sa tagal ng panahong naroon siya, isa lamang ang alaalang malinaw sa kanya. Isang katotohanan na kaisa-isa niyang kayamanan. Ang alaala na dati siyang buo. Dati siyang bahagi ng isang malaking salamin. Isang makinis at malinaw na salamin na nasa silid ng isang malaking bahay. Ang kanyang kwadro ay gawa sa maitim na kahoy ng kamagong na may inukit na disenyo ng bulaklak at paruparo. Isang salamin na ilang mukha na ang tumingin. Ilang henerasyon na ang nasilayan. Ilang lihim na ang nalaman. At sa nag-iisang alaala na iyon ay alam niya na tunay siyang maligaya sapagkat mayroon siyang kinabibilangan. May layunin. May kahulugan. Siya ay buo. Kumpleto. Pero tulad ng kahit anong alaala ng nakaraan, hanggang doon na lamang ang lahat. Hanggang pagbalik-tanaw na lang sa nakalipas. At muling iibabaw ang ngayon. Ang kasalukuyan kung saan isa na lamang siyang Piraso ng Basag na Salamin. Isang piyesa. Isang bahagi ng dating siya.

"Isang tatsulok na anyo ng isang kakulangan." bigkas ng bubog habang nakabilad sa umagang araw. Mga nagmamadaling yabag ng mga tao ang pumuno sa bangketa. Mga tawa, usapan at huntahang wala naman siyang kinalaman. Ilang saglit pa ay may tila nahulog mula sa itaas. Naramdaman ng bubog na tumama ito sa semento at gumulong. Papalapit sa gilid ng bangketa kung saan nagtatagpo ang pader at ang sementong lakaran. Papalapit kung saan siya naroon. Sa kanyang tabi.

"Paano na? Ano na ang gagawin ko?" iyak ng tinig sa tabi ng bubog. Lumingon ang Piraso ng Basag na Salamin sa katabi niyang Bentsingko Sentimo na lumuluha.

"Kumusta? Ayos ka lang ba?" tanong ng bubog.

"Hindi. Hindi talaga. Wala na. Tapos na. Bakit nangyari ito? Paano na?"

"Pasensya na, wala akong sagot sa mga tanong mo..."

"Hindi ko naman kailangan ang sagot mo...hindi ko kailangan ng kausap...hayaan mo ako malunod sa aking damdamin...."

Katahimikan.

Ang mga ulap sa bughaw na langit ay mistulang mga bangka na naglalayag sa bughaw na dagat. Mga bangkang natutunaw at nag-iiba ng anyo. Nakatulala ang Piraso ng Basag na Salamin sa langit, pilit na pinapahupa ang namumuong pakiramdam. Ngayon lang siya may nakausap muli. Sa tagal ng panahong nilagi niya sa bangketa. Ngayon lang siya may nakatabi. Ngunit kung katahimikan ang nais ng bagong salta niyang kasama, wala siyang magagawa.

"Paumanhin..." ang sabi ng Betsingko Sentimo na bumasag sa katahimikan ng tanghaling tapat.

"Hindi kita dapat pinagbalingan ng damdamin ko, pasenya ka na. Hindi ko lang kasi alam ang gagawin ko.

"Gagawin saan?"

"Sa buhay ko... Nawalan na ako ng halaga."

"Maaari mo bang linawin? Kung gusto mo lang..."

"Hindi ako dapat nahulog. Ngayon wala na akong silbi. Nahulog kasi ako kanina mula sa pitaka kung saan kasama ko ang iba pang mga betsingko at barya. Kung saan, habang magkakasama kami doon, may kwenta ang buhay. May mabibili kami habang marami. Ngayon nag-iisa na ako. Anong mabibili ng isang kawawang Bentsingko Sentimo?"

"Sa pagkakaalam ko, wala."

"Aray. Sinagot mo talaga, no?"

"Ah, pasensya na. Natusok ba kita? Isa pa nama akong bubog." sabi ng Piraso ng Basag na Salamin.

Tumingin ang Betsingko Sentimo sa Basag na Piraso ng Salamin. May bakas ng tanong at pagtataka sa kanyang bakal na mukha.

"Hindi mo ba ako dadamayan? Hindi mo ba sasabihin na 'huwag ka mag-alala, hindi pa ito ang katapusan...manalig ka...at iba pang pampagaan ng damdamin?" tanong ng barya sa bubog.

"Hindi. Bakit kita bibigyan ng mga huwad na ideya ng pag-asa? Isa akong bubog. Isa kang betsingko. Narito tayo sa bangketa, isang libingan ng mga limot at nawala. Daragdag lamang sa pagdurusa mo ang intayin ang bagay na hindi naman darating." ang tugon naman ng Piraso ng Basag na Salamin.

"Para sa isang makinang na bubog, napaka dilim mo."

"Hindi naman sakin ang liwanag na ito. Tulad ng buwan, hiram lang ito. Kung tutuusin, hindi ko rin naman gusto maging makinang."

"Buwan? Ang ibig mo sabihin ay walang sariling liwanag ang buwan?" tanong ng barya. Sabagay. Isa siyang uri ng pera. Ang tanging layunin ng kanyang pagkakalikha ay upang gamiting pambili ng mga materyal bagay. Wala siyang pakialam sa ibang mga bagay tulad ng buwan.

"Sinasalamin lang ng buwan ang liwanag ng araw. Wala siyang sariling liwanag."

"Pero sandali...wala namang araw sa gabi. Ibig sabihin ay naiiwan yung liwanag ng araw?"

"Hindi naman nawawala ang araw. Lumulubog lamang ito sa kanluran kung saan hindi na makita ng paningin. Pero naroon pa rin ang araw. Pati na ang liwanag nito na umaabot sa buwan."

"Niloloko mo ba ako?"

"Hindi. Katotohanan lahat ng sinabi ko."

"At paano nalaman ng isang bubog ang katotohanang iyan?"

"Hindi ako...hindi naman ako bubog mula pa noon." may alinlangang sagot ng Piraso ng Basag na Salamin. "Ako ay mas malaking salamin dati. Isang buong salamin na pagmamay-ari ng isang pamilya. Tuwing nagsasaulo ng mga aralin ang isa sa mga bata, humaharap siya sakin. Kaya alam ko ang tungkol sa buwan."

Ang bangketa ay isang libingan ng mga nalimutan. Ito ang sinabi sa kanya ng katabi niyang bubog. Isang lugar na walang iniintay na pagkakataon. Walang pinagmulan at walang patutunguhan. Isang bahagi ng lansangan na hindi pinagtutuunan. Kaya ganoon na lamang ang panglulumo at takot ng Bentsingko Sentimo nang nalaglag siya dito. Ngunit sa mismong mga sandali na ito, tila ba napapanatag ang puso ng barya. At sa kanyang isip na puro kalakal at materyal na bagay lamang ang umiiral, nabubuo ang isang malabong kaisipan. Maswerte na rin.

"Ayos na rin."

"Ang alin?" tanong ng bubog sa bumulong na barya.

Humarap sa bubog ang barya, "Sabihin mo, gaanong katagal ka na rito?"

"Matagal na. Hindi ko na matandaan."

"Pero natatandaan mo noong isa kang malaking salamin?"

"Siguro kasi yun na lang ang natitirang mahalaga. Kaya nanatiling naka imbak sa alaala ko."

"Sa tingin mo ba, magiging katulad mo rin ako? Malilimutan ko rin ang araw na ito na una akong apadpad sa bangketang ito. Una kitang nakilala. Sa dami ng panahong dadaan sa atin dito."

"Sa palagay ko, oo."

"Napaka dilim mo talaga."

Ngunit, sa hindi maipaliwanag na dahilan sa sulok ng puso ng barya, ang kadilimang iyong ng kanyang kasamang bubog ay nagsisilbing liwanag para sa kanya. Kahit papano ay may gaan sa kanyang pakiramdam. Nawawala yung pangamba na bumalot sa kanya kanina. Siguro dahil sa kahit papano ay may nakakausap siya dito sa libingan na ito? Hindi. Hindi lang iyon. Siguro isang dahilan na rin ay pareho sila ng Basag na Piraso ng Salamin. Hindi man nila pag-usapan, hindi man nila daanin sa mga salita, naiintindihan nila ang bawat isa. Parehong sirang kwerdas ang nakakalabit nila.

Hindi inaasahang usapan. Iyan ang tumubo sa bangketa na iyon. Kasama ng mga pansit-pansitan, kabute at lumot. Nagkwento ang barya ng kanyang buhay salapi. Mula sa daan-daang mga daliri at kamay na humawak sa kanya hanggang sa mga lugar na napuntahan na niya. Para sa isang salamin na nakapirmi lamang sa isang lugar, isa itong kwento ng paglalakbay. Hinalo nito ang imahenasyon ng bubog. Paano kung naging uri ng pambayad din ang isang bubog? Makakasakay siya sa Jeep. Makakarating sa malalayong lugar. Maipagpapalit sa mga magaganda at kakaibang bagay. At habang bumubuo ang Piraso ng Basag na Salami ng sarili niyang mga debuho sa isipan mula sa kwento ng barya, hindi niya napansin ang unti-unti niyang pagngiti.

"Paano nangyari na pumayag ang isang baboy na ilagay kayong mga barya sa loob niya?" tanong ng bubog sa barya.

"Haha! Sandali, ang akala mo ba ay tunay na baboy ang sinasabi ko?"

"Ha? Bakit may baboy ba na hindi talaga baboy?"

Hindi mapigilan ng Bentsingko Sentimo ang kumukulong tawa sa kanyang tiyan.

"Alam mo gusto ko sanang ipaliwanag sayo pero sobrang nasisiyahan ako sa maling intindi mo sa baboy na yun kaya hahayaan ko na lamang. Hahaha!"

"Mayabang." Pangiti na sinabi ng Piraso ng Basag na Salamin. Tumingala siya sa langit upang huminga ng malalim. Isang buntong-hininga na maluwag at totoo. Isang panatag at palagay na hinga. Napansin niya ang unti-unting paggapang ng dilim.

"Tingnan mo..." sabi niya sa barya. "Makikita mo ang buwan at ang kanyang hiram na liwanag."

Muling sinalaysay ng bubog ang kwento ng buwan at araw. Kung paano umiikot at buwan sa daigdig at ang daigdig sa araw. Nagkwento rin siya ng iba pang mga bagay na natutunan niya mula noong siya ay buong salamin pa. Pagkamangha ang tugon ng Bentsingko Sentimo. Kahit minsan ay hindi niya naisip tumingala sa langit at magmunimuni patungo sa kalangitan. Isang hindi magkandaugaga na buhay ang kanyang nakasanayan. Walang puwang ang misteryo ng sanlibutan. Pero ngayon, libre na ang kanyang isipan. Wala na. Pareho silang nalimutan na dito sa bangketa. Mga munting piraso ng kaluluwang wala nang iniintindi. Ang mundo ay buong-buo para sa kanila. Ang oras ay isa na lamang guni-guni. At tulad ng isang ilusyon, ito ay naglaho. Dumaan ang maraming araw, naghalo at natunaw sa isa't-isa at nanatili sa bangketa ang bubog at barya. Parehong kulang ngunit pareho ring puno sa isa't-isa. Isang kwentuhang hindi hinayaan na ng panahon. Hindi na inintindi ng oras. Tumubo, yumabong at namulaklak sa semento.

May malutong na lamig ang hangin noong araw na iyon. Kulay abo ang langit. Parang isang mukha na nagbabadyang umiyak ngunit nagpipigil. Mararamdaman mo na nariyan lang ang ulan. Nag-iintay lang sa di kalayuan. Nag-aabang ng hudyat. Bago ibuhos lahat sa daigdig ang damdamin. Parang ang huling tuyong dahon ng nakakapit pa rin sa sanga, maraming bagay ang tila may inaantay nang araw na iyon. Mga nagpipigil sa pagkilos. Mga damdaming nasa dulo. Sinusubukang pigilan ng Piraso ng Basag na Salamin ang isang tanong na lumabas sa kanyang bibig. Patuloy sa pagkukwento ang Bentsingko Sentimo tungkol sa panahong muntik na siyang isubo ng isang sanggol.

"...at kung natuloy iyon, hindi ko kayang isipin paano ako lalabas. 'Sa paanong paraan' ako lalabas. Haha!" masayang pagkakasabi ng barya. Napangiti ang bubog.

"Tuwing nagkukuwento ka ng iyong paglalakbay, hindi ko maiwasan na ilarawan ang sarili ko bilang ikaw. Na nararating ko ang mga lugar sa iyong kwento. Nakikita ko ang mundo. Maliban sa kwento mo na yan."

Natawa ang Bentsingko Sentimo. Nalaglag ang huling tuyong dahon mula sa sanga. Sabay itong minasdan ng bubog at barya habang dinuduyan pababa sa semento ng hangin.

"Alam mo tama ka." sabi ng Bentsingko Sentimo. "Sa pagdaan ng panahon, parang nawawalan na ng saysay kung ano ako dati. Yung sarili ko dati."

"Siguro kasi wala naman talagang matatawag na 'sarili'. Siguro isa lamang itong ilusyon na binuo natin mula sa ating alaala. At paano na kung unti-unting lumalabo na ang alaala na iyon?"

"Lumalabo na rin ang inakala ko na 'sarili ko' noon."

"Ang alaala ng dating ako ay mahalaga sa akin. Ang panahong ako ay isang buong salamin. Ito lang ang bagay na nagdudugtong sa kasalukuyan at sa nakaraan ko. Ngunit kahit anong gawin kong pilit, hindi ko na alam ang pakiramdam ko noon. Naroon ang ideya ko ng pagiging buo ng sarili ngunit hindi ko na maalala ang pakiramdam."

Tumango ang Bentsingko Sentimo sa pahayag ng bubog. "Alam ko yang sinasabi mo. Siguro ganun talaga. Siguro ang tunay na sarili ko ay ang kung ano ako 'ngayon'."

Nagpasya ang Basag na Piraso ng Salamin na pakawalan ang tanong na namumuo sa loob niya. Isang tanong na matagal nang kinupkop sa sulok. Parang amag na unti-unting kumalat. Ito ang nais niyang itanong: Kung sakaling dumating ang pagkakataong may pumulot sayo, ibalik ka muli sa pagiging salapi na may pakinabang, sa paglipas ng panahon ay maaalala mo pa kaya ako?

Ngunit bago pa man buksan ng Piraso ng Basag na Salamin ang kanyang bibig...

"Uy, pera!"

Isang kamay ang bumulusok mula sa taas. Pinulot ng mga maduduming daliri ang Bentsingko Sentimo mula sa semento. Hinipan at matapos ay pinunasan sa damit. Nilaglag ito ng madungis bata sa kanyang lata na gumawa ng kalansing na tunog. Matapos ay nagmamadali itong tumakbo patawid ng kalsada at tuluyang naglaho.

Naglaho.

Naiwan sa bangketa ang bubog kasama ang kanyang tanong na nakabitin sa kanyang mga labi. Nagsimula na ring umambon. Maliliit at banayad na patak sa lupa na gumising sa alimuom. Pamilyar sa kanya ang pakiramdam na ito. Ang pag-ulan. At ang mawalan.

Pareho sila sa maraming bagay ng barya. Pareho silang bahagi dati ng mas malaking layunin. Pareho silang buo dati. Pareho nilang tinanggap ang sawing kapalaran sa bangketa. Pareho silang nakuntento sa pagiging maliit na piraso. Ang tanging pagkakaiba nila ay ang pagkakataon. Bentsingko Sentimo siya. Salapi. Gano man kaliit ng halaga, darating din ang pagkakataong makakahanap ito ng silbi. At siya... isa lamang siyang Piraso ng Basag na Salamin. Mula sa mga patak ng ambon na tila karayom ay sumunod na bumuhos ang isang malakas na ulan.

Ang tatlong araw na walang tigil na pag-ulan ay nagdulot ng pagbaha. Ibinaba ng tubig ang lupa mula sa bundok at inilatag ito bilang putik. Pagkaraan ng ilang araw ay napagod din ang ulan, sumikat ang araw at tinuyo nito ang mga putik at ginawang lupa. Kung titingnan mo mabuti, may mga bagay na nag-iba sa paligid matapos ang ulan. Maraming laglag na daho ng Talisay ang nakakalat. Mas mapula ang mga bulaklak ng bugambilya ngunit ito ay nangonti at nabawasan. Nawala rin ang mga halamang pansit-pansitan sa semento ngunit mas dumami naman ang itlog ng kuhol. At kung lalapit ka pa, kung susuruiin mo ng mas maigi, mapapansin mong puno ng tuyong putik ang bangketa. Isang tumpok ng alikabok at lupa na para bang may bagong libing na patay. At kung susubukan mo itong pakialaman, kung ito ay iyong hukahyin, matutuklasan mo ang isang bubog na natabunan ng putik gawa ng pag-ulan. Isang tatsulok at makinang na repleksyon ng mundo.

Ngunit hindi mo gagawin yon. Hahayaan mo lang siya doon. Dahil aanhin mo naman ang isang Piraso ng Basag na Salamin?

5:30

Walang bigat sa aking kalooban. Sa katunayan ay tila napakagaan ko, isang balahibo sa hangin. O isang dahon sa ibabaw ng tubig. Ako’y isang batang malungkot sa sahig ng kaniyang silid. Siguro ay naubos ko na kagabi lahat ng aking mga luha kaya walang bigat. Hapon na pala. Alam ko iyon dahil humaba na ang anino ng pigurin kong kalabaw sa bintana. Mababa na ang araw ngunit kaunting minuto pa. Maya-maya pa bago ako lumabas.

Ibinaling ko ang aking mga mata sa konkreto kong dingding kung saan nakadikit ang mga ginuhit naming larawan ni Dikya sa araling panlipunan ni Maam Sabado. Mga anyo at hugis na gawa sa lapis at krayola na siyang naglalarawan daw dapat sa aming mga pangarap at layunin sa buhay. Sa aming kalalagyan sa lipunan. Noon pa man, hirap na akong intindihin ang salitang “lipunan”.

“Anong gusto niyo maging paglaki niyo? Iguhit niyo ito at lagyan ng paliwanag.”

Ginuhit ko kaming dalawa ni Dikya na nagtatanim sa bukid at nagpapaligo ng kalabaw ni Lolo sa ilog.

Iniwan ng paningin ko ang larawang iyon, pati na ang katabi nitong larawan ng isang krayolang Nurse na may sulat ng mataas na grado at lagda ni Maam Sabado, at narating ng aking mga mata ang orasan. 5:30. Hindi ko nga namalayan ang pagtayo ko. Siguro kasi ay ganoon na nasanay ang mga buto at laman ko sa pagkilos na ito sa ganitong oras. Ang pagtayo mula sa banig matapos ang mahaba-habang tulog mula tanghali. Kabisado na ng katawan. Tanda na ng isipan. Kaya kahit walang lakas at nananakit ang puso, ako’y lumabas ng silid. Magtatakipsilim na. Ang pinaka pinaka pinaka paborito naming oras ni Dikya sa pamamasyal. Lumabas ako ng silid at bumaba sa sala kung saan inaasahan kong naroon sina Nanay at Tatay.

Dikya

Ang tunay na pangalan ni Dikya ay Divina. Mas gusto niyang tinatawag siyang Dikya ng mga tao siguro dahil siya mismo ang nagbigay sa sarili niya ng palayaw na pangalang iyon. Ang Divina raw kasi ay tunog “kalaban”. Minsan ko nang tinanong sa kaniya bakit iyon ang naisip niyang palayaw.

“Ang Dikya ay isang Jellyfish. At isa akong Jellyfish, alam mo ba?” Tuwing sinasagot niya ang mga tanong ko, lagi itong may kasamang tanong.

“Paano mo nasabing Jellyfish ka? Ibig mo ba sabihin ay makamandag ka rin?”

Pabiro kong tanong na nagpalukot sa mukha ni Dikya. May kakaiba talaga akong tuwa na nadarama tuwing ganoon ang mukha niya.

“Tsk, napaka babaw mo talaga. Ang alam mo lang sa mga dikya ay kung ano ang sinasabi sa libro at sa mga palabas. May iba pang mga katangian ang mga dikya…” Batid ko na natutuwa siyang inuulit-ulit ang salitang “dikya” dahil pangalan niya rin ito. “Tulad ng?”

“Pagiging malaya. Hindi mo nabasa sa mga libro yan, di ba?”

Pagiging malaya. Tinanggap ko ang mga katagang iyon bilang mga kataga lamang. Siguro nga malaya ang mga dikya dahil nabubuhay sila sa malawak na karagatan. Siguro dahil wala pa akong narinig na nag-alaga ng dikya at ikinulong sa isang aquarium. Karagatan. Isa sa pangarap ni Dikya ang makapunta sa karagatan. Malayo kasi sa barrio namin ang dagat kaya sa mga aklat at palabas lamang namin ito nakikita. Nang binigkas ni Dikya ang mga katagang ito, bakas sa kaniyang mga mata ang damdamin at debosyon sa mga salitang iyon. Na para bang ito ang puno’t dulo, ang dahilan at ang kasagutan kaya siya nabubuhay sa mundo. Pagiging malaya.

Matagal na kaming magkaibigan ni Dikya. Lumipat siya sa aming paaralan noong kami ay nasa Grade 2. Naging kamag-aral ko siya mula noon hanggang Grade 6. Kaya siguro nanatili ang aming pagkakaibigan kahit na sa kalaunan ay nagkahiwalay rin kami ng klase. Nanatili ako sa Section 1 at siya ay napunta sa Section 3. Bagamat madalas ay hindi siya pumapasok, matalinong bata si Dikya. Hindi lamang sa mga aralin kundi sa mga pananaw. Kaya rin siguro hindi siya malapit sa mga guro.

“Maam, kung may bawal na gupit ang mga babae tulad nito, dapat meron din ang mga lalake…”

Hindi ko na maalala paano at kalian nagsimula ang pagkakaibigan namin. Para bang matagal na siyang bahagi ng mundo ko. Walang pinagmulan. Walang pormal na pagpapakilala at mahiyain na unang sulyap. Tila ba nagpasya na ang sanlibutan na hindi na mahalaga ang simula ng biyahe naming ito kaya binura na sa isip ko. Sigurado akong hindi rin alam ni Dikya kung kailan kami unang nag-usap. Hindi dahil sa naramdaman niyang bahagi na rin ako ng buhay niya, kundi dahil sa wala lang siyang pakialam. Ang mahalaga kay Dikya ay ang “ngayon”. Ang ibigin ang walang iba kundi ang kasalukuyan. Ang kahapon ay nasa likod na natin. Ang bukas ay wala pa. Siguro isa ito sa mga kakaibang katangian ni Dikya na ikinainggit ko. At inibig ko.

Takipsilim

Nang bumaba ako, nasa sala nga sina Nanay at Tatay na naghahanda na umalis.

“Emma anak, tatanungin kita ulit. Ayaw mo pa rin ba sumama? Alam ko…”

Ang isa sa hinahangaan ko sa aking mga magulang ay ang ginagalang nila ang aking damdamin. Batid nilang minsan ay hindi nadadaan sa salita ang mga pagkakataong ako ay nanlulumo tulad nito. Kaya naman ginagalang ko rin tuwing susubukan nilang minsan ay kausapin ako.

“Nay, pasensya na. Kayo na lang ulit. Lalabas ako para mamasyal sa ilog.”

Ngumiti lamang ang Nanay sa akin. Isang ngiti na nagsilbing yakap at paalala na nariyan lamang sila kung handa na ako makipag-usap.

“Nak heto, susi ng bisikleta. Mag-ingat ka, ha? Pumarito ka agad at huwag magpagabi.”

“Salamat Tay.”

Malabo na ang kalangitan nang narating ko ang ilog. May ilang kuliglig na rin na gising na at umaawit na tila ba minamadali ang pagdating ng gabi. Naghapon na rin ang mga labuyo sa matandang punong Santol na nagsisimula na ring mawalan ng hubog at lalim. Ang paligid at ang mga bagay tuwing takipsilim ay tila ba natutunaw sa mga anino ng isa’t isa. Sa natitirang liwanag ay naglalaho ang hangganan ng mga anyo at maingat na tinatahian ng dilim ang daigdig. Naghahalong mga porma at wangis na parang putik. Malungkot ngunit mahiwaga. Sinandal ko ang bisikleta sa punong Santol at ako ay bumaba sa tabing ilog at naupo sa lugar kung saan kami laging umuupo. Mapapansin mo ito dahil mas maikli at dapa ang mga damo kumpara sa mga damo sa paligid nito. Hindi ko pa rin alam ang kalalagyan ko sa lipunan ngunit alam kong itong inuupuan ko ang lugar ko sa kalikasan. Samantala, ang ilog ay gising na gising pa rin. Naaaninag ko ang mga bula at alon na gawa ng mga isdang umiibabaw upang huminga at kumuha ng hapunan sa mga kulisap na nagkamaling lumapit sa tubig. May liwanag ang ilog dahil nasasalamin pa rin nito ang langit sa kabila ng naghihingalong liwanag nito. May lakas na rin ng loob ang mga paniki na maglikot sa itaas na siyang kabaliktaran naman ng mga dahon ng Acacia na nagpasya nang maunang matulog at tumiklop.

Ito ang pinaka iniibig kong bahagi ng araw. Ang takipsilim. Nangyayari ito matapos lumubog na ang araw. Isang yugto kung saan kahit umilalim na ang araw sa kanluran ay nagagawa pa nitong iwanan ang kaunting liwanag sa mundo. Saktong liwanag lang na kailangan ng mga mata upang masilayan pa rin ang mga kulay at anyo na marahang lumalabo. Nawawala ang liwanag ngunit napapalitan ng hiwaga. Pareho ang inaawit ng damdamin namin ni Dikya tuwing takipsilim.

“Emma, naisip mo na bang gumawa ng tula tungkol sa takipsilim?” tanong sa akin ni Dikya noong minsan ay nag-aabang kami ng alitaptap sa may ilog.

“Hmm, hindi ko pa naisip yan. Pero ngayon nabanggit mo, siguro sa hinaharap susubukan ko gawin.”

Pinasok ni Dikya ang kulumpon ng nga halamang Gabi at tuluyang naglaho sa likod ng mga malalaking dahon nito. Tuloy ang pagsasalita niya. “Ayos yan. Ako dapat ang unang makakabasa niyan, ha?”

“Ang akala ko ba ay hindi ka nagbabasa ng mga tula?”

Wala akong narinig na sagot mula sa likod ng mga Gabi. Halos nakumutan na ng dilim ang mga oras na iyon at hindi ko na rin maaninag masyado ang paligid. Ilang sandali pa ay may liwanag na kumatas sa pagitan ng mga tangkay. Isang malamlam na dilaw o luntian na liwanag na nagmula sa nakatikom na kamay ni Dikya na noo’y naaninag ko na rin.

“Nagbabago naman ang tao, Emma. Hindi ba? Hindi ko mawari pero tuwing ganitong oras ay parang may kung anong damdamin akong naiintindihan.”

“Anong ibig mo sabihin?”

“Para bang naiuugnay ko lahat sa takipsilim. Ang damdamin ko, ang paligid ang mundo. Tulad nito…”

Tumabi si Dikya sa aking inuupuan at marahang binuksan ang mga nakatiklop niyang payat na daliri. Kumalat ang liwanag sa kanyang mga palad at nagsimulang mag-inat ng pakpak niya ang maliit na alitaptap. Sapat na ang liwanag ng alitaptap upang ibunyag ang mukha ni Dikya. Ang kanyang maliit at maputlang mukha na tulad ng sa manika subalit may bakas ng pagkabangis. Naaalala ko sa kanya ang mga mumunting ligaw na bulaklak sa bundok. Maliliit at maselan ngunit hindi papatalo sa bangis ng kagubatan. Pati na ang kanyang maikli at maalon na buhok ay naaninag ko. Ang kulot niyang buhok sa hugis ng mukha ay kung ano ang sinangag sa pritong itlog.

“Itong takipsilim ay isang pagkakataon kung saan mararanasan natin ang pagbitaw ng liwanag mula sa daigdig. Madalas ang paglubog ng araw ang lagi nating nababasa sa mga aklat at panitikan dahil sa angkin na ganda nito. Ang makulay na kalangitan at dagat na parati na lang pinipinta at ginagawan ng kanta. Matapos lumubog ng araw, kapag wala na ang makulay na langit, isasara na natin ang bintana. Uuwi na sa kaniya-kaniyang bahay at maghahanda na ng hapunan at matapos ay mahihimbing na. Ngunit para sa akin, hindi pa tapos ang kwento ng daigdig.”

Nakikita kaya ni Dikya mula sa ilaw ng alitaptap na nakatulala lamang ako sa kanya habang siya ay nagsasalita?

“Dahil may takipsilim pa na magaganap? Isang tahimik at marahang proseso na hindi nabibigyang pansin.”

“Aba, hindi mo naman sinabi na nagsimula ka na palang magsulat ng tula ngayon pa lang. Tama ka Emma. Para sa akin mas mahiwaga ang mga aninong ito, ang mabagal na pagkawala ng kulay at sigla ng paligid hanggang sa maging itim na lang lahat, kumpara sa pinaka magandang paglubog ng araw.”

Nagsimula na rin akong malunod sa isip at salita ni Dikya. “May kalungkutan ang takipsilim. Isang malungkot at maikling eksena ng pagbitaw. Marahang pagsuko. Dahan-dahang pagpapaubaya.”

“Hanggang sa tuluyan nang yakapin ng dilim ang lahat. Ngunit sa paglalaho ng hiwaga, may mga umuusbong na bagong mahika.”

Lumipad ang alitaptap mula sa mga kamay ni Dikya. Sinundan ko ng tingin ang aandap-andap nitong liwanag patungo sa puno ng Palapat sa ibaba ng ilog.

“May mga bagong mahika. Kailangan lang natin na hanapin.” sambit ko.

At sa isang iglap, isa-isang lumitaw ang iba pang maliliit na liwanag sa puno ng Palapat. Mga luntian at dilaw na parang nagsasayawang mga alipato at baga. Tahimik naming minasdan ni Dikya ang mga alitaptap sa puno hanggang sa binasag ko ang mahika ng katahimikan.

“Pinaka paborito ko talaga ang takipsilim.”

Napalingon sa akin si Dikya.

“Pinaka paborito? Hindi ba kapag sinabi mong ‘paborito’ ay iyon na ang ‘pinaka’?”

“Oo?”

“Kaya kapag sinabi mong ‘pinaka paborito’, doble-doble ang kahulugan noon, di ba?”

“Ah, sabagay. May punto ka naman. Sige, paborito ko ang takip…”

“Mali! Pinaka pinaka pinaka paborito dapat!”

“Ha?”

“Kasi kung doble-doble ang damdamin mo para sa isang bagay, eh di lubusin na natin! Dagdagan pa! Sino bang pipigil?”

Tulad ng pagkakaibigan namin, hindi ko na rin maalala kung iyon ang unang beses naming namasyal nang takipsilim ni Dikya sa ilog. Pinaka pinaka pinaka paborito. Naaalala ko paano niya ako hinatak papalapit sa kaniya para lang isigaw sa mukha ko iyon. Naaalala ko ang init ng hininga niya sa aking pisngi na may bakas pa ng amoy ng niyog at kutsintang kinain niya. Ang amoy ng buhok niyang ‘sing bango ng bagong tabas na damo at natuyong mga dahon.

“Sige, ang takipsilim ang pinaka pinaka pinaka paborito ko…”

“Mali!”

“Ano na naman?”

“Pinaka pinaka pinaka paborito NATIN.”

Tuluyan nang naglaho ang daigdig sa dilim noon ngunit nanatili sa isipan ko ang mukha ni Dikya. Ang pinaka pinaka pinaka paborito ko.

Ngunit ngayon, habang mag-isa ako sa tabing-ilog, hindi ko magawang mailarawan ang mukha ni Dikya. Bakit kaya? Lalong kumirot ang puso ko. Pang-apat na araw na akong namamasyal dito tuwing takipsilim nang ako lang mag-isa. Nakatira sina Dikya at kaniyang Nanay sa may Gulod kaya madalas kami sabay umuwi noon matapos ang klase sa hapon kaya siguro ay nakasanayan na naming mamasyal sa malamig na tabing-ilog na madaraanan pauwi.

Kahapon nang ako ay umuwi mula dito naisip ko na, kung magkakaroon ako ng kapangyarihan, ay sana ito ay kakayahang makita ang mga yabag ng paa ng tao sa mga lugar na nilakaran niya. Mabubunyag sa aking mga mata ang mga bakas ng paglalakad namin ni Dikya sa lupang kalsada na ito. Mga umiilaw na bakas na nagpatong-patong na sa dami nang beses na kami ay nagparit-parito dito. Siguradong ang mga bakas niya ay sali-saliwa at magulo dahil sadyang ganoon kumilos si Dikya. Tila hindi mapakali. Isang Mayang hindi sapat ang paglipad. Pero walang kumikinang na mga bakas sa lakaran na iyon kahapon. Kahit ngayon. Kahit sarili kong mga bakas ay tila wala nang halaga. Ilang minuto na lang at ganap nang magiging gabi. Siguro ay inaasahan kong madagdagan ang sakit na nadarama ko kaya ako patuloy na pumupunta dito at pinapanuod ang takipsilim. Siguro inaakala ko na ang mga alaalang naipon dito ay siyang magbabaon pa lalo sa akin sa ilalim ng pighati at kalungkutan. Pero bakit ganito? Tulad ng kawalan ng bigat sa aking damdamin, bakit walang nagbago sa aking pananaw sa takipsilim? Nasaan na ang hinahanap kong mensahe nito na siyang dudurog lalo sa akin? Wala. Ganito pa rin. Ang malamig na hangin, ang ilog, ang mga kuliglig, ang mga halaman at punong unti-unting nawawala sa paningin. Walang pakialam sa akin ang daigdig. Sino ba ako para pag-alayan nito ng damdamin? Magpapatuloy ang takipsilim sa bawat dadaang mga araw, pumunta man ako o hindi. Managhoy man ako dito o tumawa.

“Haha, huy Emma…” May tumawa mula sa dilim.

“Dikya? Bakit ka nandito?”

“Ha? Eh di para panuorin ulit ang takipsilim, eh ikaw bakit ka nandito?” Sagot na may kasamang tanong. Si Dikya nga siya. Hindi ko man maaninag nang mabuti ang kanyang mukha dahil lumalalim na ang dilim, kabisado ko ang pagsagot na iyan. At ang tunog ng kanyang tinig.

“Ah, ganoon din.”

“Ang tipid mo naman sa salita ngayon. Galit ka sa akin siguro, ‘no?”

Diretso talaga ang tabas ng dila niya. Walang liku-liko. Walang paliguy-ligoy.

“Hindi…oo, siguro…hindi ko alam…basta.”

Nakatayo si Dikya sa tabi ng punong Santol at kahit anong gawin kong sulyap ay hindi ko maaninag ang mukha niya. Umiiyak ba siya? Nakangiti ba siya dahil nagkita kami ulit? Ano? Bakit ba kasi hindi siya dumating kanina nang mas maaga. Nang may liwanag pa. Bakit ba kasi walang alitaptap ngayon? Naramdaman ko siyang umupo sa tabi ko. Sariwang damo at tuyong dahon. Kahit papaano ay napanatag saglit ang puso ko.

“Bigla ka na lang kasing nawala. Biglang hindi pumasok sa paaralan. Hinanap kita sa bahay niyo pero wala ka na raw doon.”

“Bigla nga talaga, ano?”

Ganyan siya. May pintig na ng emosyon ang mga salita ko ngunit siya ay nananatiling kaswal at parang walang pakialam.

“Emma, nangyari na eh. Tapos na. Pasensya ka na.”

“Ganoon lang ba yon? Hindi mo kasi..”

“Emma…”

“Sobrang sakit. Ang daya mo! Hindi ko…”

“Emma…”

“Ano?”

“Patawarin mo ako.

Ako ang daigdig. At dahil takipsilim na, oras na para bitawan mo ako…

… aking liwanag.”

Karagatan

Umiyak ako. Nagkamali ako nang inisip ko na naubos na ang aking mga luha. Ang katotohanan ay hindi pa ako umiiyak simula noong iniwan ako ni Dikya. Ngayon pa lang. Malakas. Ang luha ko ay naging dagat at ang iyak ko ay naging bagyo. Bumuhos ito nang walang alinlangan. Bumaha ng pagsisisi at kumulog ng mga katanungan. At sinalo ito lahat ni Dikya. Isang manlalayag sa gitna ng unos at rumaragasang karagatan. Hinawakan niya ang aking kamay.

“Emma, ikinalulungkot ko na inabot na tayo ng takipsilim natin. Siguro ang mga oras na inilagi natin dito sa paglubog ng araw ay isang uri ng paghahanda.”

“Hindi ako handa.”

“Siguro ay hindi tayo magiging handa, kahit kailan…” ang mahinang tugon ni Dikya.

Katahimikan. Ang nanlabo kong mga mata dahil sa luha ay sinubukang tumingin sa paligid. Umaatras na ang liwanag. Pinanuod ko ang mga huling piraso ng kulay na naglaho sa mga dahon, sa tubig at sa langit. Tumiklop na ang mga dahon ng Acacia. Umilalim na rin ang mga isda sa ilog. Nagsara na ang mga bulaklak. Sa wakas ay ganap nang gabi. Ngunit sa kadilimang ito ay nakaramdam ako ng kapayapaan. Isang kakaibang pagkakaugnay sa nagaganap na katahimikan sa dilim. Lahat ay iisa. Ang daigdig, hindi ko man makita, ay nararamdaman ko ang payapa nitong paghimbing. Pagsuko. Pagpapaubaya.

“Dikya…”, bigla kong sinabi.

“Hmmm?”

“Magkikita pa ba tayo?”

“Nagkita tayo ngayon, di ba? Ano sa tingin mo?”

“Hindi makakabuti na alagaan kita sa aquarium.”

“Anong ibig mo sabihin? Anong aquarium.”

“Ang dikya ay nararapat sa karagatan. Kung saan ito makakalangoy nang malaya. Doon ba sa bago mong tahanan ay may dagat?”

Hindi ko makita ang mukha niya sa dilim ngunit alam kong may gumuhit na ngiti sa kayang pisngi. Muli niyang hinawakan ang aking kamay. Marahil ay huling beses ko na mararamdaman ang kanyang haplos. Ang mabubuto at payat niyang mga daliri na pumupulupot sa braso ko tuwing minamadali niya akong umuwi.

“Emma, tara na?”

“Saan?”

“Edi, sa bahay namin. Ano ka ba? Matutuwa si Nanay na makita ka. Ang alam ko’y nagluto rin siya ng palabok kanina.”

Hindi ko ulit namalayan na tumayo na pala ako. Nasanay na ang katawan ko na tumindig at maglakad patungo sa kung saan man ako inaaya ni Dikya. Sabay naming iniwan ang ilog at naglakad patungo sa Gulod, sa bahay nila Dikya. Marahil kaya walang bigat akong nadama. Marahil kaya walang mapait na mensahe ang daigdig sa akin. Marahil dahil pareho kaming anak ng takipsilim at ang naganap ngayong gabing ito ang aming sariling pagbitaw at pagyakap sa dilim. Isang pagpapaubaya sa kawalang kasiguraduhan. Hindi ako sumuko. Ako ay nagpalaya.

Sa aming paglalakad ay marami kaming pinag-usapan ni Dikya. Mga lumang kwento at kulitan. Mga hindi nasabing lihim at kahihiyan. Isang palitan ng hiya at tawa sa ilalim ng gabi. Mga bagay na itinago sa ilalim ng sarili ngunit ngayon ay nararapat nang ibigay. Halong lungkot, galit at tuwa ang umikot sa aking kalooban ngunit gayon pa man, hindi nito natinag ang kapayapaang dala ng gabi. Ang pahinga na dala ni Dikya. At tila ba sinadya ng tadhana, nadaanan namin ang isang bungkos ng mga Santan na hitik sa mga maliliit na liwanag. Hinaplos ni Dikya ang halaman at nagsiliparan ang mga alitaptap na, sa wari ko, ay sumunod pa sa amin pauwi. Isang prosisyon ng ilaw, pagkakaibigan, pag-ibig at mahika.

Takip-Silip

Ang bahay nila Dikya ay nasa gitna ng isang malaking bakuran na natatamnan ng saging, mangga, gumamela, niyog at sari-saring mga halamang gamot. Ang nagsisilbing bakod ng kanilang bakuran ay ang mga tanim na San Francisco at Bugambilya kung saan kami madalas naghahanap ng gagambang panlaban. Naroon kaming dalawa sa tarangkahan na binabalot ng gumamela at mga baging na hindi ko alam ang pangalan. Hinawakan nang mahigpit ni Dikya ang kamay ko. Ang dilaw na poste ng ilaw ang naglahad sa akin ng lahat ng inibig ko sa kanya. Ang kulot na buhok. Ang maputlang balat. Ang maliit na mukha na may bahid ng bangis. Ang mga mata niyang hindi nawawalan ng liyab. Ngumiti ako sa kanya at nagsimula kaming pumasok. Huminto ako sa tapat ng pinto ng bahay nila kung saan sa ibabaw ko ay nakabitin ang isang maliwanag na ilaw na iniikutan ng mga kulisap. Wala namang ganyang ilaw dati. May mga mesa at upuan din na nakaayos sa ilalim ng punong mangga kung saan nagsikumpulan ang mga taong kilala ko at hindi kilala.

“Dikya, may mga kulisap sa…”

“Emma?” ang sambit ni Tatay na lumapit sa akin mula sa grupo ng mga tao. Mula sa pintuan naman ng bahay ay lumabas si Nanay. Sa likod niya naroon si Aling Pacifica, ang nanay ni Dikya. Inakbayan ako ng aking Tatay at niyakap ni Nanay matapos ay pumasok kami sa loob. Isa muling mahigpit na yakap mula kay Aling Pacifica na aking ikalawang ina. Sa may sala naroon ang iba pang taong kilala ko at hindi kilala. Mga bulungan habang sumusubo ng palabok at humihigop ng kape.

“Matagal na raw pala may sakit…”

“Cancer daw ba? Ang balita ko’y kulam…”

“Nagtagal pa raw sa ospital sa bayan…”

“Kawawang bata…”

“...ah, iyan ba yung batang ka-ano raw niya?”

Nilunod ko ang mga bulungan nila sa aking isipan. Itinanggi ng ilong ko ang amoy ng Sampaguita at iba pang mga bulaklak na nakakalat sa bawat sulok ng sala. Doon sa tabi ng hagdan. Sa lugar kung saan dating nakapwesto ang isang maliit na mesa na may kahon sa gilid, kung saan kami gumuguhit ni Dikya ng aming lugar sa lipunan, kung saan namin paulit-ulit tinitingnan ang larawan ng karagatan. Doon nakahiga si Dikya. Binabantayan ng dalawang malalaking kandelabra. Kinukumutan ng sari-saring bulaklak. Ang aking matalik na kaibigan na nakalampas na sa kanyang takipsilim.

Iniwan ko sila Nanay at Tatay. Sumama ako kay Aling Pacifica at marahang naglakad patungo sa kabaong. Ako ay huminga nang malalim. Muling tumulo ang mga luha ko ngunit hindi bilang unos kundi bilang batis. Isang payapang ilog na napapaligiran ng mga halaman, puno at bulaklak na marahang iniiwan na ng liwanag. Kung susundan mo ang ilog na ito ay sa kalaunan mapupunta ka rin sa karagatan. At doon sa tubig-alat na iyon, binitawan ko ang hawak kong Jellyfish.

“Ang pagiging malaya.” mahina kong sinabi.

At bago pa man pumatak ang unang luha ko sa kanyang kabaong ay may bumulong na hangin sa aking tenga.