dokidoki

Bölüm 4: İdeolojinin Kırbacı (Lenin ve Stalin)

Marx kütüphanede purosunu tüttürüp teorik kibrini beslerken Lenin ve Stalin bu kibri alıp gerçek dünyanın üzerine bir 'kırbaç' gibi indirdiler. Marx sınıf çatışmasını bir analiz konusu olarak kurgulamıştı; Lenin ve Stalin ise bunu milyonları hizaya sokacak bir 'hizaya sokma sopasına' dönüştürdüler.

Lenin, Markisizmi bir düşünce sistemi olmaktan çıkarıp devlet aygıtının her hücresine nüfus eden mutlak bir emir-komuta zincirine çevirdi. Stalin döneminde ise bu zincir, Bakunin'in yıllar önce öngördüğü o korkunç sonuca ulaştı; İşçi, sermayenin boyunduruğundan kurtulmuş gibi görünüyordu ancak artık devletin -yani Stalin'in- tek elden yönettiği devasa bir 'zorunlu çalışma kampının' mahkumuydu.

Bu dönemde 'sınıfsız toplum' vaadi, tarihin gördüğü en büyük yalan haline geldi. Engels'in fabrikasındaki 16 saatlik sömürü, devlet eliyle ' devrim için fazla mesai' adı altında daha verimli, daha merkezi ve daha acımasız bir hale getirildi. Artık işçi sadece patrona değil, 'teori adına' bizzat kendisine hesap vermek zorunda olan birer dişliydi.

Sistemin çiğliği burada doruğa çıkıyordu; İdeoloji insanın özgürleşmesi için kullanılan bir araç değil, insanın boynuna geçirilen bir tasmaydı. Lenin ve Stalin, Marx'ın kütüphane metinlerini birer 'kutsal metin' gibi kullanarak eleştiriyi vatan hainliği, sorgulamayı ise devrim düşmanlığı olarak yaftaladılar.

Bölüm 3: Bir İllüzyonun Kurbanı (Gorki)

Maksim Gorki, Marx'ın kütüphanedeki soğuk teorilerinin sahadaki kanlı pratiğe dönüşürken yuttuğu en parlak kurbanlardan biridir. Gorki, sistemin vaat ettiği o 'insani özgürlük' masalına, diğer birçok aydın gibi saf bir inançla bağlandı. Ezilenlerin sesi olacağına, işçinin ruhunu kağıda dökeceğine inandı. Ancak Gorki'nin trajedisi gerçeği görmeye başladığı anla değil, gerçeği gördüğü halde sistemin onu nasıl bir 'hapis' mekanizmasına hapsettiğiyle başlar.

Stalin ve Lenin, Gorki'nin bu samimiyetini, devrimin yüzünü parlatmak için kusursuz bir 'reklam panosu' olarak gördüler. Onu Marx'ın Das Kapitaliyle tanıştıran o ilk heyecan zamanla bir esarete dönüştü. Gorki gerçeğin çiğliğini fark edip sistemin işçiye nasıl birer 'et yığını' gibi kulandığını sorgulamaya başladığında karşısında bir 'dava yoldaşı' değil, bir gardiyan buldu.

Stalin Gorkiyi ne öldürdü ne de tamamen özgür bıraktı; onu bir 'altın kafese' kapattı. Ona konforlu bir yaşam, itibar ve devletin bütün olanaklarını sundu; karşılığında ise Gorki'den sadece tek bir şey istedi: Sistemin her türlü zulmünü meşrulaştıran bir 'propaganda sesi' olması.

Gorki kendi ideallerinin tutsağıydı. Kırbacı tutanlar, kırbacın vurduğu kişiye 'kırbacın aslında özgürlük getirdiğini' yazdıracak kadar ileri gittiler. İnanan bir insanın inandığı bir sistem tarafından nasıl yavaş yavaş içten içe tüketildiğinin ve bir 'fikir makinesine' dönüştürüldüğünün en çıplak kanıtıdır bu. Gorki devrimin vicdanı olmaya çalışırken Stalinin elinde gerçeği örten bir 'perdeye' dönüştürüldü.

Bölüm 2: Gerçeği Görenlerin Susturulması

Kütüphanedeki 'efendiler' teorilerini inşa ederken tarihin en keskin iki gözü bu sahtekarlığı ve tehlikeyi en başından deşifre etmişti. Ancak toplum uyarıları değil, kendi illüzyonuna hizmet eden 'kurtarıcı' masallarını duymayı tercih etti.

Mikhail Bakunin, Marx'ın teorik kibrini içeriden gören bir isim olarak haykırdı: 'Bu proletarya diktatörlüğü dediğiniz şey, işçinin özgürleşmesi değil; işçinin devlet bürokrasinin mutlak kölesi haline getirilmesidir.'

Bakunin, Marx'ın kurmaya çalıştığı sistemin eskisinden daha ağır bir otoriteyi -kendi 'bilimsel bürokrasisini'- yaratacağını, efendinin değişip kırbacın sadece el değiştireceğini biliyordu. O, Marx'ın bir 'devrimci' değil, yeni bir 'devlet tanrısı' yaratma çabası olduğunu görmüştü.

Aynı dönemde yaşamış olan Friedrich Nietzsche ise Marx'ın bu ideolojisini zayıfın güçlüye karşı duyduğu o derin kıskançlığın yani 'sürü ahlakının' bir ürünü olarak deşifre etmişti. Nietzsche için Markisizm bireyin yaratıcılığını yok eden, üstün olanı aşağı çekip herkesi 'ortak bir vasatlıkta' eşitlemeye çalışan bir hastalıktı. O, Marx'ın 'sınıfsız toplum' vaadini insanın hayatı var etme ve yükselme arzusu olan 'güç istencine' karşı açılmış bir savaş olarak tanımladı.

Bölüm 1: Kütüphanedeki 'Efendiler'

Londra'da o şık kafedeki kadının tweetiyle başlayan 'devrimci' illüzyonun kökleri, 19. yüzyılın o puslu kütüphanelerinde atıldı. Karl Marx, Das Kapital'i yazarken kütüphane masasında purosunu keyifle tüttürüyor ve dünyayı 'özgürleştirecek' teoriler inşa ediyordu. Ancak bu teorinin arkasındaki gerçek, Marx'ın mektuplaşmalarında saklı olan o sınıfsal kibirdi.

O mektuplarda Marx ve Engels 'kurtarmaya çalıştıkları' işçi sınıfından bahsederken onlara 'ahmaklar' ve 'eşekler' diyerek hitap ediyorlardı. Bu bir dil sürçmesi değildi, onların zihin dünyasındaki o hiyerarşik uçurumun bir itirafıydı. Onlar için işçi kendi entelektüel egolarını besleyecek bir 'araç' bir 'yakıt' ve hatta 'gerekli bir istatistikten' ibaretti.

Peki bu kütüphane konforu nasıl finanse ediliyordu? Engels'in Manchester'daki fabrikalarında. Engels, 16 saat boyunca iliğine kadar sömürdüğü, nefes alacak vakti bile olmayan, o 'ahmak' dediği işçilerin kanıyla kazandığı paraları; bir yandan Marx'ın kitaplarını bastırmak diğer yandan borsa masalarında spekülasyon yapmak için harcıyordu.

Giriş: Modern İkiyüzlülüğün Vitrini: ''Londra Kafesinden Bir Görüntü''

21. yüzyıldayız. Londra'da şık bir kafede oturan genç bir kadın, elinde organik kahvesi, masada son model titanyum kaplama laptopuyla sosyal medyada bir paylaşım yapıyor: ''Kapitalizme son, emeğin sömürüsüne hayır!'' Gönderisi dakikalar içinde binlerce beğeni alıyor. Bu manzara tarihin gördüğü en büyük, en sofistike ''illüzyon'' tablosudur.

Bu kişi emeğin sömürüsüne karşı olduğunu haykırırken; elindeki o laptopun nadir toprak elementlerini çıkaran, Afrika'daki madenlerde nefes alamadan çalışan çocukların kanını, kıyafetlerini diken o modern kölelerin terini ve üzerinde oturduğu o refahın, İngiliz İmparatorluğundan beri süregelen o kanlı 'sömürü tarihinin' bir sonucu olduğunu görmezden gelir. İngilizler, sömürünün tarihini sadece yazmadı; onu bir sistem, bir yaşam biçimi ve bugünkü 'konforlu ahlakın' temeli haline getirdi.

Marx'ın kütüphanede purosunu tüttürürken işçileri 'ahmak' olarak nitelendirmesi, bugün bu kişilerin internette paylaştıkları 'devrimci' paylaşımları ile aynı kökenden besleniyor: Başkalarının acısı üzerinden inşa edilen bir entelektüel konfor. O, kapitalizmi tweet atarak bitireceğini sanırken aslında o sistemin en sadık dişlisi olarak kalmaya devam ediyor.

Tarih, mülkiyetin kimin elinde olduğuyla yazıldı. Ancak bu tarih kadının bir 'özne' değil, mülkiyetin bir 'parçası' olarak kodlandığı karanlık bir koridor gibidir. Feminizm ve kadın hakları mücadelesi, sadece oy hakkı veya eşit ücret mücadelesi değildir; bu binlerce yıldır 'ait olunan' bir varlıktan 'kendi varlığına sahip olan' bir bireye dönüşme çabasıdır.

Mülkiyet Bir Güç Aracıdır:

Bir kadının toprağa, paraya veya kendi emeğine sahip olamaması onu ekonomik olarak -ve dolayısıyla zihinsel olarak- sisteme (erkeğe ve devlete) bağımlı kıldı. Sistemin 'kadının mülkiyet edinmesi uygunsuzdur' dediği her an, aslında kadının özgür iradesini yok etme girişimiydi. Eğer birine sahipseniz, onun düşüncelerine de sahipsiniz demektir.

Görünmez Kılınan Emek:

Kadınların ev içinde ürettiği o devasa değer, mülkiyet haklarından mahrum bırakılarak 'görünmez' kılındı. Sistemin 'aile yapısı' dediği şey, çoğu zaman kadının emeğinin ücretsiz bir şekilde sömürülmesine dayanan bir düzenekti. Kadın hakları mücadelesi, bu emeğin -ve o emeğin karşılığı olan mülkiyetin- gerçek sahibine iadesi talebidir.

Sessizlik Suç Ortaklığıdır:

Modern dizi sektörü, şiddeti bir ''estetik'' unsuru hatta bazen ''entelektüel bir derinlik'' gibi pazarlıyor. Senaristler ve yönetmenler koltuklarına yaslanıp ''Bu sadece bir kurgu, gerçek hayatla ilgisi yok'' diyerek sorumluluktan kaçıyorlar. Peki gerçekten sadece bir kurgudan ibaret mi?

Medyanın Failleri Yüceltme Sanatı:

Dikkatle incelendiğinde bu tür yapımların kurbanı savunmak yerine faillerin motivasyonlarını ''anlaşılır'' kılmak için adeta bir kampanya yürüttüğü görülüyor. Failin psikolojisi, yaşadığı travmalar veya ''dahi'' seviyesindeki planları, teknik olarak o kadar kusursuz işleniyor ki; izleyici farkında olmadan faile karşı empati kurmaya hatta onun bir sonraki hamlesini heyecanla beklemeye zorlanıyor.

Sorumluluktan Kaçış:

''Kurgu bu'' savunması en büyük kaçış noktasıdır. Ancak kurgu toplumsal bilincin yansımasıdır. Eğer kurguda kurban sadece bir basamak, fail ise başrol oyuncusu haline getiriliyorsa bu sadece sanatsal bir tercih değil, şiddetin meşrulaştırılmasıdır. İzleyiciye ''bakın bu şiddet aslında ne kadar zekice planlanmış' dedirtmek, şiddeti bir sorun olmaktan çıkarıp bir 'performans' haline getirir.

Sessiz Kalmak mı, Suça Ortak Olmak mı?

Gerçek söylendiğinde sessiz kalan, yalanın suç ortağı olur. Senaristlerin ve yönetmenlerin yarattıkları bu şiddet döngüsü karşısında aldıkları 'kurgu' pozisyonu aslında medyanın körüklediği şiddet dilinin en büyük destekçisidir. Failleri 'kusursuz tekniklerle' donatıp kurbanı sadece kanlı bir figüran olarak bırakmak; sanatın değil, sistemin vicdanı susturma biçimidir.