Cosimo Galluzzi

Origami Around
wallacepolsom

Andulka
RMH

titsay

JBB: An Artblog!
Xuebing Du
noise dept.
taylor price

tannertan36
One Nice Bug Per Day
YOU ARE THE REASON
Stranger Things
KIROKAZE
Jules of Nature

blake kathryn

â

seen from TĂźrkiye
seen from Argentina

seen from United Kingdom
seen from United States
seen from United Kingdom

seen from United States
seen from United States

seen from United States
seen from United Kingdom

seen from United States
seen from Malaysia

seen from United States
seen from United States

seen from United Kingdom
seen from United Kingdom

seen from Malaysia

seen from South Africa

seen from Singapore

seen from United States
seen from France
@clargaidhlig

Anya is live and ready to show you everything. Watch her strip, dance, and perform exclusive shows just for you. Interact in real-time and make your fantasies come true.
Free to watch ⢠No registration required ⢠HD streaming
CÚil Lodair le Fionnlagh MacLeòid - BBC Radio nan Gà idheal
CĂšil Lodair - foillsichte ann an DĂŹomhanas - Ăr-Sgeul/CLĂR
Ăist ri seo! http://www.bbc.co.uk/programmes/b08lkpy0
Agus na faclan gu h-ĂŹseal!
CÚil Lodair le Fionnlagh MacLeòid
(ann an DĂŹomhanas, foillsichte le Ăr-Sgeul/CLĂR, 2008)
Cha bhithinn-sâ air a chluinntinn mura bitheadh gun robh e air Radio nan GĂ idheal aâ mhadainn ud. Eadar Smuain na Maidne agus An Aimsir dhâainmich iad gun robh blĂ r gu bhith air a chur, trĂ th feasgar a-mĂ ireach, air raon ChĂšil Lodair. Faisg air Inbhir Nis, thuirt iad. Agus gun robh an t-aiseag aâ dèanamh turas sònraichte eadar Steòrnabhagh agus Ulapul am feasgar sin fhèin.
Cha bu mhath a bâ fheĂ irrde sinn na dhâòl sinn air an aiseag cheudna. Cha do ghluais mi fhĂŹn is Iain Ă s aâ bhĂ r bho sheòl i. Thug sinn dhinn na claidhrean âs chuir sinn iad fon t-seat. Ged a bha mise mar a bha, âs ann air an uisge-bheathâ a bha mi â ach thòisich esan air an ruma dhubh, âs chan eil cĂ il idir cho suarach ri hangover an ruma dhuibh aâ dol a-steach dhan chath. Thòisich an t-sabaisd mus robh sinn cĂ il ach a-mach Ă Loch Steòrnabhaigh. Bha dithis oirre Ă Siadar an Rubha âs iad aâ falbh chun nan rigs. âSeall air na h-amadain sin,â thuirt fear dhiubh âs e aâ sealltainn a-nall an taobh a bha sinne. âSeall air na h-amadain sin, aâ falbh a chogadh airson poofter de dhâEadailteach. PĂ panach ann am fèileadh.â
Uill, a bhalaich, ma thubhairt. Leum sinn orra. âClaidheamh-mòr,â dhâèigh Iain, ach thuirt mise ris gun dèanadh na dĂširn fhèin an gnothaich. Chaidh an ceathrar againn suas chun aâ bhoatdeck âs siud sinn nan crĂ ic âs thug sinn slacadaich mhath air a chèile ann an sin airson greis, gus mu dheireadh gun leig iadsan roimhe. Thurchair do dhâfhear de luchd an rèidio a bhith shuas gu h-Ă rd, ag òl na gaoithe, âs chunnaic esan an t-sabaisd. âAn canadh sibh gur e samhla tha seo air mar a tha an latha a-mĂ ireach aâ dol?â ars esan âs a mhic aige ri ar bus. âDè rud?â ars Iain. Iain cho geur âs cho luath a bharrachd ormsa. Cha bhithinn-sâ air smaoineachadh air a seo gu brĂ th. âDè rud,â ars Iain, âan e gun robh GĂ idheil an ugannan a chèile?â âChan e,â arsa fear aâ mhic, gun e fhèin anabarrach luath, âach gun tug sibhse a-mach aâ bhuaidh.â âGabhaidh mi iongantas,â fhreagair Iain, âs thill sinn sĂŹos dhan aâ bhĂ r, còmhla ri balaich Shiadair. âTha sĂšildhubh ort,â thuirt Iain nuair a shuidh sinn.
Bha am bĂ r aâ brĂšchdadh le muinntir aâ Chomuinn aâ dol gu coinneamh dhan Ăban. Bha aâ choinneamh an toiseach gu bhith an Inbhir Nis ach chuir iad i dhan Ăban ri linn âs an Ăšpraid a bha gu bhith timcheall Inbhir Nis a-mĂ ireach.
ThĂ inig na naidheachdan air an rèidio mus do rĂ inig sinn Ulapul. Bha fear aca shĂŹos air an raon aig CĂšil Lodair agus thug e cunntas air dè an seòrsa Ă ite a bhâ ann. âAchadh còmhnard,â ars e fhèin, âle beagan thaighean mun cuairt. Mòinteach fhraoich is ballachan cloiche. Cò shaoileadh,â chriochnaich e, âna tha de GhĂ idheil òga eireachdail gu bhith nan laighe marbh mun Ă m sa a-mĂ ireach fèar far a bheil mise an-drĂ sta na mo sheasamh?â Dhâinns e mar a bha an rèidio an dĂšil fiosrachadh a chumail ris an luchd-èisteachd mar a bhiodh an lĂ a-mĂ ireach aâ dol air adhart . . . le OB, no Outside Broadcast Unit, shĂŹos air an raon.
Agus gum biodh ceathrar no âs dòcha còignear cruinn anns an stiĂšidio gus beachdachadh air cĂšisean mar a bha iad aâ dol air adhart. Dhâinns e gun robh oifis na tĂŹde aâ gealltainn slinnteach ghrĂ nda de ghlĂŹbheid bhon Ă ird an ear, co-dhiĂš son aâ chiad cheann dhen lĂ a-mĂ ireach.
Dhâfhuirich sinne air leann an oidhche sin anns aâ Royal Highlander â gu h-Ă raid seach gun robh sinn air beathaichean a dhèanamh dhinn fhĂŹn air an aiseag na bu trĂ ithe air an latha. Bha leth-dhĂšil is dòchas gu nochdadh e fhèin. Agus dhâfheith sinn is dhâfheith sinn na h-uairean gus aon bhoillsgeadh fhaighinn air, no fiĂš âs suathadh ri iomall a chuid aodaich. Ach cha robh sin gu bhith. Bha dĂ shagart ag Ăšrnaigh aig peilear am beathâ, aâ guidhe gun deigheadh an lĂ a-mĂ ireach le na GĂ idheil. âThug thu bhuam gach nĂŹ a bhâ agam . . .â bha fear aâ seinn thall aig aâ bhĂ r le a dheòir sĂŹos a lethcheann. Ach ged a bha ar sĂšil air doras an residentsâ lounge, cha do nochd mo liagh âs mâ fhearsaoraidh. Bha i a-nise aâ fĂ s anmoch, âs na sagartan aâ cumail orra mar gu faigheadh iad èisteachd . . . Agus gu seo bha mo shĂšil fhĂŹn gu dhol fodha. âFaic an dithis sin,â ars Iain. Bha esan aâ dol fhathast, ged a bha snuadh na h-easlaintâ air, a thoradh air ruma nan trĂ lairean. âFaic an dithis sin,â ars esan a-rithist, mar a bhios duine aâ dèanamh ann an sgeulachd, âag achanaich full-out gu sgrios Dia sgiobadh Shasainn a-mĂ ireach.â âDè eile dhèanadh iad?â arsa Catach caol a bha na shuidhe mu ar coinneamh ag òl glainne mhòr Drambuidhe. âDè mu dheidhinn,â ars Iain, âgu bheil padres inbheil Shasannach gu dĂŹleas aâ cur asta fhèin leis an aon ghlaodh bhon taobh-san?â âDè mu dheidhinn sin?â ars an Catach. âTha,â ars Iain, mar a bhitheas e, âgâ eil e aâ cur Dia ann am fĂŹor mhox ach cò dha a bheir e aâ bhuaidh.â âThèid aâ bhuaidh leis aâ cheart,â thuirt
fear thall aon taobh. âTheid aâ bhuaidh leis an neart,â fhreagair fear beag maol, âs brĂšchd aige, âs e fèar air a thighinn a-mach Ă s an dining room. âGu dearbh,â ars esan, âcha tĂ inig na chops ud orm fhĂŹn, ge bâ e cò am bĂšidsear bhon dâ fhuair iad iad.â Ghabh mi fhĂŹn orm a rĂ dh, âThèid aâ bhuaidh an taobh a chaidh a chur sĂŹos anns an leabhar mhòr leis an TĂŹ tha riaghladh, ro thoiseach an t-saoghail.â Uill, a dhuine, na rinn na daoine ud de ghĂ ireachdainn. ââS mi nach creid,â thuirt Iain, ânach do rinn an sgleog a fhuair thu mun t-sĂšil beagan criothnachaidh air dâ eanchainn.â Cha robh dĂšil aâm gun robh daoine air a dhol cho buileach fineachail.
Aig bòrd leotha fhèin bha dithis a bhâ air a thighinn Ă oilthigh. ââN dĂšil an e CĂšl Lodair a thâ ann?â âNo CĂšil-Lòdair?â âDè mu CĂšil-Fhodair?â ââS ann a tha e bho Cuidh,â thuirt fear neulach Ă Sgoil Eòlais na h-Alba. âCuidh, mar Cuidhsiadar . . . LĂŹonacuidh.â Agus sheinn e, âAnn an LĂŹonacuidh ri tĂ mh, leabaidh bhĂ n ri sĂ il na mara.â Cha tuirt duine an còrr.
Sin, ma-thĂ , an seòrsa oidhche dhòigheil a bhâ againne, gun ghuth air an lĂ a-mĂ ireach. âTĂ ,â ars Iain, âtha mise fhathast gun mo chlaidheamh a ghleusadh.â Le sin theich sinne taobh na leapa, ach tha e coltach gun robh an fheadhainn eile an-Ă irde gu eadar ceithir âs aâ còig. Agus bha sin glè ghòrach âs am blĂ r romhpa trĂ th an ath latha. âSin sinn, ma-thĂ ,â thuirt Iain am bĂ rr na staidhre, âsweet dreams.â Le gĂ ire. Cha robh mi ann gus an cuala mi fuaim stĂ ilinn âs e aâ ruspaigeadh air a chlaidheamh. âS an uair sin sĂ mhchair.
Fhuair sinn lioft sĂŹos pĂŹos seachad air Bailâ an Loch âs choisich sinn an còrr dhen t-slighe. Bho dheireadh rĂ inig sinn aâ mhòinteach lom seo. âNa teich bho mo thaobh air do bheatha bhuanâ: sin an aon rud a thuirt Iain. âMa thilleas tu Ă s mâ aonais, cĂšm dĂŹon air Mary Ann,â thuirt mise ris-san. âAgus, Iain . . .?â âDè?â ars esan â agus sin am facal bho dheireadh a chuala mi aâ tighinn Ă s a bhilean. âIain . . . Ma chĂŹ thu mi air mâ fhĂŹor leòn . . . Iain, tha fhios agad dè nĂŹ thu.â
Ach cha bâ ann mar sin a thachair. Thòisich an onghail âs an èigheachd . . . Chan fhaca tu a leithid âs na bu tig an latha a chĂŹ. Bha sinne thall air taobh a deas arm nan GĂ idheal â aig outside-right, mar gun canadh tu. Aig aon Ă m bha am Morair Seòras, le a cheann maol, na sheasamh cho faisg dhomh âs a tha thu fhèin an-drĂ sta. Bha sinne aâ dol air adhart, agus am balla cloich an taobh thall dhinn â beagan dĂŹon, bha sinn an dĂšil. Ach, fhearaibh, fhearaibh, sinn a bhâ air ar mealladh âs air ar brath. Mastaigean nan con air nach dèan teanga luaidh . . . na Caimbeulaich mheallta a-staigh am broinn nam ballachan. Mi fhĂŹn is Iain nar ruith . . . na biodagan aâ dol . . . nuair a dhâfhairich mi mo ghĂ irdean aâ toirt breab Ă s, âs an uair sin e slaodte rium na bhloigh. Agus èighe Iain ri mo thaobh, âs mus do sheall mi rium fhĂŹn bha e marbh aig mo chasan. Shlaod mi mi fhĂŹn am measg nam marbh . . . ShĂŹn mi greis am measg an fhraoich. Ach bha daoine aâ ruith thairis orm gun sgur.
ShĂŹos pĂŹos bhuam mhothaich mi do chairt mhòr agus rinn mi oirre air mo spògan. Dè bha seo ach OB Unit aâ BhBC âs i air a dhol am bogadh. âS iongantach mun do mhothaich cuideigin aca dhomh, oir chaidh mo shlaodadh a-steach agus copan cofaidh ann an copan polystyrene a chur dhan aon lĂ imh a ghluaisinn. âTourniquet!â dhâèigh fear. âFaigh tourniquet! Seall air aâ ghĂ irdean aige.â âDè aâ GhĂ idhlig a thâ air tourniquet?â thuirt cuideigin. âDè aâ GhĂ idhlig a thâ air banana?â thuirt tè âs i aâ suaineadh tè de theipichean aâ BhBC mu mo ghĂ irdean. âCasg fala . . . sin tourniquet.â âSin a tha sinne feumach air an-diugh fhèin,â arsa mi fhĂŹn âs mi rudeigin aotrom aâ faireachdainn. âCasg fala.â Bha mi aotrom aâ faireachdainn, oir bha iad air plum ruma dubh a chur an ceann aâ chofaidh. âFaire, faire,â arsa mi fhĂŹn, âtha fear na shĂŹneadh tosdach glè fhaisg dhuinn san achadh-chogaidh a bha gu math geallmhor air an ruma dhubh.â Ach ciamar a bhiodh fios acasan cò thuige a bha mi ag iarraidh? ââEil thu deis gus a dhol air an èadhar?â thuirt fear rium. âAir an èadhar?â arsa mise. âAidh,â thuirt e, ââs tusa aâ chiad veteran.â âComa leam dhan an èadhar,â arsa mi fhĂŹn. âCĂ âil mise aâ dol air gin a dhâèadhar âs an diabhal rud aâ dol fhathast.â Thòisich iad an uair sin ag argamaid nam measg fhèin. Cuid aca ag rĂ dh gur ann am Beurla a bu chòir dhomh bruidhinn. Son Newsdrive. Aidh.
Shlaod mi mi fhĂŹn a-null gu uinneag an OB âs sheall mi a-mach. Uill, a dhuine thruaigh, nam faiceadh tu am forgladh âs am murt a bha siud. Bha mise le mo leth slaodte rium âs gun eadar mi âs traoghadh gu bĂ s ach teip aâ BhBC a bha mum ghĂ irdean. âUill,â arsa mise rium fhĂŹn, âs mi aâ coimhead nan GĂ idheal gan sgrios air gach taobh dhen OB Unit. âUill,â arsa mise rium fhĂŹn a-rithist, mar a bhios duine aâ dèanamh ann an sgeulachd, âtha sinn done.â
Anns aâ mhionaid sin bhuail cnap mòr de rudeigin air cliathaich an OB âs chriothnaich e na bha na bhroinn. âNa bugairean,â dhâèigh fear. âGheall iad nach buaileadh iad sinn . . . âS fios is cinnt aca nach eil claon-bhĂ idh againne ri taobh seach taobh . . . Gâ eil sinn neutral.â âChan eil dòigh am Prionnsa fhaighinn son Aithris an Fheasgair,â dhâèigh tè. ââS tha mi airson cuideigin a bhith againn live.â
Thòisich i gam cheasnachadh . . . Dè mo bheachd air an latha . . .? Carson nach tĂ inig barrachd Ă s na h-Eileanan an Iar? Cha do ghabh i sĂšim dhe mo ghĂ irdean idir, ach dhâfhaighnich i dè an ĂŹre dhen bhlĂ r aig an dâ fhuair mi an t-sĂšil-dhubh. âFhuair,â arsa mi fhĂŹn, ânuair a thug an Isle of Lewis robhla aiste âs thĂ inig gòradh orm âs bhuail oglach dĂŹobhairt mi, âs anns aâ mhionaid sin thug fear Ă Siadar a thurchair a bhith dol seachad dhomh i mar a laigheadh i orm. Aidh,â arsa mise, âsin mar a fhuair mise an t-sĂšil-dhubh.â Cha do dhâfhaighnich i an còrr dhomh, ma-thĂ . âS an uair sin sĂ mhchair.
*
Copyright @ Fionnlagh MacLeòid agus Ăr-Sgeul/CLĂR, 2008. Gach còir glèidhte.
Ăist ri seo air BBC Radio nan GĂ idheal! http://www.bbc.co.uk/programmes/b08lkpy0
Iris STEALL agus leabhraichean GĂ idhlig - pĂ ipear, fuaim agus didseatach
Gà idhlig - leabhraichean Úra - STEALL an iris - Gaelic - tha tuilleadh fiosrachaidh ann aig www.clar.online
An lĂ rach-lĂŹn Ăšr - clar.online
Tha leabhraichean GĂ idhlig bho ChLĂR rim faighinn aig www.clar.online. Tha fiosrachadh mu iris STEALL ri fhaighinn aig www.steall.online. Â Â
clar.online - an lĂ rach-lĂŹn Ăšr

Anya is live and ready to show you everything. Watch her strip, dance, and perform exclusive shows just for you. Interact in real-time and make your fantasies come true.
Free to watch ⢠No registration required ⢠HD streaming
Oidhche Gealaich le Donnchadh MacGillIosa - BBC Radio nan GĂ idheal
Oidhche Gealaich - foillsichte ann an MaĂŹri Dhall  - Ăr-Sgeul/CLĂR
Ăist ri seo! http://www.bbc.co.uk/programmes/b0859cnm
Oidhche Gealaich
Mun Ă m sâ anâuiridh a bhâ ann, aâ bhliadhna na tĂŹdâ sâ. O bruidhnidh. Innsidh mi dhut fhèin ma dheidhinn. Tha mi âson bruidhinn air aârithist. Riut fhèin.
âS ann ga cur suas dhachaigh a bha mi . . . Maggy Ann. Aâ Ghleansag a mĂ thair, âs ged tha ân cĂ irdeas aâ teich aâmach aânis tha sinn fhathast ga chumail.
Mar a dhâinnis mi dhut mar-thĂ bha aâ ghealach gheal chruinn na hâĂ irde, agus Nis cho bòidheach âs gun cuireadh e tiamhachd ort. Oir tha cuimhnâ agam air an eòrna, mar a thâ agad fhèin. Air gealach abachaidh an eòrna na lanntair mòr crochte thall bhuainn. Meud mòr inntâ. I air a dhol aâmach air a leud, âs i ruadh air a feadh. Is rudeigin mu deidhinn a bhriseadh do chridhe gun fhios agad dè. Agus cuimhnâ againn air sluagh nach eil ann, agus air an còmhradh. Ă, a shaoghail, am fearann gan gleidheadh, âs am muir. Thuirt i rium goirid Ă s a dhèidh nach suidheadh i ann an cĂ r còmhla rium ach na shuidh.
Seo mar a thachair. Mar a dhâinnis mi dhut glè ghoirid Ă s a dhèidh bha mi gabhail suas tro ThĂ bost leis aâ chĂ r nuair a choinnich mi ri bus nach robh ann. Bha e cumail druim an rathaid, bha e dol mar an donas, bha na solais air, gu lèir, na bhroinn. Ghabh mi feagal. ThĂ inig e orm cho luath. Chan eil fhios agam mu dheidhinn sin. âS ann a bha e colâach ri fear a shean bhusaichean John Mitchell. Definitely of an older vintage. 1950s.
Thòisich mi dèanamh deiseil, âs aâ dol aânull pĂŹos, ach siud thuig mi gun robh e dol a chumail druim an rathaid, agus sin aig astar, âs gun robh e dol a dhèanamh bloighean dhinn. Leig mi asam seòrsa de mhòthar agus strutan de ghuidheachan grod a bha gu math saillt, thionndaidh mi chuibhle âs chuir mi ân cĂ r aânull dhan dĂŹg, âs chaidh sinn rudeigin air ar cliathaich, leig Maggy Ann rĂ n aistâ, ghoirtich i hâamhaich, bha sinn ann a sin an uair sin, misâ air faomadh aânull air a muin. Chuir mi dheth an t-einnsean. Bha crith bĂ is orm.
âFaca tu siud?â arsa mise rithe, aig an Ă m, sinn air ar cliathaich âs an oidhche cho brèagha âs cho socair. . . .
âDè?â ars ise. âChan fhacâ, ach gun deach thu Ă s do rian.â
âI was driving up through the township of Habost,â arsa mise ris an doctair, ânothing whatsoever untoward, next thing I knew . . .â
âS tha sin cho fĂŹor âs a ghabhas. Bha mi cho dòigheil ri bròg, âs an tè bha ri mo thaobh a cheart cho sona.
Mus do stad sinn, âs an cĂ r aâ buiceil âs aâ leum, leig Maggy Ann èigh aistâ, âs bha i ân uair sin na suidhe âs a lĂ mh air a hâamhaich, agus mis air faomadh aânull air a muin.
âFor goodness sake,â ars ise. âFor goodness sake, mo chreach mhòr, whatâs wrong with you?â
ThĂ inig mi mach ann am braon fallais. Oidhche gealaich a bha mar an tâòr, san tâSultain. Gun aon sgòth air an adhar.
Tha cuimhnâ agam sinn a bhith nar seasamh faisg air aâ chĂ r.
Thòisich am fallas sin aâ fuarachadh sĂŹos eadar mo dhĂ shlinnean agus sĂŹos eadar mo dhĂ mhanachan.
Bha âm mobile agam na mo chois.
ThĂ inig Dòmhnall Iain an North Star Provi âs chuir e ise suas dhachaigh.
Thill e ân uair sin air mo thòirâsâ. Fhuair mi air draibhigeadh dhachaigh âs mi ga leantainnâsan. Thuirt mi ris a dhol slaodach.
Cha deach mi faisg air aâ chĂ r, ma-thĂ , fad mĂŹos. Nuair a mheantraiginn aâmach sa mhadainn thiginn air aâ chĂ r ma cheann an taighâ, bho tuath, is bheirinn an aire dha na sheasamh eadar mi âs an rathad. Chuairtichinn mun taigh, âs dòcha na bâ fhaide dhen an lĂ , is thiginn air bho dheas, âs bhiodh e na sheasamh ann an sin cho sĂ mhach ri goca feòir eadar mi is bunnachaâbac. Bha e gu leòr dhomh fhaicinn. Cha robh mi âg iarraidh na bâ fhaisg air.
Bâ fheudar dhomh an teoba beag a bhâ agam a leigeil seachad, thall ann an Steòrnabhagh. Dhâionndrainn mi sin.
Carson a thachair e dhòmhsâ is a bit of a puzzle alright. âS iomadh taobh bho ân tĂ inig mi air bho thachair e.
Cha robh cĂšisean dona. Bha mo shlĂ int agam, âs tha chlann air an giort fhèin, sa bhaileâmhòr, far an deach an togail. Sin agadsâ, geâtĂ .
Nam bithinn fhĂŹn âs tu fhèin air coinneachadh an-uiridh, is tusâ ar cantainn, â âIlle, dè do chor?â âS dòcha gur hâe freagairt èibhinn aâ Chrostain a bhiodh air mo bhilean, âChan eil adhbhar a bhith taingeal, âs math a bhith gearan leis an tâslĂ int.â
An Crostan còir nach maireann.
Ach cha chan mi sin tuilleadh.
Dhâfhaighnich an doctair dhĂŹom, âs tha mi lĂ n chreidsâ gum feumadh e sin fhaighneachd, an robh mi air a bhith âg òl.
âDoctor,â arsa mise ris, âIâm as dull a dog as youâll see in your surgery. A glass of beer of an evening does me.â
âVery good,â ars esan.
âMy last few binges, years ago,â arsa misâ, âmy last few bayings at the moon, hastened change. The hangovers were dire, and confirmed me in my settled way,â arsa misâ, âand confirmed the humble teaâbag as my boon companion.â
Thòisich lachanaich na mhionach âs leig e pĂ irt dheth aâmach. Ach rinn mi sgĂ ird dheth an uair sin. DhiĂšlt mi na grĂ ineanan a thabhaich e orm, cha bâ e sin ach thuirt mi ris nach robh sĂŹon ceĂ rr ormsâ.
âNothing that a good nervous breakdown wouldnât fix,â arsa misâ.
Bha na facail gun Ăšidh aâmach Ă s mo bheul mus deach agam air an casg. Cha robh iad fiĂš âs èibhinn air dhòigh sam bith, âs thĂ inig an conaltradh gu ceann.
Chunna mi âm bus aâ tighinn, bha na solais air, na bhroinn, a hâuile gin, agus na headlights full beam, âs e dol aig fĂŹor astar. An oidhche cho soilleir âs cho ciĂšin ri oidhche a chitheadh tu, oidhche cho soilleir âs a thĂ inig.
Ghabh mi aithreachas gun dâ thuirt mi rud cho cac, cha robh e fiĂš âs èibhinn . . .
Cha robh aânise, that was the thing, cha robh fuaim aigâ idir, cha chuala mi diorraâbhig, âs cha robh duine beò na bhroinn, cha robh duinâ aig aâ chuibhle.
Shaoil mi nach robh coâdhiĂš, thachair e cho luath, thĂ , âs gun robh sinn air ar sadadh, spĂŹon mi chuibhle ach am faighinn Ă s an rathad air.
âMo chreachâsââ ars isâ, is grèim aicâ air a hâamhaich, âfor goodness sake, whatâs the matter with you?â
âEil thu all right?â arsa misâ.
âChan eil mi all right. Whatâs the matter with you?â
âAm faca tu siud?â arsa misâ.
âDe?â ars isâ. âChan fhaca mise cĂ il ach gun shad thu ân cĂ r a dhĂŹg an rathaid.â
Thug i greis agus coilear oirrâ. Rinn e dragh gu leòr dhomh, an cron a rinn e oirrâ. Dhâfhònaig mi ân lĂ eile âs thuirt i gun robh i gu math, ach cha do dhâfhuirich i glè fhada air am fòn.
Cò aig tha fios dè bhios i cantainn mu mo dheidhinn. Bidh sin aâ dèanamh na hâuiread a dhragh dhomh cuideachd.
Thill mi thuige mus robh ân tâseachdain aâmach, âs thuirt mi ris, gun robh mi feumachadh grĂ ineanan a bheireadh dhomh cadal. Bha e cho snog âs a ghabhadh.
Bhithinn aâ dĂšsgadh uabhasach trĂ th. Na mo laighe san leabaidh aâ sealltainn suas a mhullach an taighe, âs aâ tionndaidh air mo thaobh âs aâ sealltainn ris aâ bhalla, âs an lĂ romham na raon farsaing.
Na bliadhnachan mòra a bha misâ air falbh, cĂ it an deach iad? âSeallaibh oirbh aânis,â arsa misâ ris na pollan mònach, a tha nis aâ dol air ais nam fèithean fĂ sa, âs nam boglaichean.
Eadar mi fhĂŹn âs tu fhèin âs an ursainn, tha mi air atharrachaidhean beaga dhèanamh. Cha mhothaich duine. Chan eil cus agam mu dheidhinn eaglaisean, mar as math tha fios agad, âs cha bhi gu brĂ th, or Iâm a Dutchman. Small observances of a private nature, though, thatâs different. Kneeling comes into it. Albeit selfâconsciously.
Siud coâdhiĂš mar a thachair.
Gabhaidh sinn teatha.
Tha mi air cur romhan gun ceannaich mi eathar. Gheibh thu mach inntâ còmhla rium ma ghabhas tu sin ort. Misâ aig an stiĂšir, cuimhnichâ. Cha till. Chan è nach do smaoinich mi air.
Cha bhiodh e cho furast aânis, tilleadh a Shasainn. Am biodh tu coma? Chan eil fhios againne nach bâ fheĂ rr leat. O bhoill, âille, chĂŹ sinn, cha chan mi nach fhaigh thu do roghainn.
*
Copyright @ Donnchadh MacGillIosa. Gach còir glèidhte.
Ăist ri seo! http://www.bbc.co.uk/programmes/b0859cnm
Mac an t-Srònaich, Mac an t-Sà tain le Fionnlagh MacLeòid - BBC Radio nan Gà idheal
Mac an t-Srònaich, Mac an t-SĂ tain - foillsichte ann an DĂŹomhanas - Ăr-Sgeul/CLĂR
Ăist ri seo! http://www.bbc.co.uk/programmes/b0859cnm
Mac an t-Srònaich, Mac an t-Sà tain
Ach an sgeulachd fadâ as fheĂ rr leam a chuireadh Ă s mo leth . . . Tha cuimhnâ agam dè an tè, âs innsidh mise sin dhuibh gu math sgiobalta. Bidh i toirt gĂ ire orm gun sgur le mar a tha mi glaistâ a-staigh an seo gun faighinn a-mach. Tha . . . an tè far an robh iad gam chrochadh, âs thuirt an duine, Carson as e naoi duine deug a mharbh thu; carson nach do rinn thu ân fhichead dheth? Cha do mharbh na . . . Mise? Naoi duine deug. Duine nach do chuir meur air duine a-riamh, cha bâ e sin mo ghnè, ged nach creid duine agaibhse sin. Fuirich mionaid ort, thig mi thuige. Bha . . . gun tuirt mi, tha e coltach, fèar nuair a bha iad gam crochadh: Deoch, bu mhath leam deoch. âS gun tug iad thugam searrag chrèadhadh, âs nuair a thraogh mi i, gun tug mi dhan duine bha seo i mu mhullach a chinn âs gun dhâfhĂ g mi fuar aig mo chasan e gun chrith. Cha do mharbh na . . . Nach eil mi ag innse dhuibh nach do mharbh mise duine na mo bheatha.Â
Na dhâinns mi dhuibh: tha mi air toirt gu seinn âs gu rabhdan a chur ri chèile, a-staigh an seo? Bidh sin math dhomh, nach bi? âS gan seinn Ă ird mo chinn, nuair a tha iad air mo ghlasadh leam fhĂŹn. Rudan mar:
Mac an t-Srònaich, Mac an t-Srònaich Ann am beanntan Ăig.
Dè do bheachd? Air fonn âRobin Hoodâ . . . âN dĂšil an leig iad mi a chòisir an ospadail?! Taigh na galladh an leig no nach leig. Siud am ficheadamh duine agaibh, ma-thĂ , gun tuirt mi. Leis an t-searraig, leis aâ chearraig, bumf! Fèar mu mhullach a chinn, âs nach do gheĂ rr e milead. Mar a thubhairt mi, nach tubhairt? Tha mo chuimhne air a dhol cho bochd, sin an tè as fheĂ rr leam a chuireadh Ă s mo leth. Bumf! Tha e coltach, ma-thĂ , âs an t-searrag na mĂŹneasg aig mo chasan, âs esan na reothanach.
Cha robh, a dhuine, annamsa ach falbhaiche na mòintich. Seach gur ann Ă Siorrachd Rois a thĂ inig mi, bha mo chòmhradh diofraichte bho chòmhradh mhuinntir Leòdhais, mar tha fhios gum bitheadh. Chan eil fhios aâm; âs dòcha gâ eil sibh ceart, gur e sin a chuir aâ chiad teicheadh annta. Bhithinn aig mo chĂ irdean, nach eil fhios gum bitheadh . . . piuthar mo mhĂ thar, nach bâ i bean tacadair LĂŹnsiadair, âs an tèile bha gu math faisg dhomh, ann am mansa Cheòis. Cha robh cĂ il anns an teaghlach againne ach sgoilearan is ministearan. Cha bâ ann bho dhròbh cheĂ rd a thĂ iniâ mise idir, cuimhnich. Daoine geurchuiseach le deagh thoinisg . . . âS dòcha gur ann a bha sin cus. Co-dhiĂš, sin mar a bha, âs seo far a bheil mise. âS sibhse nar suidhe aâ cur ribâ fhèin ach gu dè a nĂŹ mi dhen duine seo no dè a nĂŹ mi leis. Agus a-nise rann eile bhios mi aâ gabhail leam fhĂŹn:
Seachd bliadhna ghlèidh thu tèaraintâ mi, A mhòinteach riabhach Leòdhais.
Math, nach eil? Tha, âs deagh thoigh leam fhĂŹn e. âS e cho fĂŹor âs a ghabhas. Bom bom bom, a mhòinteach riabhach, bom. Ach aon rud, na leigibh dhaibh tuilleadh mo cheangal. Cha leig mise leas a bhith ceangailt. âS e thâ ann nach eil mi aâ faighinn a-mach; a-mach a dhâfhalbh nam monaidhean â sin an aon rud a tha ceĂ rr orm. Nam faighinn air ais a-mach bhithinn cho math âs a ghabhadh. Ach chan fhaigh mi sin, tha fios aâm nach fhaigh. Ged nach dâ fhuair sibh dearbhadh, âs chan fhaigh, gun mharbh mise aon duine. Cha bâ e a bhâ air mâ aire. Fhad âs a gheibhinn na chobhaireadh mo chridhe dhen bhiadh cha robh fèar dhomh, cha robh a dhĂŹth orm ach sin.
Ach âs e rinn iad, âeil fhios agad dè rinn iad? Chroch iad ormsa na seann sgeulachdan a chleachd iad a bhith ag innse dha chèile. Sgeulachdan na Fèinne. Dhealbh iad mise mar fhuamhaire mòr aâ falbh nam fĂ saichean âs aâ cur Ă s do dhaoine. Sgeulachd:
Aon latha thà inig Mac an t-Srònaich Chun na h-à irigh a bha seo an gleann uaigneach . . .
Tha e cho furasta ri furasta an còrr a dhèanamh an-Ă irde. Balach beag a-staigh leis fhèin anns an Ă irigh âs e na shĂŹneadh air aâ chaillich, âs a mhĂ thair, banntrach bhochd an-còmhnaidh, aig baile le taosg clèibh de chragain bhainne, âs am balach beag air fhĂ gail âs e aâ cliopadh cnĂ imh. Trobhad còmhla riumsa, ghlaodh Mac an T sĂŹos tro uinneag bĂ rr aâ bhalla. Nach leig thu leam gus an spiol mi ân cnĂ imh, ars am balach. Mar a thuirt fichead balach beag ann am fichead sgeulachd eadar seo is tòin Ăirinn. A-steach leam, tha e coltach, âs mi aâ breith air ghoic amhaich air âs ga thoirt a-mach âs ga bhĂ thadh ann am botann.
Tha rann agam a rinneadh mu dheidhinn aâ ghnĂŹomh oillteil a tha seo, a tha e coltach a rinn mise, âs bidh mi aâ gabhail an fhir seo cuideachd. Nuair a bhios mi ĂŹosal nam inntinn! Seo mar a tha e aâ dol:
An t-sĂšil a thug mo leanabh orm Anns aâ bhotann bhĂširn,
Gum bâ fheĂ rr leam na na chunna mi Gun robh e air mo ghlĂšin.
Tha e coltach gun ghabh mi an t-aithreachas; gun dâ fhuaireas craiteachan iochd air mo sheilbhidh a dhâaindeoin nan uile. âS bha cuideachd am balach a bha ag ithe aâ bhonnaich eòrna. Gun dâ fhuair mi grèim airsan san dòigh cheudna âs gun bhĂ th mi e ann am briathlach âs e ag èigheach rium fhad âs a bha mi ga thumadh âs ga thumadh gus bho dheireadh nach do dhâèirich e tuilleadh, âFĂ g agam mâ aran-eòrna.â Gur e sin an èighe bha na bheul gach turas a thigeadh e an-Ă irde, ach gun chĂšm mi ga shĂ thadh sĂŹos air ais. Chan eil fhios aâm, chan eil cuimhnâ aâm am biodh iad ag rĂ dh gun dhâith mi am bonnach mus do bhĂ th mi e no Ă s a dhèidh. Chan fhaca misâ am balach no am bonnach na mo bheatha.
Carson a bhathas aâ cur na bha seo Ă s mo leth? Ceist mhath a thâ agaibh an sin, ach cha chanadh sibh gur mise an duine airson a freagairt. Ach tha mo fhreagairt faisg agus glè shoilleir dhomh. Oir cuimhnich gur ann bho mhinistearan a tha mise a-mach. CĂ il ach ministearan âs gach dĂ rnacha duine aca air ceumnachadh Ă Colaist mhòr an RĂŹgh an Oilthigh Obar Dheathain, suas tro na ginealaich. An ann, gu dearbh, san oilthigh aosta sin a thug sibâ fhèin a-mach an dotaireachd? Cha robh, ma-thĂ , mac mĂ thar, no idir mac banntraich, a chuireadh cas air monadh ciar Leòdhais, no idir faisg air geĂ rraidh uaigneach air bòrd loch, nach bithinn-sâ romhpa ann an siud, tha e coltach. Gu h-Ă raid ma bha pigean uisge-beatha aca air an gualainn no breacag mine ann an cliabh. Mi ga mo lĂŹonadh fhĂŹn, a rèir coltais, le na bha de bhainne âs de bhĂ rr âs de dhâĂŹm Ăšr am preasan na h-Ă irigh. Gum bithinn aig amannan gus spreadhadh le na bha âmhin na mo bhaghaid. CodhiĂš no co-dheth, togaidh sinn fonn:
Mac an t-Srònaich is sròin mar chaman air Falbh na mòintich is còta glasa air.
âN dĂšil an-drĂ sta cò bha aâ dèanamh nan rabhdan sin mu mo dheidhinn? CĂ il ach cho dorch âs cho brĂšideil âs cho cunnartach âs a bha mi. CĂ il cha robh ann an sin ach an dorchadas a bhâ air tighinn air an Ă ite fhèin aig an Ă m ud.
Ach innsidh mi tè mhath eile an toiseach dhuibh. Chan eil i ach mar na sgeulachdan eile, ach bidh mi aâ ruith oirre leam fhĂŹn. Mòinteach Ărnoil . . . tha na sgeulachdan tric gam chur air mòinteach Ărnoil, ge bâ e carson. Banntrach bhochd, mar a tha fhios, agus a h-aona mhac, aâ tighinn dhachaigh bhon aâ mhòintich. ChĂŹ mise an cliabh, mar a tha fhios, agus bheir mi èighâ asam, Hoigh, dè thâ agad anns aâ chliabh sin? âS gun leum mi air, ach ma leum. Gille treun, balach lĂ idir a bha seo, a rèir an t-seanchais, âs nach ann a leag e mi. Mach leis an sgithinn, tha e coltach: A Chaluim, a Chaluim, ghlaodh aâ bhanntrach bhochd, tha sgian aige, ach cha bâ fhada bha esan ga toirt bhuam, âs bha i aige gus na chailleadh i bliadhnaichean mora Ă s dèidh siud âs iad a-muigh air an eathar. Thuirt cuideigin rium a-staigh an seo an latha eile, âs chan fhaca tu daoine a-riamh cho breithneachail is cho fiosrach âs a tha staigh an seo, a bhròinein, nach eil anns an t-saoghal ach mu leth-dusan sgeulachd, âs nach eil anns aâ chòrr ach iad sin le car beag air a chur annta. Sin mar a tha mo sgeulachd-sa, nuair a smaoinicheas sibh air. Mar mi fhĂŹn: chan eil ann ach an aon dhĂŹom. âS nach eil sin fhèin gu leòr!
Sin aâ rud. Nach tugadh dhomh duine a bhiodh còmhla rium. Duine ach mi fhĂŹn, aâ falbh mar siud san dorchadas. Nam biodh iad air boireannach a thoirt dhomh, smaoinich. Chanadh iad anns an sgeula: Tha bodach âs a bhean aâ falbh na mòintich aâ murt âs aâ marbhadh. Seall mar a rinneadh le Robin Hood, thug iad dha caraid dòigheil, Friar Tuck. âS cha bâ e sin a-mhain ach Maid Marian. TĂ , cha tugadh gin a Mhaighdeann Mòr dhòmhsa, cha bâ e bhâ air an aire.
Mac an t-Srònaich, Mac an t-Srònaich, E fhèin âs a Mhaighdeann Mòr.
Air fonn âRobinâ . . . Ach âs fheĂ rr dhomh sgur dhem dhĂŹth-cèille, mus cuirear a-steach mi! âS e air a sgeadachadh aca an èideadh brèagha uaine le ite na aid. Daoine dòigheil a dhealbh Robin còir; daoine bochda ach daoine gun chiont, gun iargain. Gaol aig na bochdan air, âs eagal an tòin aig na fir lĂ sdail roimhe. Bâ fheĂ rr leam fhĂŹn gur e cuideigin mar Robin a bha muinntir Leòdhais air a dhèanamh dhĂŹomsâ. Ach cha bâ e, ach bodach grĂ nda aâ falbh anns an dorch aâ dochann chloinne bige is bhanntraichean. âS ag ithe. Aâ murt âs ag ithe. Ach togaidh sinn sèist mar bu nòs:
Mac an T, Mac an T, Nochd e anns aâ choille Le itâ aige na aid.
Mus toireadh iad ad uaine dhòmhsa le ite peucaig aâ steigeadh an-Ă irde aiste. Nach ann a chuir iad an lagh Ă s mo dhèidh. Mar gur e gadaiche is reubadair na h-oidhche mi. Cò a-riamh a chuala ach mar a sgrĂŹobh iad mum dheidhinn. Bidh mi ga sheinn ach bidh e aâ dèanamh cron orm, mise a thĂ inig bho shliochd cheumnaichean:
1834. July 8. Warrant to apprehend . . . Bodach no Mondach. A Moor Stalker
. . . There being a man lurking about the Isle of Lewis Who is suspected of having committed serious crimes . . . (he being armed with dangerous weapons).
Seo dhut! Sin agad mise, âs mo chliĂš. Ach an tug sibh an aire . . . An tug sibh fa-near gu dè aâ bhliadhna bhâ ann? 1834. Agus cò an srainnsear mòr coirbte a bhâ air tighinn a Leòdhas fèar anns na bliadhnaichean sin? Fear millteach uamhalta a gheibheadh gu do thaobh a-staigh âs a cheusadh tu? Fear air nach robh eòlas sam bith air a bhith aca gu ruige seo. Bha, a bhròinein, Dòmhnall Dubh, cò eile! Nochd e anns an Ă ite mar fhiadh-bheathach a-mach Ă Iutharn, âs chuir e am beag âs am mòr, òige âs aois, Ă cochall an cridhe. Innleachdan an Deamhain, cha robh seasamh-chas aca romhpa. Droch stillean an Diabhail, gam briseadh âs gan cearbadh gus na ghuil iad bĂšrn an cinn. Bhathas air innse dhaibh gun robh e mun cuairt, gun robh e anns a h-uile Ă ite. âS nuair a chunnacas mise aâ falbh nam fiadhlaichean, thòisicheadh ag èigheachd, Seall an spĂšinneadair mòr, seall am murtair; chan eil air aire ach cleasan an Fhir-Mhillidh. Rinneadh an SĂ tan dhĂŹomsa, âs rinneadh mise dhen t-SĂ tan. Mise a bha cho neoichiontach ris an ionracan air an t-sliabh. Ach gun robh mi anns an Ă ite cheĂ rr âs mi na mo chonadal aâ falbh nam monaidhean. Bha mi, mar gun canadh tu, lĂ n dhen an Diabhal, nan sĂšilean sin. âS ruith mi âs ruith mi, fon choill, âs dhâfhalaich mi ann an còsan âs ann am bearraidhean. Theich mi suas dha na beanntan âs cha nochdainn ach ann an dorchadas na h-oidhche. Mar a bhios mi fhathast ag èigheach nuair a tha iad ga mo cheangal:
Ma ghleidheas mise beanntan Ăig, Gleidhidh beanntan Ăige mi.
Mise am boc-goibhre, âs chan eil dĂ dhèanamh air. Air mo mhuin-sa chuir iad an luchd ciont is peacaidh a bhâ air a dhòrtadh a-steach orra fhèin le na h-uabhasan a thĂ inig. Bha mise, Mac an T, na mo sheasamh casa-gòbhlagain eadar dĂ dhualchas agus dĂ chreideamh, âs le sin dhâfhĂ gadh orm: Aon latha chaidh an Fhèinn dhan bheinn-sheilg; aon latha thĂ inig Mac an t-Srònaich chun na h-Ă irigh. Agus cuideachd dhâfhigh iad an seanchas Ăšr a-steach dhan tè sin, âs le sin dhâfhĂ gadh orm: Dòmhnall Dubh an donais âs an dòlais, a thainig nar measg le uile pheacadh is dòbheart, âs rinn e sin ann an riochd Mhic an t-Srònaich.
Ach cò-dhiĂš, tha mise an seo fhathast âs chan eil coltas nach bi. Cha bâ e bĂ s beag a dhâfhòghnadh dhomh. Chan fhaigh mi monadh is fraoch fo mo shĂ il ach na fhuair, ach chĂŹ mi na mo chadal iad âs cumaidh mi orm ag èigheachd:
Seachd bliadhna ghlèidh thu tèaraintâ mi, A mhòinteach riabhach Leòdhais.
Cha do rinn i cho dona, mo dhĂŹon âs mo ghleidheadh fad na h-Ăšine bha sin, âs eileamaidean an t-SĂ tain an tòir orm tro na bliadhnaichean. Nach eil sinn air gu leòr a dhèanamh an-diugh, dè?
*
Copyright @ Fionnlagh MacLeòid.  Gach còir glèidhte.
Ăist ri seo! http://www.bbc.co.uk/programmes/b0859cnm
Na h-Ailbhein Gaoithe - Fionnlagh MacLeòid - BBC Radio nan Gà idheal
Na h-Ailbhein Gaoithe - foillsichte ann an DĂŹomhanas - Ăr-Sgeul/CLĂR
Ăist ri seo! Aig http://www.bbc.co.uk/programmes/b084jzg5
Na h-Ailbhein Gaoithe
Baile beag sĂŹtheil a bhâ ann, âs iad an ceann an cosnaidh mar a dheigheadh acâ air. Bha muir aca âs bha talamh aca âs bha adhar aca, âs mar sin âs e beatha nĂ darrach gheĂ rr a bhâ aca, gun tuisleadh leibideach sam bith nan lĂšib ach mar a thilgeadh freastal orra. âS e sin gus an tĂ inig an tè bha seo. Chualas gun robh i gu bhith aâ bruidhinn shuas am meadhan aâ bhaile Ă s dèidh na diathad, âs ged a bâ e fhèin latha geamhraidh a bhâ ann gum biodh e iomchaidh gach duine acâ a bhith ann gus cluinntinn na bhâ aice ri rĂ dh. Seach nach robh iad idir eòlach air a leithid seo, cha robh duine bhâ anns aâ bhaile nach do dhâfheuch suas ach am faicte dè bha dol. Ged nach robh na bha sin anns aâ bhaile, bha am monmhar âs an t-sitrich Ă bhaisteach nam measg, oir bha feadhainn nach robh air a chèile fhaicinn bho chionn deagh ghreis. Chan eil adhbhar ghearain â thu fhèin? ri chluinntinn thall âs a-bhos.
Bha ise na seasamh shuas am broinn seòrsa de bhucas Ă rd fiodha a bha aâ cumail an uisge dhith. âS mise, ars ise, Mòr Chiar. Cha tuirt duine diurra-bhid. Creutair beag cnapach, air nach toireadh tu an dĂ rna sĂšil, le a gruag liath, ach cha ghann sgairteil aon uair âs gun dâ fhuair i fo leigh. Agus âs e bha na iongnadh cho furaileach âs a bha gach mac mĂ thar a bha siud nan seasamh ga h-èisteachd. Mar a bha ise air rabhabh fhaighinn Ă s leth aâ bhaile, âs nach bâ aon uair sin ach grunn thuras. Ann an riochd sgrĂŹobhaidh; cumhachd air toirt oirre sgrĂŹobhadh sĂŹos na rabhaidhean a bha seo. Gun fhios aice ciamar; gun fhios aice carson. Cha robh e buileach furasta a dhèanamh a-mach ach cò bhuaithe a bha i air am brath a bha seo fhaighinn, ach âs e rudeigin mar Sanndaigh no Santa a bha i ag rĂ dh.
Le mar a bha aâ ghaoth air beothachadh, cha thogadh duine a h-uile lideadh a theireadh i. S â bâ e sin ri rĂ dh Sanndaigh no Santa â air innse dhĂŹse tron sgrĂŹobhadh a bha seo gun robh am baile gu bhith air a chur fo thuiltean nach fhacas an leithid âs nach cualas an samhail, agus sin aig meadhan-oidhchâ air an aon-lĂ fichead dhen mhĂŹos a bhâ air thoiseach orra, goirid ron Nollaig.
Dhâfhaireadh tu goirseachadh aâ dol tro gach crè a bha san t-seasamh, âs cha bâ e an aimsir leatha fhèin a bha na meadhan air, ged a bha am feasgar air tionndadh fionnar, âs an tĂŹde na h-ionad. Tuiltean nach do dhòirt an leithid, arsa Mòr Chiar le iolach na bu treise, a-mach Ă broinn aâ bhucais, âs nach cualas an samhail. Ach . . . ars ise an uair sin. Cha robh gluasad no fiĂš âs tarraing analach am measg na bha cruinn. Ach . . . steinn ise a-rithist, gu bheil S air sinne a chomharrachadh gus a bhith air ar sĂ bhaladh. Dhòigh âs nach bi sinn air ar bĂ thadh, no air ar sgrios.
Agus bha loirean beag de dhuine air oir chĂšisean âs e le seann chòta glas le roisean air earball a ghabh air èighe a leigeil Ă s: Ciamar? Uill, fhearaibh an fhĂ saich, ma leig. Bha a h-uile coltas son diog gun robh e gu bhith air a shaltairt fo na casan, esan aâ gabhail air a ghuth a thogail; gus na dhâèirich dĂ ghĂ irdean Mòr Chiar an-Ă irde bhos a cionn agus ghlaodh i: Ceist mhath.
Stad iad an lĂ rach nam bonn, âs chaidh iad nan tosd. Dâ ainm? dhâèigh i ri fear aâ chòta ghlais. Feist-aige, arsa esan fo anail âs fo na mĂšdan. A-rithist orra! dhâèigh an tè a bhâ ann. Feist-aige, ghlaodh esan ann an guth critheanach prò. Cha ghann ainm, thuirt ise air a socair, âs ruith fuilmean gĂ ire am measg dhaoine.
Tha S air rabhadh nan rabhaidhean a thoirt dhòmhsa gu bheil againn ri togail oirnn Ă s aâ bhaile cho luath âs a chaidh piullag oirnn. Togail oirnn cĂ ite? tha mi gur cluinntinn aâ faighneachd, ars ise, agus âs math a gheibh sibh sin. Tha mi air fĂ idheadaireachd fhaighinn bho S . . . ag innse gu feum sinn imrich a dhèanamh ro mheadhan-oidhchâ an oidhchâ ud, aon uair âs gun èirich aâ ghealach. Ach nach ann air gealach no gealach a bhios ar n-aire-ne . . . Cò air eile? ghlaodh Feist-aige, âs e a-nise aâ tòiseachadh air a bhith bleideil agus caran lĂ sdail, agus chan fhada gu faic sinn carson. Gu dearbh, tha e air tighinn a-steach dhan sgeulachd seo nas motha na bha mi ân dĂšil; cha bhi air mura gabh e thairis bho Mhòr Chiar. Tha, labhair ise le sgairt, air rionnag an earbaill. Bha gluasad am measg nan daoine, agus rinn Feist-aige fhèin sitir gĂ ire na mhuinichill. Ma gheibh sinn suas gu rionnag an earbaill a bhios aâ dol seachad goirid ron mheadhan-oidhche bidh sinn tèarainte. âS fuiridh sinn shuas gus an sĂŹolaidh an dĂŹle. Uill, bha tòrr an seo ri thoirt a-steach dha sluagh nach robh cho cleachdte ri sin air fiosrachadh dĂŹomhair a chnuasachadh no eadhon a bhreithneachadh. Ach cha bâ e sin dha do liagh e.
âS math a tha fhios agamsa, dhâèigh e an uair sin le sĂšrd is sgoinn, ciamar a gheibh sinn suas dha na niĂšil, gus am faigh sinn tèarmann fo sgĂ il rionnag an earbaill. Bha Mòr Chiar ga èisteachd mar gun robh na clachan air bruidhinn. Mar a tha fhios aig a h-uile duine, mhĂŹnich Feist-aige, tha mise daonnan aâ togail rudan le rubair.
A h-uile gnè nĂŹ. Agus bho chionn ghoirid tha mi air grunn ailbhean rubair a dhèanamh a ghabhas an gaothadh. Cha dèan sinn idir e! dhâèigh eucorach air choreigin. Sibhsâ a nĂŹ sin, thuirt fear aâ chòta riasaich âs e aâ cumail air, oir chan eil roghainn agaibh. Sèididh sinn an-Ă irde na h-ailbhein gaoithe agus faodaidh grunnan math againn a dhol air muin gach fir dhiubh agus bheir iad sinn suas dha na speuran âs air falbh bho chunnart na dunaidh a bhith air ar bĂ thadh. Fuiridh sinn shuas gus an traogh an tuil.
Uill, ma bha aâ mhuinntir tosdach roimhe seo, cha robh dĂšrd idir aca a-nis. Chaidh aâ chlach-mhullaich a chur air cĂšisean nuair a dhâèigh ise: âS e sin fèar a nĂŹ sinn! Dhâinns esan gun robh tĂšc am beul âs an imleig âs an tòin gach ailbhein gaoithe a bheireadh orra a dhol air adhart no air ais no a dhol suas no sĂŹos. Chrom ise a-nuas Ă s aâ bhucas agus rug i air lĂ imh air Feist-aige, fhad âs a bha i aâ toirt sĂšil air a h-oir air dĂŹol a chòta. An sin rug a h-uile duine bhâ acâ ann air lĂ mhan cĂ ch-a-chèile, âs an sin chuir iad gu lèir an gĂ irdeanan mu chèile âs thog iad iolach aoibhneis. Tha sinn còmhla âs tha sinn tèarainte, ghlaodh Mòr Chiar. Nach tug S dhomh ann an sgrĂŹobhadh e. Gus an tèid an tuil seachad oirnn: nach robh e anns an fhĂ isneachd! Tha sinn mar pheathraichean is brĂ ithrean, aâ dĂŹon âs aâ stiĂšireadh cĂ ch-a-chèile. Bha iadsan, gach duine, ga h-èisteachd âs ga toirt fa-near. NĂŹ sinne mar a chanas tusa, thuirt duine Ă s dèidh duine, gus an robh an glaodh mar aon. âS Ă s dèidh sin cha robh an tuilleadh ri rĂ dh.
Bha iad furasta gu leòr an dèanamh a-mach ann an solas na gealaich. Gach ailbhean gaoithe air èirigh bhon talamh, fear mu seach. Fhathast bha buinn an casan salach le smĂšr na mònach, far na sheas iad aon uair âs gun deach an gaothadh agus fhad âs a bha na daoine aâ sreap suas air an druim le Ă raichean. Slaodach, sĂ mhach, bha iad ag èirigh an-Ă irde bhos cionn na talmhainn, âs bha beagan seinn is nĂ dar canntaireachd ri cluinntinn am measg na bhâ air bòrd. âS e oidhche fhèathail a bhâ ann, le soirbheas cĂ ilear gan togail air an socair. Bha grèim aig gach beag is mòr air gĂ irdean a nĂ baidh, âs cha robh e aâ còrdadh ri duine idir coltach ri mar a bha e aâ tighinn air aâ chloinn. Bha cuideachd aâ ghealach aâ togail nan dathan a bhâ air gach ailbhean fa leth. âS e am fear buidhe a bâ Ă irde a bha, le feadhainn dhearga is uaine is ghorma aâ tighinn Ă s a dhèidh. Feadhainn eile le gach dath, ach âs e am fear pinc aâ dhâèirich an-Ă irde mu dheireadh, agus âs ann air a dhruim-san a bha iadsan, Mòr Chiar agus Feist-aige. Mean air mhean chĂšm na h-ailbhein gaoithe orra aâ dĂŹreadh suas dhan adhar gus bho dheireadh gun robh am baile shĂŹos fodhpa aâ coimhead cho beag ri dealbh air cairt. Sileadh i a-nis, thuirt Mòr Chiar.
Chaidh iad uile balbh mar a bha e aâ casadh ris aâ mheadhanoidhche, âs iad aâ coimhead sĂŹos ach an robh am baile air tòiseachadh aâ dol fo bhĂšrn. Iad cuideachd ri faire gus boillsgeadh fhaighinn air rionnag an earbaill. Dhâfheith iad is dhâfheith iad, âs na h-ailbhein aâ tionndadh âs aâ tionndadh gun fhuaim gun othail anns an adhar, âs gun deò air aâ ghaoith. Sheòl dĂ eala seachad rin taobh gun uimhreachd sam bith a chur orra. ThĂ inig am meadhan-oidhchâ is dhâfhalbh, âs am baile fhathast cho tioram ris an spĂŹon. âS gun ghluasad am measg nan reul. Dè ma dhâfhĂ illing an fhĂ isneachd? ghabh cuideigin air a rĂ dh air a shocair. Cha ghabh sinn a bhith, thuirt cuideigin eile le sgoinn. Cha robh driog aâ tighinn Ă s an adhar bhos an cionn, no fiĂš âs cĂ il ris an cante sgòth air sgeul, âs cha robh soileap aâ tighinn bho dhuine. Timcheall is timcheall, air an socair fhèin, na h-ailbhein gaoithe aâ cur nan car. Tro uairean fada na h-oidhche gealaich chaidh iad mun cuairt mar sin, shuas anns na niĂšil, astar bhos cionn aâ bhaile. Gus mu dheireadh, âs iad eadar an cadal âs an dĂšisg, dhearc iad air briseadh an latha aig bun-speur gu ân ear. Clòthaidh sinn sĂŹos! thuirt Mòr Chiar an guth lĂ idir, agus chaidh leum air na tĂšcan gus an teĂ rnadh na h-ailbhein. Cha robh ar creideas ann an S laidir gu leòr, ghairm ise. ChĂšm e air ais; tha aig ar muinighin ri bhith neo-thimcheall-gheĂ rrtâ.
Laigh iad, fear an dèidh fir, cho sèimh socair âs a dhâfhalbh iad, gun chrathadh no tulgadh ach am beag. Bha am baile mar a dhâfhĂ g iad e. Bha na cearcan aâ ruith mun cuairt ann am breislich, âs bha na h-uircein aâ sgiamhail le dĂŹth aâ bhĂŹdh. Bleòghnaibh is biathaibh an sprèidh is thèid sinn an uair sin air ais suas a mheadhan aâ bhaile, lĂŹbhrig Mòr Chiar.
Bha i na seasamh anns aâ bhucas, le peansail rĂšilig aice na lĂ imh a bha aâ gluasad air uachdar aâ phĂ ipeir a bhâ air a beulaibh. A lĂ mh aâ falbh mar gum bitheadh leatha fhèin. S gar treòrachadh gus ar sgeula a sgaoileadh fadâ is farsaing. Ged nach do rinn e e fhèin aithnichtâ an turas seo, gu cinnteach gun tig e fhathast. Agus sinne a dhol a-mach a dhâfhĂ saichean âs aâ chĂšiltean an domhain mhòir agus iompachadh gach dream âs gach cinneadh a tha fhathast gun eòlas pearsanta fhaighinn air comasan bith-bhuan S. Sinne a nĂŹ sin! dhâèigh iad uile, le Feist-aige air an ceann, ged a bha fiamh aâ ghĂ ire air ga rĂ dh. Mar as motha a bhios againn ann, âs ann as luaithe a thig S, bha ise aâ cumail oirre, anns aâ bhucas, leis an aon duan.
Anns na mionaidean sin dhâfhairich iad seub de dhâiomaghaothach aâ gluasad mun cuairt orra, âs mus do sheall iad riutha fhèin bha seo air na h-ailbhein gaoithe a thogail an-Ă irde bhon talamh âs air falbh leotha air ais suas dhan iarmailt. Gun duine leotha. Dhâèigh is ghlaodh is leum iad ach cha robh dad ann a bâ urrainn dhaibh a dhèanamh. Suas is suas gun lean na h-ailbhein, âs iad aâ coimhead deĂ lrach is dathach an grian na maidne, ach a-mhĂ in gun robh bonn an casan fhathast feumach air boiseag. Nuair a bha muinntir aâ bhaile seachd sgĂŹth aâ ruith mun cuairt am measg a chèile, stad iad far an robh iad, aâ glacadh an t-seallaidh dheireannaich air na h-ailbhein gaoithe âs iad gu seo aâ dol a-mach Ă faire ann am fĂ nas. Seall! Mura bheil mise air mo mhealladh âs e rionnag an earbaill a chunna mi aâ dol mar roth-gaoith nam measg, dhâèigh fear dhen fheadhainn bheaga. Tha fios is cinnt gum bi an fhĂ isneachd air a coileanadh, fuiricheadh sibhsâ ach am faic sibh, bha Mòr Chiar ag rĂ dh âs i a cromadh caran crĂšlainneach a-nuas Ă s aâ bhucas. âS chĂšm i oirre a-mach Ă s aâ bhaile âs chan fhacas a dubh no a dath a-riamh dha shamhail.
*
Copyright @ Fionnlagh MacLeòid. Gach còir glèidhte
Ăist ri seo! Aig http://www.bbc.co.uk/programmes/b084jzg5
Aâ Bhò Ghlas, aâ Bhò Dhonn agus aâ Wireless - Donnchadh MacGillIosa -  BBC Radio nan GĂ idheal
Aâ Bhò Ghlas, aâ Bhò Dhonn agus aâ Wireless - foillsichte ann am MĂ iri Dhall - Ăr-Sgeul/CLĂR Ăist ri seo! Aig http://www.bbc.co.uk/programmes/b084jzg5Â
Aâ Bhò Ghlas, aâ Bhò Dhonn agus aâ WirelessÂ
Bliadhna no dhĂ Ă s dèidh aâ chogaidh reic mâ athair aâ bhò ghlas, fhuair e còig nota fichead oirrâ, agus cheannaich e wireless. Cha bâ è gur hâe droch bhò a bhâ inntâ. Cha robh i bualadh, âs bha âm bainnâ aice glè mhath. Ach bha i gu nĂ darrach car fòdhalanach.
Chlisgeadh i, shadadh i ceann, âs dhâfheumte leum air falbh bho bĂ rr a hâadhairc.
Bha droch fhasan aice cuideachd a bhith goid an aodaich bhon tâsreang. Dhraghadh i lèine bhon tâsreang nam faigheadh i ân cothrom, agus sheasadh ann an sin ga cagnadh âs ga deocadh, âs ga ludradh fo a casan âs ga tarraing tron lèig. Cha bâ aithne dhuinne bò eile bha ris an aon abhaig.
Cha robh i gun fhios aicâ, a bharrachd, gun robh i dèanamh an uilc. Oir nan deigheadh tu na gaoth ruitheadh i na deann sĂŹos fad na lot, agus gĂšnâoidhche no rudeigin aâ sruthadh Ă s a beul. Ruitheadh i aig astar a beathâ, âs i sadadh a tòin âs a casanâdeiridh suas dhan adhar gu deas is gu tuath, agus cnapan talmhainn aâ sgèith feir a cnothanan. âS cha stadadh i gus an stadadh an gĂ rradh i. Thigeadh i mun cuairt ann an sin agus smĂšid Ă s a cuinnleanan.
Cha robh i fhèin agus mâ athair aâ tighinn air a chèile bho riamh, âs tha mi creidsâ gun robh coire air gach taobh. Ged a gheibheadh i strĂ ic dhen fheist tarsainn an druim dè bha sin aâ dol a dhèanamh ach ga cur buileach air bhoil.
Bha mâ athair na sheasamh aâ seanchas ri Angus MacLeod, fear an Agriculture, aig ceann an taighe, an lĂ bha ân seo.
ââS dòchâ gur hâe salainn a tha dhĂŹth oirrâ,â ars esan.
ââS è,â arsa mâ athair, âair a neo an taigh ud nach ainmich mi, thall an Steòrnabhagh.â
Ma tha beathach crostâ, mar as tric bidh i crostâ chon aâ bhreab dheireannaich. Tha e cho math do dhuine giĂšlan leatha mar a thĂ i air a neo a bhith cuidhteas i buileach.
âS e sin a thĂ inig Ă s, ma-thĂ .
Feumas a bhith gun dâ thuirt e ris fhèin, lĂ dhe na lĂ ithean, âFòghnaidh na dhâfhòghnas.â
TrĂ th air madainn geamhraidh, âs an lĂ gun a thighinn ach ma lĂ imh, chuir Ailig Dan deireadh na lĂ raidh ri sean tobhta Chaluim.
Agus chaidh aâ bhò ghlas a tharraing âs a shĂ thadh aâsteach na broinn âs a ceann a cheangal ris na ransaichean a bha gu cĂšl aâ chab.
Madainn dhorch a bhâ ann agus gaoth ghearrtâ ann bhon ear aâthuath a bheireadh am bonaid dhĂŹot âs an uair sin na cluasan, agus a rannsaicheadh cĂšl dâ amhaich ann am broinn diog.
Madainn uamhalt, air dòigh air choreigin, agus solas an taighâsholais aâ tionndadh air aâ ghob ud thall.
âS aâ deĂ lradh oirnn a hâuile ceann sreath, âs aâ sguabadh aâmach roimhe ma uachdar na fairge.
Thug taigh Sheonaidh agus An Tom bhuam an lĂ raidh agus aâ bhò ghlas a bha i giĂšlan, âs cha robh ân còrr agam dhiubh. Lean mi solas na lĂ raidh suas tro LĂŹonail gus na chaill mi i ân ceannâshuas ThĂ boist.
Reic mâ athair aâ bhò ghlas agus leis an airgead cheannaich e KB wireless. Wireless mhòr, bhòidheach agus guth domhainn, cumhachdach aicâ, a bhiodh na seasamh air bòrd beag san oisean. Cha robh againn an uair ud ach i fhèin âs an gramafon, agus hâabair gun robh fèill oirrâ, agus uaill oirnne leatha.
Bha searmonan is pĂŹobaireachd aâ sruthadh aiste, amhrain GhĂ idhlig is ceòl aâ mheileòidian. Cha robh ach aon wireless eile sa chreaga, âs bhiodh daoine tighinn aâsteach ga hâèisteachd. Gu hâĂ raid gu ballaâcoise agus bogsaigeadh.
Tha cuimhnâ agam Bruce Woodcock a bhith feuchainn ann a Freddie Mills.
Ach bha sinne nis gun bhòâbainne.
Bha lĂ n dhĂšil againn bò fhaighinn bho muinntir Mhurchaidh. Ach nuair a thĂ inig e gu aon âs a dhĂ nach ann a dhiĂšlt mâ athair a gabhail. Thuirt e riumsâ osâĂŹosal nach gabhadh e i ged a gheibheadh e i ân-asgaidh. Cha robh e air a son aâmuigh no mach. Nuair a chuireadh mâ athair rud na cheann cha bâ e âm fĂ sach a thoirt Ă s. Bu cho math dhut a bhith bruidhinn ris na bruthaichean bĂ na. Mar a chitheadh duine, cha robh sĂŹon ceĂ rr air aâ bhoin.
Ach fhuair esan marâaâbhitheadh air choreigin inntâ. Rud a bu shĂ raichte dheth chan innseadh e dè chuir air. âS dòchâ gum fac e frionas inntâ. âS dòcha gun sheall i ris is sgèan na sĂšil, cò aig tha fios.
DhâfhĂ g sin sinne gun bhòâbainne eadar geamhradh is foghar, rud nach cualas aâriamh a leithid.
Bha e rudeigin nĂ r leamsa nam bhalach a bhith tilleadh dhachaigh Ă s Ă iteigin, gu dĂ rnacha lĂ , le lĂ n siligean a dhèanadh an teathâ dhuinn, no le bainne ann an dòlas de chanastairâsioraip. Gu ĂŹre, mu dheireadh, âs nach deighinn idir air a thòir.
Cha robh e na annas an uair ud, nam biodh bò a dhÏth ort, tè a lorg shuas air an Taobh Siar.
Agus sin, ma-thĂ , far an dâ fhuair sinn aâ bhò dhonn, ann an Siadar aâ Chladaich.
ChĂšm mâ athair Ă s an sgoil mi.
âCanaidh sinn gun robh feum ort aâ togail bhuntĂ t,â ars esan. Dhâfhalbh sinn air bus na naodh, agus aig cĂ ch ri dhol dhan sgoil.
âS e taighâdubh dhan deacha sinn aâsteach. Tha e air a dhol Ă s mo chuimhne dè chante ris aâ chaillich. Ach bha i fhèin âs a bhò dhonn âs na cearcan âs an coileach aâ cadal âs aâ dĂšsgadh fo na hâaon chabair.
Bha corra thaighâdubh ann a Siadar le teine âm meadhan an lĂ ir.
Madainn shĂ mhach chiĂšin a bhâ ann agus ceò ghorm nan taighean aâ dol suas dĂŹreach dhan iarmailt.
Bhathas aâ losgadh barran aâ bhuntĂ tâ air cuid dhe na lotaichean agus bha aâ cheò sin cuideachd nam chuinnlean.
Chuir aâ chailleach tumailear an duine de bhainne air ar beulaibh, agus aran-corc. Bha e na fhaochadh dhomh nach bâ e bainneâblĂ th bleoghain na madainn a bhâ againn. Bha sin aâriamh ga mo chur gu gòmadaich. Ach gu fĂ bharach âs e thug i dhuinn ach bainne fuar na fhionnairidh. ThĂ inig i an uair sin le sgonaichean, is gruth is bĂ rr, agus rinn i teatha.
Siud am bainne bha blastâ. Bainne bhiodh aâ goirteachadh âs aâ tiughachadh, âs a dhâèireadh na leacan air an spĂ in.
Bâ aoâcoltach e ri bainne ân lĂ ânâdiugh: an Ă ite dhĂ goirteachadh âs ann a bhios e dol grod agus fĂ ileadh aâ choin bhradaich dheth.
âChan e bainne tana, gorm a thâ aig an teo ud,â ars ise, âagus nam bithinn-sa mar a bhĂ mi cha charaicheadh i Ă seo.â
Chuairtich sinn gu cĂšl an taighe agus chunnaic sinn ann an sin na laighe âs i cnĂ mh a cĂŹre, bò dhonn nach robh beag âs nach robh mòr. Le a hâadhaircean cruinne crĂšbach a bha tighinn aâmach os cionn a maoil.
âSeall,â arsa mâ athair rium, âs e ga slĂŹobadh, aon uair âs gun deach i air a casan.
âSeall mar tha ân donn aâ dol na dhubh air a hâamhaich ann an sin sĂŹos gu a bus. âS comharrâ sin air deògh bhoin,â ars esan.
âTha brod na bĂ againn ann an seo mura hâeil mis air mo mhòr mhealladh.â
âNis,â ars aâ chailleach, âgabhaibh mo leisgeul, cha tig mise mach idir nuair a dhâfhalbhas sibh leatha.â
Ach thĂ inig i mach, agus sheas i san doras âs i air a crĂ idh. Dhâfhalbh sinn leis aâ bhoin, ach an ceann greis, mun Ă m a bha sinn aâ trèigsinn còraichean Shiadair, thòisich i ri stad âs ri diĂšltadh.
Thòisich mâ athair ga bòidheanachd âs ga slĂŹobadh âs ga clapan, agus e bruidhinn rithe ann am briathran a bha mĂŹn, milis agus seòlta.
âSiuthad thusa nise, siagan . . . siagan bochd . . . chan fhaca sinne bò aâriamh, âs chan fhaic, a tha cho snog riut. Bâ fhada a thug sinn aâ lorg bò cheart agus bu tusa sin. âS mura tig thu dhachaigh còmhla rinne gu dearbh cha dĂšraig dhuinn nochdadh Ă s dâ aonais. âS dĂŹomhain dhuinn ar nâaghaidh a chur air dachaigh mura lean thu sinn.â
Agus an ceann greis thĂ laidh mâ athair i le ciĂšineachd, âs cha deach na bu mhiosa na sin dhuinn.
Ghabh sinn sĂŹos tro na bailtean leis aâ bhoin dhuinn a bha riamh solt agus stòlta, âs a thigeadh suas chon aâ gheat, bho ceann shĂŹos na lot, a chur fĂ ilt orm.
SĂŹos tro Bhorgh choisinn sinn, âs tro Ghabhsann. Cha robh teĂ rr fhathast air an rathad eadar Nis is Steòrnabhagh.
âS e morghan ruadh, tioram a bha fo âr casan.
An seòrsa lĂ bhâ ann, chluinneadh tu coin aâ comhartaich Ă ceĂ rnaidhean eile dhen an sgĂŹre, agus slacadaich Ăšird air sail, agus an fhaoileag aâ glaodhaich sa chladach, mĂŹle dhâastar.
Agus faisg dhuinn, air na gĂ rraidhean is air na cruachanmònach: dĂšrdail is bĂŹogail nan druid âs iad aâ mealtainn an lĂ .
Mar a bha sinn aâ tighinn sĂŹos tro Dhail bho Dheas chluinneadh sinn na daoine cho brèagha ri cĂ il, aâ còmhradh âs ag èigheachd aâstaigh air lotaichean na hâĂirde, âs aâ lachanaich nam measg fhèin.
Bha mâ athair aâ faighinn fĂ ilteachadh sa hâuile baile. Arsa mise rium fhĂŹn, âCha chreid mi gâ eil duinâ air druim na sgĂŹre, sean no òg, nach aithnich e.â
Aig sgoil Chrois bha na balaich âs aâ chlannânighean aâmuigh aâ cluich agus cha robh mâ fharmad riutha, cuibhrichtâ ann an siud. Ghabh sinn seachad. ThĂ inig feadhainn chon aâ ghĂ rraidh a shealltainn cò bha seo le boin. Cha do dhâaithnich mi aon duinâ acâ.
âS e coiseachd mhòr, fhada bhâ againn ach ghabh sinn air ar socair e.
Corra chĂ r a chitheadh tu air aâ rathad. Bha e againn dhuinn fhĂŹn.
Chuir Murchadh Chaluim fà ilt oirnn an Suaineabost, e fhèin agus cÚ cuagach le bus glas. Bha Murchadh an cà irdeas dhuinn.
âMo chreachâsa thĂ inig bheannaichtâ, ars esan. âCĂ ite ân fhuair sibh aâ bhò, âs gun inntâ ach na cnĂ mhan âs na cnothanan. Tha e cho math dhuibh ur nâanail a leigeil, air a neo geallaidh mise dhuibh nach ruig am beathach sin dhachaigh beò.â
âSeadh,â ars esan. âSeo am balach . . . o cha chreid mi gur hâann rinne chaidh thu idir . . . chan eil thu coltach ri dâ athair idir . . . âs ann a chaidh thu ri muinntir Eòrabaidh.â
âTha call an sin,â arsa mise rium fhĂŹn, ânach deach mi ribhse agus sròin ort mar conocag.â
Chuir sinn aâ bhò air bacan is fhuair i deoch.
Clachair a bhâ ann am Murchadh Chaluim bho riamh. Bhiodh mo sheanair ag rĂ dh gun cuireadh clachair sam bith eile troigh a dhâĂ ird air aâ bhalla fhad âs a bhiodh Murchadh Chaluim aâ tionndadh aon chlaich, âs ga cur air thaobh, âs ga feuchainn aârithist air a beul fòidhpâ.
Chaidh mise gu math stĂširceach ris, coâdhiĂš, bhon a ghabh e air cantainn nach robh mi colâach ri mâ athair fhĂŹn, a leanainn tro pholl âs tro bhoglaich âs tro dhubh na hâoidhchâ.
Ged a bha mi gus mo tholladh leis an acras, dhiĂšlt mi lof is bĂ rr.
âO tĂ ,â ars esan, âchan fheum thu bhith mar sin ri do chĂ irdean . . .â âDè bhleidrigeadh a bhâ air an duinâ ud?â arsa misâ nuair a ghabh sinn sĂŹos romhainn.
âTiud,â arsa mâ athair, ââs e bhâ aigâ ach dibhearsain.â
âHâabair dibhearsain!â
âIst,â arsa mâ athair.
âChan ist.â
âO rinn e chĂšis ortsa, coâdhiĂš,â ars esan, âfair and square.â
Bhuannaich sinn dhachaigh.
âS tha cuimhnâ agam gun tĂ inig Murchadh Beag aâsteach air an fhionnairidh.
Bha e dĂ bhliadhna na bâ òige na mi fhĂŹn; bhiodh e suas ri ochd bliadhna dhâaois aig an Ă m.
âChuala mi gun dâ fhuair sibh bò,â ars esan ri mâ athair.
âFhuair.â
âCo Ă s?â
âĂ Siadar.â
âTha sin fadâ Ă s.â
âThĂ . . . dhâfhalbh sinn air bus na naodh agus thill sinn leathâ air bus na seachd.â
âCha do thill!â
âThill. Cha robh dòigh air ach sin. Bò mhath a thâ inntâ, ach gu leibideach chan eil oirrâ ach trĂŹ chasan.â
âChan e!â
âGeâtĂ âs è, agus âs ann tha mi nis aâ gabhail an aithreachais as motha gun ghabh mi idir i.â
âFaic mi i?â
âCha chreid mi gun cuir sinn dragh oirre tuilleadh aânochd.
Seach gur hâe trĂŹâchasach a thâ inntâ,â arsa mâ athair ris, âchan eil e cus ro fhurast dhi èirigh no laighe, gu hâĂ raid èirigh, agus sgĂŹos air a closaich aâmach air an sin.â
Thug mâ athair a mhòinteach e mar sin, agus dhâfhalbh e dhachaigh agus dhâinnis e dha athair fhèin an seòrsa beathachmairt a bha sinn air fhaighinn, fĂŹor ablach gun fheum, âs gun robh sinn dha-rĂŹribh duilich gun ghabh sinn aâ bhò idir, agus duilich gun leag sinn ar sĂšil a-riamh oirrâ.
Bheirte rudan a chreidsâ air Murdaidh.
Tha facal ann a tha âg rĂ dh. âBheireadh tu mhòinteach e le beum suathtâ.â
CoâdhiĂš bha mâ athair gu math plausible. Ma bha e airson do charadh, mhionnaicheadh tu ân-drĂ stâ nach robh aigâ ach an fhĂŹrinn, an tul fhĂŹrinn agus an fhĂŹrinn aâmhĂ in.
Ach mus robh Murchadh mach Ă s an sgoil bheireadh e am mionach Ă car, âs bhiodh e aige na chèile ro bheulâoidhchâ agus durghan brèagha, dòigheil aige fo a lĂ imh.
LarnaâmhĂ ireach cò nochd ach Dòmhnall Beag, athair aâ bhalaich. Cha chluinninn ceart dè bha e cantainn ri mâ athair, ach thog mi gun robh e glè dhiombach gun robhas air culaidhâmhagaidh a dhèanamh de Mhurchadh.
Dhâiarr mâ athair mathanas air, mas math mo chuimhne, agus shĂŹolaidh an rud air falbh agus chaidh e gu lĂ r.
Bha aâ bhò dhonn againn bliadhnachan nam bliadhnachan.
Bha i solt agus bha i dĂ imheil. Cha leigtâ a leas buarach ris aâ bhleoghan. Aâ tighinn dhachaigh Ă pĂ irc na Slugaid, agus aâ tighinn dhachaigh feir na mòintich, dhèanadh i a slighe fhèin, agus sinne âs na cuileagan ga leantainn.
Bò ghlic a chĂšm bainne rinn nam èirigh suas, lĂ n peile moch is anmoch. Bò a thug dhuinn laoigh. Bu bhochd an lĂ an lĂ a dhâfhalbh i. LĂ imhsich sinn i is chaidh sinn mun cuairt oirrâ mar chiontaich is mar pheacaich, ar sĂšilean leagte sĂŹos.
Thall am baile Steòrnabhaigh choisich sinn air falbh bhuaithâ âs cha do sheall sinn air ar nâais.
Ăs dèidh na bĂ glaise, cha robh cus caoidh. Ach Ă s dèidh na bĂ donna cha bâ ann mar sin a bhĂ . âS ann cianail, falamh a bha ân lot againne Ă s a hâaonais.
Bha e trom oirnn nach cluinneadh sinn a nuallan a chaoidh tuilleadh.
Arsa mâ athair rium agus sinn sa chlòbhar aâ rĂ cadh, âEil thu fhèin ag ionndrainn na bĂ donna?â
âThĂ ,â arsa misâ.
âThĂ agus mi fhĂŹn,â ars esan.
Aâ bhò dhonn a thigeadh a dhâilmich mo lĂ imh bho ceannshĂŹos na lot nuair a nochdainn Ă s dèidh na sgoile. A teanga cho garbh âs cho greòsgach ri gainmheach na hâaibhne.
Bò nan adhairc cama.
Bò nan adhairc cruinne, crÚbach.
Bò air nach gabhadh luach cur.
*
Copyright @ Donnchadh MacGillIosa. Gach còir glèidhte.
Ăist ri seo! Aig http://www.bbc.co.uk/programmes/b084jzg5Â
Mr Noakes - Donnchadh MacGillIosa - BBC Radio nan GĂ idheal
Mr Noakes  - foillsichte ann am MĂ iri Dhall - Ăr-Sgeul/CLĂR Ăist ri seo! Aig http://www.bbc.co.uk/programmes/b0844x11
Mr Noakes
ThĂ inig am bodach aâmach Ă Tesco, feasgar, leis an dĂ bhaga, âs thug e sĂšil timcheall. LĂ fuar a bhâ ann âs aâ ghaoth ga geurachadh fhèin mu na hâoiseanan. LĂ fuar a bha cho glas ri ciabhag bodaich. Sheas e fon overhang âs na bagaichean slaodte ris, âs chunnaic e nach robh sgeul air balaich nan leabhraichean. Bha iad air na bĂšird a phasgadh âs air falbh dhachaigh. Fon overhang bha stòr Tesco agus shĂŹos pĂŹos, Greggs, am bèicear, Nicolas offâlicence, agus Flowers by Jane.
Air beulaibh nam bĂšithtean sin, air cabhsair a bha trang is leathainn, bhiodh Sidney Noakes aâ reic leabhraichean. Bòrd no dhĂ aige âs iad lĂ n leabhraichean.
Cuirm dhĂŹobh. Leabhraichean dhe gach dath is seòrsâ. Agus air a thaobhâshĂŹos bha Jerry le a chuid leabhraichean fhèin. Bhiodh trĂŹ bĂšird aig Jerry. A hâuile seòrsa leabhair air an smaoinicheadh tu.
Bha feusag bheag air Jerry, is speuclairean, agus hâabair thusa cròg nuair a bheireadh e air lĂ imh ort. IĂšdhach a bhiodh aâ dol dhan tâsinagog, uaireannan, còmhla ri mhĂ thair, air sgĂ th na sĂŹth.
Shuidheadh esan còmhla ris na fir, agus dheigheadh isâ air leth còmhla ris na mnathan.
Bha Sidney rudeigin sà mhach gu nà darrach, agus bha Jerry gu math còmhraideach.
Uisgâ ann no Ă s bha fasgadh aig na balaich aâstaigh fon over-hang,Â
ach o daingead, nan tigeadh uisgâ is gaoth, âs aâ ghaoth
aâ tighinn a-steach timcheall, dhâfheumte dĂŹon a chur air na
leabhraichean. Nan tigeadh an aimsir gu bhith salach cha robh air ach na leabhraichean a shadadh am broinn nam bucais, teoba na croich, âs an tâuisgâ aâ gabhail dhaibh mu na hâiosgaidean. âWhatâs the difference between a member of the Mafia and a gangster from Glasgow?â arsa Jerry ris aâ bhodach, bliadhna no dhĂ air ais.
âGive up,â ars esan.
âOne makes you an offer you canât refuse and the other makes you an offer you canât understand.â
âHaâha,â ars am bodach. Chòrd e ris. Agus nam biodh e chaoidh tuilleadh aig pĂ rtaidh agus glainne uisgeâbheatha aige na lĂ imh, dhâinnseadh e seo do chuideigin.
âCĂ itâ an deach do thogail, cĂ itâ an robh ân teaghlach agaibh?â ars am bodach ri Sidney Noakes.
âKentâSussex border,â ars am fear eile. âHappy days.â âS cha dâ thuirt e ach sin, âs cha do leudaich e air aâ ghnothaich.
Bha leabhraichean aig Sidney agus aig Jerry nach robh âm bodach ag iarraidh gus fhosgladh.
Bhiodh e breith orra âs gan cur gu ân dĂ rna taobh. Mar eisimpleir:
Pictorial Guide to Modern Home Needlecraft, 1952 Rugâmaking for Beginners Quadratic Equations Made Easy Elements of Jurisprudence, by Simont and Simont, 1927. Vol 2 Teach Yourself Lithuanian, agus fear eile air na ghlèidh e cuimhne, Decorating your home from scrap materials.
âAch dè mu dheidhinn seo?â arsa Sidney ris. âThe Four Quartets, T.S. Eliot, Faber and Faber. Bargan math. DĂ not.â
âAah, no thanks,â ars am bodach.
âWe are the hollow men, we are the stuffed men,â dhâaithris Sidney Noakes. âLeaning together, headpiece filled with straw. Alas.â
âVery true,â ars am bodach.
âThe Hollow Men, 1925,â arsa Sidney.
âHere we go round the prickly pear, at five oâclock in the morning.â
âDè phrĂŹs tha seo?â dhâfhaighnich am bodach dheth, agus e togail leabhar mòr, trom mu dheidhinn Robert Mitchum.
âCeithir notaichean.â
âDè mu dheidhinn dĂ not?â
âTrĂŹ,â arsa Sidney.
âTwo pounds fifty,â ars am bodach.
âDoneâ, arsa Sidney. âYouâre a hard man.â
Dhâfhosgail am bodach an leabhar aârithist agus chunnaic e seo: âI have two styles of acting,â said Mitchum, âwith and without a horse.â
Ach anâdiugh cha robh sgeul air Sidney, âs cha robh Jerry ri fhaicinn.
Bhiodh iad air falbh dhachaigh bho chionn fhada. An lĂ cho fuar, âs cha bâ fhada gu âm biodh an oidhchâ ann.
Choisich am bodach suas seachad air Walter Purkis and Sons, High Class Poulterers and Fishmongers.
Bha na bagaichean plastaig gu math trom. Aran, bainne, marmalade, ĂŹm agus annlan eile.
Choisich e suas seachad air Walter Purkis agus air Cancer Research UK.
Choisich e le baga âs gach lĂ imh agus e ri rolaigeadh, na hâuiread, bho thaobh gu taobh. Coiseachd ghiagach na sean aois. Bha siataig aâstaigh na ghualainn agus air a dhol suas an cĂšl a chinn.
Chunnaic e ân uair sin gun robh na poileis air Crouch End Hill a dhĂšnadh. Bha ròpaichean aca tarsainn an rathaid, agus, ann an sin, aig na solais, chunnaic am bodach fuil air an rathad.
Fuil aâ deĂ rrsadh air an tâsrĂ id, ann an ciaradh an fheasgair.
Eadar National Westminster Bank agus The Kingâs Head a bha thall ma choinneamh.
Sheall am bodach ach an robh dà chà r air bualadh na chèile ach cha robh dad dhen a sin ri fhaicinn.
Aig an Ă m sâ dhen aâ bhliadhna bha na craobhan mòra lom de dhuilleach thall âs aâbhos.
âCĂ it am beir mi air a 41 agus Crouch End Hill dĂšintâ?â
âGabh sĂŹos chon an stop eile,â ars am poileas. âEil thu faicinn an Clock Tower?â
âTha fios agam, tha fios agam,â ars am bodach, agus dhâfhalbh e.
Air Disathairnâ chuir e fĂ ilt air Jerry.
âAn cuala tu mar a thachair dha Sidney?â arsa Jerry ris.
âCha chuala.â
âBhuail cĂ r ann. Ghoirtich e cheann is amhaich.â
Thug iad greis sĂ mhach.
Reic Jerry dĂ leabhar.
âCuine?â
âDiluain. Bha e tilleadh Ă s aâ bhanc.â
Choisich am bodach suas agus sheas e aig solais an trafaig ri taobh a National Westminister.
LĂ glas eile agus oiteag fhuar mu chluasan.
ââS beag a bha dhâfhios agam gur tusa bhâ ann,â ars esan ri Sidney, nach robh faisg mĂŹlâ air, ach a bha na laighe san ospadal agus cèids mu cheann, ga chumail gun ghluasad. Cha robh sgeul air an fhuil ged nach robh uisgâ air a bhith ann. Bha cuibhleachan nan cĂ raichean air falbh leis. Bha na ceudan âs na mĂŹltean de chĂ raichean âs de lĂ raidhean âs de bhusaichean aâ ruith tro Crouch End a hâuile lĂ , âs cha robh tĂ mh orra fiĂš âs air an oidhchâ.
Chaidh e air ais gu Jerry.
âCĂ itâ a bheil Sidney aâ fuireachd?â arsa Jerry. âArchway,â ars am bodach.
âBhoill, sin agadsâ è. Tha e sa Whittington. Cha do chaill e bheathâ, taing do Dhia,â ars an tâIĂšdhach.
Rug am bodach air a 41 agus thill e dhachaigh gu Turnpike Lane.
An ath lĂ , LĂ na SĂ boinnd, dhâèirich am bodach agus rinn e deiseil.
Bha fios aige gun robh e dol a dhèanamh coiseachd mhòr, fhada. Agus aârithist, tron tâseachdain, dheigheadh e shealltainn air Sidney.
Bha bonaid clòimhâ ma cheann. Bha seacaid bhlĂ th air, agus long johns fo bhriogais. Na phòcaid bha botal beag de bhranndaidh.
Bha e rudeigin slaodach an toiseach. Choisich e suas Turnpike Lane agus suas tro Crouch End. Aâ toirt an aire air fhèin bho na cĂ raichean âs iad aâ dol aig peileir am beathâ. Suas Crouch End Hill at a steady pace.
Seachad air Christ Church le a stĂŹopall Ă rd. Thog e shĂšilean suas thuice.
â âS ann coâcheangailt ris an fhacal âCroisâ a tha Crouch End,â
arsa Sidney ris uaireigin. âAgus gu cinnteach bha crois mhòr fhiodh na seasamh an Ă iteigin ann an seo bho chionn fhada.â
âBhoill,â ars am bodach, âfancy that now.â
Suas Hornsey Lane ghabh e, âs e nis air blĂ thachadh âs air fĂ s supail.
Bha na sgòthan glasa nan tiĂšrr air feadh an adhair gu lèir, âs bha corra spriotag aâ bualadh air an aodann aige.
âTha mi âg iarraidh air falbh Ă s an Ă ite sâ,â ars esan ris fhèin. âNam bithinn na bâ òige thogainn orm a dhâAstrĂ ilia âs cha tillinn.â
âPerth, Western Australia. Panning for gold in the outback. Coming in now and then for a bit of tucker and the odd hello. No âs dòcha gun deighinn taobh Argentina, âs gun ionnsaichinn SpĂ innis. Mexico, âs dòchâ. Mar-thĂ , tha beagan SpĂ innis agam: mesa, hombre, maĂąana, siesta, hacienda, caramba, gringo uh . . . uh . . . conquistador, cojones, Diego Maradona, hasta la vista . . . agus . . . agus . . . caballero, lariat, sierra . . . sierra . . . an dâ thuirt mi siud mar-thĂ ? agus iomadach facal eile.
Shuidhinn còmhla ris na fir eile, ann an teas bruthainneach an là , agus na sombreros mar ceann.
Nar suidh ag innse sgeulachdan âs aâ sadail smugaidean âs aâ gabhail ealla ris na senoritas a bhiodh aâ riaghladh dhuinn biadh is deoch, am falt aca cho dubh âs cho lainnireach ri itâ an fhithich.â
Tarsainn air drochaid mhòr, iarainn Archway Road, a thogadh ann an linn Victoria. Drochaid bhom biodh corra dhuine ga shadadh fhèin sĂŹos gu bĂ s. ShĂŹos fòidhpe bha na cĂ raichean aâ sruthadh gu deas is gu tuath.
âNot me. Not ever. No matter what,â ars esan ris fhèin.
Suas roimhe gus na rà inig e an eaglais mhòr Chaitligeach air an robh St Joseph, le a mullach à rd, cruinn, copar.
Biast mhòr de dhâeaglais ri taobh Waterlow Park. Ann an seo bha trĂŹ sgĂŹreachan aâ coinneachadh.
Haringey, Islington agus Camden.
Thug e sĂšil suas gu Highgate agus chĂšm e air tron phĂ irc, far an robh aâ ghlasach cho gorm ri feur an tâsamhraidh. Agus far an robh na craobhan dorcha sĂŹorâghorm, dĂšrâghorm a bhiodh ga tharraing thuca. Aâ chraobh chuilinn bhiorach agus an t-iubhar dorch, cruaidh nach robh aâ saoilsinn dad dhen aâ gheamhradh, ged a thigeadh sneachd is reothadh teann, ged a shèideadh gaoth a ghoideadh an anail bhuat.
Thòisich e smaoineachadh aârithist air a pheinnsean agus mar a chaill e aâ chuid mhòr dheth, eadar a lĂ mh âs a thaobh. Agus leig e rĂ n beag Ă s. Leig e ghuth aâmach.
âNa bleigeardan, o na bleigeardan, cò riamh a shaoileadh, nam bitheadh an òigâ agamsa shiĂšbhlainn, o shiĂšbhlainn mar an gobhlanâgaoith âs cha bhiodh siud aca dhĂŹom.â
SĂŹos Swainâs Lane, seachad air Highgate Cemetery, far an robh na ceudan âs na mĂŹltean gu brĂ th sĂŹnte nan cadal. Nam measg bha Karl Marx.
Air lĂ samhraidh, uaireigin, fada mus deach e na bhodach, chaidh e shealltainn air an uaigh aige.
âBha Karl Marx cho bochd,â arsa Sidney, âe fhèin âs an teaghlach, nuair a bha iad aâ fuireachd ann a Soho, âs nach robh acâ ach aon sèithear, fear le trĂŹ chasan.â
Na inntinn chunnaic e Karl Marx agus an sèithear aâ tuiteam gu lĂ r for the umpteenth time.
âUh-huh,â ars am bodach ri Sidney. ââS carson nach deach e mach a dhâobair, âs an cothrom sin aige.â
Thòisich Sidney aâ sitrich âs aâ glocadaich âs chaidh an aghaidh aige dearg.
SĂŹos Swainâs Lane far na phòg e Lizzie Jenkin ri solas na gealaich, bho chionn fhada. Cian nan cian bho thachair sin.
âTha mise falbh dhachaigh,â ars ise ris, âmura dèan thu rudeigin.â
Nighean gun athair. Rest in peace.
SĂŹos an rathad gus am fac e Pizza Paradiso. Tarsainn an rathaid agus suas gu Parliament Hill.
âCha tèid mise aâchaoidh nas fhaide na seo. Hampstead Heath, âs i cho fosgailt âs cho brèagha, âs na Ponds cho snog a gheamhradh âs a shamhradh.â
Chaidh e seachad air corra dhuine, cuid le coin, ach cha tug e ân dĂ rna sĂšil orrâ. ChĂšm e dol agus suas leis gu mullach aâ chnuic, agus stad e aon uair, sin uireas.
âTha mise gu math fallain,â ars esan ri craobh daraich lom air an robh corra dhuilleag bhochd ruadh.
â âS math nach do chuir mi riamh cus blonaig orm.â
Bha na starragan aâ spĂ gail timcheall air aâ ghlasaich, âs iad gu math bragoil, âs iad aâ toirt corra leum astâ is corra bhuic. Agus aâ tadhal air craobhan loma geamhraidh âs aâ placadaich nam bĂ rr. âAn còrr, an còrr,â bha iad ag èigheachd, âchan fhaigh sibh ân còrr.â
Bhuail glag. Lethâuair an dèidh ceithir. Ann am baile Highgate. Bha na sgòthan glasa lĂŹonadh an adhair gu lèir.
Bha Highgate thall bhuaithe air a thulach fhèin, agus stĂŹopall aâ dol dhan adhar. Parish Church of St Michael.
Na hâeaglaisean sin a bhiodh aâ toirt togailâinntinn dha ged nach robh iarratas aige dhol nam broinn. Nuair a bhiodh e muigh aâ coiseachd thogadh e a shĂšilean suas agus mholadh e ân cumadh a bhâ orra, agus mholadh e na daoine tĂšrail a chuir clach air aâ chlaich âs nach do chaill am misneachd.
Gu chĂšlaibh bha ghrian aâ dol fodha. Os cionn Hampstead, NW3, bha dathan dearg agus buidhe na grèinâ aâ sruthadh aâmach, âs i dol sĂŹos.
Ă sin choisich e dhachaigh an dearbh shlighe thĂ inig e. Mus deach e steach an taighâ bha aâ ghealach chruinn na hâĂ irde, agus na rionnagan aâ sgeadachadh nan nèamhan, âs iad deĂ lrach, dathach âs air mhire.
Aig a dhoras fhèin chunnaic e luchag aâ dol mu oisean balla ghĂ rraidh, is cabhaig oirrâ.
Bha a chorp teth. Thilg e dheth a sheacaid âs rinn e teatha. Agus gun cus dĂ il sgrĂŹobh e sĂŹos aâ bhĂ rdachd rann bho rann.
Tha Sidney na shĂŹneadh, na shĂŹneadh, na shĂŹneadh, tha Sidney na shĂŹneadh, chan fhaic sinn e gu chionn greis.
Tha Sidney bochd san ospadal, san ospadal, san ospadal, tha Sidney bochd san ospadal, chan fhaic sinn e gu chionn greis.
Bhuail an cĂ r ann âs cha do stad, cha do stad, cha do stad, bhuail an cĂ r ann âs cha do stad, chan fhaic sinn e gu chionn greis.
An fhuil air an rathad chunnaic mi, chunnaic mi, chunnaic mi, an fhuil air an rathad chunnaic mi, chan fhaic sinn e gu chionn greis.
Cha do reic e leabhar anâdiugh no ânâdè, anâdiugh no ânâdè, anâdiugh no ânâdè, cha do reic e leabhar anâdiugh no ânâdè, chan fhaic sinn e gu chionn greis.
âDè mu dheidhinn an leabhar sa?â arsa Sidney.
âDoves and Pomegranates â Christina Rossetti â poems for young people â in mint condition.â
âUhâhuh,â ars am bodach.
âIn the bleak midâwinter,â âs ise sgrĂŹobh sin,â arsa Sidney, âearth as hard as iron, water like a stone.â
âDĂ not?â
âSeadh.â
âOne pound fifty.â
âNo can do,â arsa Sidney. âItâs a hardback and in very good nick.â
âYouâre a hard man, Mr Noakes,â ars am bodach, agus shĂŹn e null an tâairgead.
*
Copyright @ Donnchadh MacGillIosa. Gach còir glèidhte.
Ăist ri seo! Aig http://www.bbc.co.uk/programmes/b0844x11

Anya is live and ready to show you everything. Watch her strip, dance, and perform exclusive shows just for you. Interact in real-time and make your fantasies come true.
Free to watch ⢠No registration required ⢠HD streaming
An Dachaigh - Fionnlagh MacLeòid - BBC Radio nan Gà idheal
An Dachaigh  - foillsichte ann an DĂŹomhanas - Ăr-Sgeul/CLĂR Ăist ri seo! Aig http://www.bbc.co.uk/programmes/b0844x11 An Dachaigh
Ged a bha gu leòr ri dhèanamh a-staigh, bha iad tric nan suidhe air beulaibh an taighe aâ coimhead sĂŹos taobh aâ chladaich. Dhèanadh ise cofaidh, âs ma bha cĂ il idir air an latha dheigheadh iad a-mach âs shuidheadh iad aâ coimhead mun cuairt fhad âs a bha iad ga ghabhail. Cha bâ e gun canadh iad mòran ri chèile; ach a-mhain cho do-chreidsinneach âs a bha an sealladh. Bha cnuic ghorma na sgĂŹre nan sĂŹneadh am blĂ ths na grèine; na lotaichean fada, bĂ na ri cliathaich a chèile; na bailtean beaga aâ ruith ann an sreath a chèile, sĂŹos cha mhòr gu bĂ rr aâ chladaich; âs gun ghluasad air aâ mhuir, fiĂš âs eathar.
Cha mhòr gun creideadh an sĂšilean maise na tĂŹre dhan robh iad air tighinn, an taca ris an estate comhairle air iomall Sheffield anns an robh iad air a bhith, fad nam bliadhnaichean bho phòs iad. An-drĂ sta âs a-rithist chuimhnicheadh iad air an fheasgar a bha siud, nuair a dhâèigh e oirre âs e air dealbh an taigh sa a lorg le turchartas air an eadar-lĂŹon. Mus robh ceann na mĂŹos ann, bha iad na bhroinn. Iad air a cheannach âs air gluasad le na bhâ aca: cha deach aigesan air a thighinn ga choimhead gus an latha a rinn iad an imrich. MĂŹos eile a-nis bho thĂ inig iad. Simon agus Ethel Byetheway.
âS ann airsan bu mhotha a bha de chabhaig cĂŹs fhaighinn air na bha ri dhèanamh am broinn an taighe. Bha an t-Ă ite na chorra-lòid âs iad air a bhith aâ togail a h-uile mĂŹr carpet anns gach rĂšm. Fon sin bha pĂŹosan wax a bha air a dhol ciar is pronn. Bha smĂšid air a bhith air feadh an taighe âs e aâ sgĂšradh bĂšird an lĂ ir le inneal dealain âs e an uair sin gan dèanamh faileasach le varnish. Bha ise air duilleagan sean phĂ ipearan-naidheachd a bhâ air a bhith sgaoilte fon wax a chruinneachadh, aâ chuid bu mhotha bho na 1950an. Ach cha mhòr gun deigheadh aice air an dèanamh a-mach le mar a bha an sgrĂŹobhadh air a dhol fann âs am pĂ ipear fhèin air a dhol glas-bhuidhe. Cha tug esan fiĂš âs sĂšil orra; bha teine math aige aâ dol a-muigh air cĂšl an taighe âs cha robh air aire ach an taigh a ghlanadh a-mach gus am faigheadh e air a dhreach fhèin a thoirt air.
Cha mhotha a thug e sĂšil air an dealbh. Ann an oisean, eadar na pĂ ipearan fon aâ wax, bha ise air an dealbh a lorg. Chan eil fhios cò iad, bha ise aâ faighneachd dhi fhèin. Bâ fheĂ rr leatha gu faigheadh i a-mach cò iad, oir âs iongantach mura h-iad a bha fuireach anns an taigh uaireigin. Anns na 60an, âs dòcha. Ach cha robh dòigh aice air faighinn a-mach. Cha bhiodh fhios aig duine cò iad. Ma bha, cha robh lorg aicese orra. Chuir i an dealbh an taca leòs na h-uinneig. Dhâfheumadh sinn piseag fhaighinn sinn fhĂŹn, smaoinich i, nuair a gheibh sinn rian air na tha seo.
Rinn iad tòrr gĂ ireachdainn aâ reubadh aâ bholt bhon aâ bhalla. Dith Ă s dèidh dith. Dath Ă s dèidh dath. Am balla craobhach uaine son mionaid; an uair sin builgeanach glas. Am facas a leithid sin a-riamh air balla, a bhâ aigesan. Ach dith mar a nochdadh, bha ise barrachd aâ smaoineachadh air aâ bhoireannach a chuireadh suas e, âs cho moiteil âs a bhiodh i air a bhith. Air aon bholt anns an rĂšm-cadail shĂŹos an staidhre bha tòrr dhealbhan air an dèanamh le peansail, mar gum bâ e sin am balla a bha ri cĂšl na leapa. GĂ ireachdainn na cloinne; an gal âs an èigheachd. Sguiribh dhen a sin, cò aigâ tha fios nach tuirt am mĂ thair, no thèid ur h-athair Ă s a chiall nuair a chĂŹ e e. Esan an-drĂ sta aâ reubadh sĂŹos: stiallan mòra dathach dhen h-uile seòrsa bolt, âs e dèanamh dĂšn dheth am meadhan an lĂ ir. Gus bho dheireadh gun nochd na bĂšird lĂŹnig: aâ v-lining, âs e fhèin le dithean peant. An leth Ă rd aon dath âs an leth ĂŹosal dath eile. Le srianag eatarra. An ath rud air am feumadh e tòiseachadh: ga sgrĂŹobadh âs ga ruspaigeadh, gus an tigeadh e chun an fhiodh ghlain. Sgealban beaga peant dhe gach dath nam fras aig a chasan.
Simon, dhâèigh i, trobhad ach am faic thu seo. Bha i anns an Ă radh âs i tilgeadh mu leth-dusan leabhar mòr bog sĂŹos chun an lĂ ir. Leabhraichean tiugha; gun chĂšl orra. Oir nan duilleag faileasach le peant òir. Iad aâ toirt clab air an lĂ r. Bha ise aâ ruigheadh a gĂ irdein a-steach eadar na sailean, dhan bheĂ rn
a bha eadar lobht na lobaidh agus lĂ r nan rĂšm Ă rd. Thog esan aon dhiubh âs dhâaithnich e gur e BĂŹobaill a bhâ annta. Ged nach deigheadh aige air facal dhiubh a leughadh. Thog e iad nan ultach na ghĂ irdeanan âs dhâfhalbh e a-mach leotha âs chuir e a mhullach an teine iad. Carson fo Dhia, thuirt e rithe nuair a nochd i, a bhiodh duine sam bith aâ gleidheadh dĂšn shean BhĂŹoball a-staigh eadar na sailean. Sheas ise aâ coimhead atach nan leabhraichean; an teine aâ ruith mar fhuil air an duilleagan, âs beag air bheag iad aâ dol dubh.
Anns an diog sin chunnaic i an dealbh aâ tighinn ris, mar a bha na duilleagan aâ gabhail. Bhuail i am BĂŹoball sin gu aon taobh le a bròig âs thog i an dealbh, teth âs gun robh e. Cha chòrdadh e ris-san i bhith cumail nan dealbh mar seo. Cha mhotha bha fhios aice fhèin carson a bha i ga dhèanamh.
Bheireadh i a-steach e còmhla ris an fhear eile. Bha rudeigin mar Comann Eachdraidh shuas an sgĂŹre: âs dòcha gun toireadh i an sin iad âs gu fĂ gadh i aca iad. Cò aige tha fios â nach maite gun aithnicheadh cuideigin iad. Uaireigin. âS maite.
Bha e air geamhlag a lorg air cĂšl an taighe âs bha sin aige aâ spealgadh nan Ă itichean-teine Ă s a chèile. Air cĂšl nan teintean taidhle thĂ inig e air pilearan air gach taobh dhen gholaig, agus iad aâ ruith suas gach taobh dhen t-similear. Bha e air a dhòigh le seo: gum biodh teintean fosgailte aca, aon uair âs gu faigheadh e air loinn a thoirt orra. Bha ise a-mach âs a-steach le lĂ n nam peileachan de chnapan saimeant is de thaidhlichean briste. Am measg gach seòrsa trealaich aodaich is eile a bha i aâ slaodadh a-mach Ă s aâ chlòsaid am bĂ rr na staidhre, thĂ inig i air teip-reacòrdair. Thug i sĂŹos e âs chuir i am plug dhan aâ bhalla. Phut i am putan âs thòisich na ruidhlichean aâ cur char. Sean fhireannach aâ seinn ann an guth tiamhaidh: cha robh na briathran aâ dèanamh ciall sam bith dhaibh, âs bha an t-seinn fhèin coimheach nan cluasan â chan e gun robh esan aâ buadraigeadh ri èisteachd. Bha fhios aicese gur e GĂ idhlig a bhiodh ann. Thalla leis aâ ghleadhraich sin, a thuirt esan, âs cuir a-mach dhan teine e.
Chaidh i suas air ais âs chruinnich i na bucais dhathach eile; a h-uile h-aon le teip shia-òirlich nam broinn âs iad ann an cèis. Thug i leatha iad fhèin âs an teip-reacòrdair âs thilg i dhan teine iad còmhla ris aâ chòrr. An ceann greis dhâfhaireadh iad a-staigh fĂ ileadh aâ phlastaig aâ losgadh. Bha esan aâ liacradh saimeant air na pilearan le cĂšl na triubhail.
Bha iad air an glĂšin a lĂšbadh, aâ gabhail an anail air aâ bheing a-muigh. Bha iad toilichte gun robh iad air aâ bheing a thoirt suas leotha. Ach an dĂšil an robh ainm air an rubha sin, bha ise ag rĂ dh, cha mhòr rithe fhèin. Air aon taobh dhen chladach bha an rubha a dhâainmich i, âs bha dĂŹreadh Ă rd air an taobh eile. Cha robh lorg aca air ainm Ă ite bha sin, no air Ă ite sam bith eile a chitheadh iad sĂŹos chun aâ chladaich, fhad âs a bha iad nan suidheaâ gabhail cofaidh na maidne. Tha mi creidsâ gun thachair gu leòr shĂŹos mun chladach sin, chĂšm ise oirre âs i aâ ruith a sĂšil air aâ bhĂ gh; âs beag tha dhâfhios nach deach daoine a bhĂ thadh a-muigh an sin. Cha do leig esan air ma bha e ga cluinntinn. âSann ann a tha an latha, thuirt e ris fhèin; âs ann orm fhĂŹn tha an fhadachd gus am bi an taigh deiseil âs am faod mi cuairt a ghabhail air feadh an Ă ite; seall air an rubha ghorm tha sin shĂŹos bhos cionn aâ chladaich.
Shuidh iad ann an sin greis eile: aâ coimhead na tĂŹre a bha gun ainm, âs na mara a bha gun sgeul. Bha an taigh Ăšr aca sĂ mhach air an cĂšlaibh; cha robh cĂ il aige ga rĂ dh. Bha a chlachan is fhiodh balbh, mar a bha iad bho thĂšs; cha robh iad aâ giĂšlain ach iad fhèin. TĂ , ars esan âs e aâ seasamh, mus cruadhaich an saimeant orm.
*
Copyright @ Fionnlagh MacLeòid. Gach còir glèidhte.
Ăist ri seo! Aig http://www.bbc.co.uk/programmes/b0844x11
Air an Rathad - Fionnlagh MacLeòid - BBC Radio nan Gà idheal
Air an Rathad - foillsichte ann an DĂŹomhanas - Ăr-Sgeul/CLĂR
Ăist ri seo! Aig http://www.bbc.co.uk/programmes/b083gzr7
Air an Rathad
Aâ dèanamh adhartas. Aon slaodadh eile. Na cruachan fada mònach air gach taobh dhith, an oir an rathaid. âS math an turadh. Cho tric tha i drĂšidhte fliuch, âs an iris ga sgiulladh. Bha dĂšil aig Murchadh each is cairt fhaighinn nuair a thilleadh e, ach cha bâ ann mar sin a bha. Nas truime air a druim an turas seo na bu chòir. Aâ mhòine dhubh cho math gus an taigh a theasachadh mus èirich iadsan. Ceum air cheum air a casan luirmeach, ach gâ eil an rathad nas fhasa an seo le smĂšr air. Aâ mhòine air a stèidheadh, Ă rd bhos cionn beul aâ chlèibh. Corrfhad bĂ n na fhĂŹor mhullach, âs an sĂŹoman ga chumail na Ă ite. Anail throm an-drĂ sta âs a-rithist, mar leth-osann. An còta striop na dhronnaig air caol a droma, âs na h-osanan mu a casan. I crom fon eallach, aâ dèanamh air an dachaigh, ceum bho cheum, aon uair eile. LĂšb Ă s dèidh lĂšib, cuairt an deidh cuairt, mar gum biodh gun fhiosta dhi. A h-aire air teicheadh fadâ air falbh; air ais aig Murchadh âs an Ăšine bho chaill i e. Gun aithne air cĂ ite no ciamar. An Ălaind. Chan eil fhios dè cho fada air falbh âs a tha sin. Air taobh thall aâ chuain co-dhiĂš. Dhâinns Aonghas na h-uiread. Mun acras. An latha mus do thuit Murchadh gur ann ann an òcraichean a bha iad aâ cladhradh, airson duilleagan cĂ il.
Am blĂ r beagan astair air a cĂšl ach i Ăšine mhòr bhon bhaile fhathast. Chan eil sgeul aice air duine air an rathad ach i fhèin. I air falbh trĂ th, mus èireadh iadsan, âs gum biodh i air ais leis an lite aice deiseil ris an teine mus cuireadh i an-Ă irde iad. Cabhaig is Ăšpraid mar as abhaist gam faighinn a-mach Ă s an taigh âs sĂŹos an rathad nan deann, fadalach, air an casan luirmeach, le an leabhar piullach fon achlais. Ach am mĂŹorbhail gun shĂ bhail iad bhon treamhlaidh a thug air falbh an fheadhainn bheaga. Buille air nach dâ fhuair Murchadh a-riamh seachad. âS e mar a chaill sinn aâ chiad theaghlach a liath mo cheann. âS an uair sin Cogadh aâ Cheusair, âs aige ri falbh. âS cha do thill. Gun fhios cĂ ite. MĂ iri bheag aâ chiad tè, âs cha robh an dithis eile fada Ă s a dèidh. An dithis air an adhlacadh am broinn cèis na seachdanach.
An rathad morghain nas cruaidhe ach gu bheil boinn a casan air cruadhachadh leis aâ chleachdadh. Aâ ghrian nas Ă irde a-nise bhos cionn na mara, âs dreach an t-samhraidh air an raon mun cuairt. Nan tigeadh Peigi le pĂŹos beag èisg nuair a thilleadh e fhèin bhon eathar. Bheil cĂ il idir ann ach ĂŹm âs buntĂ ta? Tha, ghrĂ idh, bha Peigi thall le simid truisg. Bhiodh sin math. Cuairt is cuairt eile. Ceum is ceum eile. Aâ tighinn beag air bheag.
I ga fhaireachdainn ri a taobh. Aâ dol an rathad còmhla rithe. Ach nach eil i cinnteach an e thâ ann. Uaireannan tha e mar gur e leanabh a thâ ann. I fhèin na leanabh. Chan eil i aâ sealltainn, ach tha fhios aice gu bheil cuideigin aâ falbh ri a taobh. A taobh deas an-còmhnaidh. Chan eil i aâ smaoineachadh gur e MĂ iri bheag a thâ ann idir. No an dithis eile. Gur e i fhein a thâ ann. No esan. Aâ coiseachd socair balbh còmhla rithe. A-nis chan eil duine ann. Thig e âs falbhaidh e mar seo. A h-uile madainn. Chan eil e aâ cur annas no athadh sam bith oirre, âs chan eil e aâ fĂ gail fiosrachadh
aice. Na cruachan-mònach aâ dol seachad, âs i tighinn air a slighe. An ceann crom âs aâ choiseachd dian, âs na meuran aâ rais air na bioran.Â
Ri dol a dhâfhaighinn lĂ d bĂširn cho luath âs a ruigeas i.
Aâ chiad rud a nĂŹ esan nuair a dhâèireas e, âs e dhol suas le deoch bhĂširn fuar gu a mĂ thair. An e nach robh thu fhathast idir anns an tobair? I aâ faothachadh an eallaich air cĂšl a dĂ shlinnean. Truimid na mòna duibhe. Chan fhada gus am bi na balaich mòr gu leor son a dhol dhan tobair. Le dĂ pheile chaol, mus tèid iad dhan sgoil. âS aâ bhò. Chan fhada gus am faod iad a dhol a chur a-mach na bĂ . âS a h-atharrachadh aig trĂ th-diathad. Na balaich bheaga aâ fĂ s mòr. Tha thu air am milleadh a chanas mâ athair. Na mo latha-sa . . . Nach fhada bhon dĂ latha sin? Agus tha fios aige fhèin air a sin.
Tha i aâ tighinn gu poll Ă rd an oir an rathaid. Aâ dol sios a bhroinn aâ phuill âs aâ socrachadh aâ chlèibh na shuidhe air an druim. Aâ gabhail anail, na seasamh an sin, âs an iris fhathast mu a guailnean. An fhighe ri a taobh airson mionaid. Nam biodh deoch agam. PĂŹos mĂŹr le sgait fhuar. Deoch fhèin. Aâ mhòine na sgaoilteach air na puill mun cuairt oirre. Tha ise nas trĂ ithe leis aâ mhòine seach nach leig esan fois dhi. Cuin tha dĂšil agad a dhol a-mach ga rĂšsgadh? ThĂŹdâ a cur air tĂŹr. A sĂšil aâ laighe air dreathan na ruith a-mach âs a-steach Ă rĂšdhan. A-mach âs a-steach. Le bhodhaig bhig dhuinn âs le earball. A bheatha air uachdar aâ phuill . . . son greis. Gun fhios carson. Ach gâ eil e ann.
Tha i air ais air an rathad, âs a h-aghaidh air an dachaigh. Caora na h-aonrachd anns an dĂŹg. Mar a bha am fiadh an latha eile. Na sheasamh ga coimhead. Beathach mòr le cròicean. Cha
mhath an comharr, a bhâ aig a h-athair nuair a dhâainmich i e. Coma leam dhen teachdaireachd a thug an taobh sâ e. Cho fada bho innis Ă bhaisteach. Cha robh a nĂ baidh Aonghas air a bhith deònach mòran a rĂ dha, nuair a thill e fhèin dhachaigh. âS ann ri farchluais a chuala i e ag innse dha h-athair gur ann le beugaileid a chaidh Murchadh a mharbhadh. Ri thaobh. An òcraichean na h-Ălaind. A fradharc air a dhalladh airson mionaid le fliuichead a sĂšilean. I aâ dol air an rathad, ceum bho cheum, gun fhiaradh gun innealadh. Am baile aâ nochdadh roimhpe.
Beagan ga dhèanamh ris an taigh ach chan eil mâ athair air a shon. Glèidh do chuid gun fhios dè tha romhad. Chan e seo Ă m dhut a dhol a thogail gèibhil no eile, âs do mhĂ thair air an leabaidh, âs do theaghlach fhathast maoth. Nach do rinn an teine aâ chĂšis dhuinn fhĂŹn mar a tha e, âs carson a ghluaiseadh sinn a-nise e. Chan fhacâ i sgillinn aice fhèin a-riamh gu seo. Ma thig airgead Mhurchaidh. Togaidh e aâ chlann dhut, âs cha bheag sin fhèin. Carson nach fhaigh thu agh a bhios agad còmhla ris aâ bhoin? Ăite gu leòr shĂŹos air an todhar an siud. âS chan e pĂ ipear craobhach ga chur air balla is lobht. DĂŹomhanas gun fheum. Aâ cheò na mallachd gu mo liathadh. An dachaigh mar a tha i. An lampa Ă rd a fhuair mi am bĂšth Ted ann a Wick, âs na bobhlaichean âs na truinnsearan gorma anns an dreasair. Pheant mi e âs cha do sguir e a ghearain. Air a slighe a-steach an rathad. An cliabh lĂ n aâ falach a leth Ă rd mar a tha i aâ dol nas fhaide air a slighe. Boireannach òg air nach eil a coltas.
Nan tigeadh ise a-nall le pĂŹos èisg. Mura tig âs dòcha gu lorg mi ceile chĂ il ma tha tè air fhĂ gail shuas an surrag na h-Ă thadh. Liath-ruisgean an earraich le an ganntar. BuntĂ ta na sluic, iad fhèin gu ruith a-mach, ach gu feumar annlan a dhèanamh orra.
âS iad air a dhol cho bog. Ach gu faigh sinn math an laoigh. âS e Aonghas a dhâfheumas a dhèanamh dhomh, âs cha mhòr an cuideachadh a thèid agamsâ air a thoirt dha. Tha taisealachd anns an fheòil ach chan e sin seasamh aâ coimhead e bhith ga mharbhadh. Gus am faigh mi crochait air spĂ rr e. A chlosaich fhalamh aâ tionndadh âs i fhathast blĂ th fo mo lĂ imh. Am bĂ s aâ coimhead cho aognaidh.Â
Mòine an ath-bhlĂ ir a tha seo. Puill mhath fhada aâ ruith leis an leathad. Bha mo sheanair air Ăšr-phòsadh âs aige ri blĂ r Ăšr a thoirt dha fhèin. Thug mo sheanmhair dhachaigh air a druim a h-uile fĂ d, a h-uile bliadhna. Mo mhĂ thair an uair sin, aâ ruith a rèis fhèin. Turas bho thuras, cliabh bho chliabh. Bho dhruim aâ phuill. Cha robh de thalamh ann na chumadh each, âs cĂ ite co-dhiĂš an robh cĂ il a dheigheadh na choinneamh. An t-uallach gu lèir aâ tuiteam ormsa. Cò-dhiĂš bho ghais ise âs bho chaill esan a chlĂŹ. Ach nach do leig e Ă s a ghreim, âs cha leig. An teine ann an siud am meadhan an lĂ ir, agus bithidh. âS an tughadh sĂšithe ga thoirt a-nuas airson an talamh bhuntĂ ta âs an eòrna. Gun chaochladh air an Ă bhaist. Am buntĂ ta aâ dèanamh na sreath âs chan fhada gus am feum iad am priogadh âs aâ chiad fhliodh a thoirt asta. Ged a bheirinn croman dhan fheadhainn bheaga cha bhiodh agam ach call na lĂ rach. GĂ ire aâ briseadh air a h-aodann fon eallach. Mar aâ chiad uair a thug esan dhomh an speal. Cha bhi air mura caill daoine na casan, a thuirt e fhèin. Ag aotromachadh an latha.
Am baile aâ tighinn nas fhaisgâ. Chan eil faochadh bhon eallach fadâ Ă s. LĂ d bĂširn, âs an lite dhaibhsan. Greis anns aâ chĂšlaist còmhla rithese, ma bhios facal aice. Iomnaidh dha mo thaobh-sâ bho chaidh esan Ă s an rathad. Boireannach gun taic,
boireannach gun chompanach. Banntrach cogaidh le dilleachdain. Ruithean còmhraidh leatha fhèin. Na leth-shuidhe anns an leabaidh-dhĂšinte âs an lĂšireach mu a h-uachdar. Feuch gun ith iadsan rudeigin mus fhalbh iad dhan sgoil. An gabh sibâ fhèin cĂ il leis an teatha? Chan fhaca, duine beò bho dhâfhalbh mi. SgĂŹth; an aon sgĂŹths. Nach e sin a thâ air a chur a-mach dhuinn, a ghrĂ idh. Claoidh is mulad. Is call. Thèid mi âs dòirtidh mi ur teatha. Esan air an teine a thogail âs an fhĂ rdaich air lĂŹonadh leis aâ cheò. Cluinnidh mi e shĂŹos aig aâ bhoin. Aâ suidhe an tac an teine. An stòl a bhâ aig mo mhĂ thair romham. âS aig a mĂ thair roimhpese. âS mar sin air ais. âS mar sin air adhart. Ceum air cheum. Cuairt air chuairt. Gu ruig an ceann-uidhe.
*
Copyright @ Fionnlagh MacLeòid. Gach còir glèidhte.
Ăist ri seo! Â http://www.bbc.co.uk/programmes/b083gzr7
Sealladh - Donnchadh MacGillIosa - BBC Radio nan GĂ idheal
Sealladh  - foillsichte ann am MĂ iri Dhall - Ăr-Sgeul/CLĂR
Ăist ri seo! Aig http://www.bbc.co.uk/programmes/b083gzr7
Sealladh
Bha na sĂšilean aige deĂ lrach, soilleir ach bha e mar bhalach sam bith eile gus na thòisich e âg innse nam breug. Ag innse nam breug gu math tric, âs bha sin na mhasladh âs na bhriseadh-dĂšil dha athair âs dha mhĂ thair, oir âs e bhâ anntâ ach daoine diadhaidh agus daoine ceart. Gu hâĂ raid seach nach robh acâ ach e fhèin. Agus seach gun robh aca ri feitheamh cho fada âs cho furachail mus dâ fhuair iad e. Agus droch eagal orra nach fhaigheadh iad leanabh idir.
Bha iad fada gun phòsadh. Bha iad fada gun phòsadh âs cha robh an uair sin leanabh aâ brath air a thighinn. Bha iad cho moiteil Ă s a chèile, mar as minig a bhios fear is bean âs iad air Ăšr phòsadh. Bha iad cho moiteil Ă s a chèile, âs gann gun creideadh iad gun robh e ceadaichte dhaibh a bhith cho dòigheil. Bho dhaoine diadhaidh a thĂ inig iad, air gach taobh, âs bha iad fhèin gu math cĂšramach, faiceallach, âs an cogais air a toirt beò gach lĂ is oidhchâ tre Ăšrnaigh is adhradh.
âO, a Sheònaid, a Sheònaid,â chanadh e rithe, âs iad sĂŹnte còmhla, âs an cĂširtear craobhach dĂšinte mun leabaidh acâ, sa chonnlach chĂšbhraidh a bha fòdhpâ air a caisleachadh as Ăšr gach madainn air dhaibh èirigh. âO, a Sheònaid,â chanadh Coinneach os ĂŹosal rithe, âs iad sĂŹnte còmhla âs iad leothâ fhèin san leabaidh dhĂšintâ is cĂširtear brèagha timcheall orrâ, âs iad air leth bho chĂ ch. Iad leothâ fhèin san leabaidh bhlĂ th, chòmhnard, mo chreach, âs iad fhathast cho òg âs cho ullamh.
âO Choinnich, a Choinnich,â chanadh i na chluais, mus cluinntâ i, âa Choinnich, a Choinnich,â âs iad cho sòlasach, slĂ n.
Cha robh leanabh no leanabh, geâtĂ .
ThĂ inig e steach orrâ gur hâann a bha iad ro dhòigheil, âs gun robh e na pheacadh. A cheart cho dòchâ gur hâè sin bu choireach. Gur hâè iad fhèin bu choireach.
Bha teaghlaichean eile thall âs aâbhos aâ faighinn leanabh bho
leanabh. Cha robh aig Dòmhnall BĂ n ach ri priobadh air Anna âs bhiodh i rithist air turasâchloinne. Cha robh aig Murchadh Buideal ach sealltainn ri Mòr agus deĂ rrsadh na ghnĂšis, âs bhiodh i torrach sa bhad.
Bha âm muir mòr aâ cur air tĂŹr tiĂšrr bho thiĂšrr de dhâfheamainn, agus sin acâ gus mathachadh na talmhainn.
Bha na hâèisg aâ lĂŹonmhorachadh, na hâainmhidhean gun smuain aâ sĂŹolachadh a hâuile taobh a shealladh iad, eadar crodh is caoraich is cearcan is eunlaith nan speur. Bha ân talamh aâ toirt aâmach a thoradh. Mu Bhealltainn bha aâ chopag ghorm ĂŹosal, iriosal aâ nochdadh a hâaiseirigh.
Agus iadsan aâmhĂ in bochd, seasg, neoâshoirbheachail. Aidh. Seadh, iadsan nan aonar gann, seasg, gun ghineal.
Thuirt Coinneach ri Seònaid gur hâann a bha iad air a bhith aâ glòireachadh âs aâ mealtainn a chèile, âs gun robh an dòighealachd mar sin togtâ air dhroch bhonn gainmhich.
An sin, chailleadh esan a chomas mun anmoch. DhâfhĂ s ise tana, tre bhith cnuasachadh air a cor.
Ach mu dheireadh thall, an ceann trĂŹ bliadhna, bha Seònaid torrach, âs chaidh iad sĂŹos air an glĂšinean. Chaidh leatha, is rug i balach coileant, fallain air an tug iad Murchadh.
Mus robh e ceithir no còig ghabhadh daoine ealla ris na sÚilean aige, sÚilean deà lrach, soilleir, uaine.
Balach sĂ mhach, modhail a bhâ ann dheth, âs cha robh cus adhbhar ghearain acâ air dhòigh sam bith gus an robh e mu sheachd bliadhna dhâaois.
Nuair a bha e mu sheachd bliadhna dhâaois thug iad an aire gun robh am mac grĂ dhach air toirt gu breug is rĂ bhart. An seòrsa teaghlaich a bha ân seo, bha aâ bhreug gu math dubh dhaibh, âs iad aâ lĂ nâchreidsâ nach ceannaicheadh òr no airgead an fhĂŹrinn ghlan, phrĂŹseil.
Bha iad fo mhulad âs fo thĂšrs, âs cha ruigeadh ceòl no còmhradh air, oir bu lugh orrâ aâ bhreug na ân sĂšich.
Bu mhiosâ i na radan san arbhar.
Beag âs mar a bhĂ i, thigeadh i eadar thu âs do bheatha mhaireannach. âS ann leatha a mhill an tâĂmhailtear gĂ rradh Eden bho thĂšs.
âSguiridh tu dheth, tĂ , mus sguir misâ dhĂŹots,â ars athair ris.
âMa bhuaileas tu cĂš no balach, buail gu math e,â deir an seanfhacal, âs tha ân FhĂŹrinn bheannaichtâ ag rĂ dh, âNa cĂšm smachdachadh o leanabh; oir ma bhuaileas tu e le slait, chan fhaigh e bĂ s.
Buailidh tu e le slait, agus saoraidh tu a anam o ifrinn.â Dhâfheumte seasamh aige cuideachd seach gun robh e cur mĂŹâchliĂš air fhèin âs air an teaghlach.
Mar sin bha lĂ mh Choinnich trom air Murchadh a mhac, ach aâmhĂ in air an tâSĂ boinnd.
Nam bâ è âs gun ciontaicheadh e air Didòmhnaich, dhâaomadh Coinneach a cheann ris, thigeadh cruas is teannachd na aodann. Agus air Diluain aâ Bhreabain, mus suidheadh iad aig an Leabhar, gheibheadh am balach a dheògh bhualadh le breaban na bròig, âs gu dearbha cha robh pian is deurach a mhĂ is an anâfhios dha.
Dhearbhadh Murchadh air am bus gum faiceadh esan bhon
lot aca fhèin cò iad a bha âg obair thall air lotaichean aâ Chnuic Ăird, tarsainn air Loch Stiapabhat.
Thòisicheadh e gan ainmeachadh âs e ri caogadh a shĂšilean uaine.
Cuideachd chunntadh e na cearcan a bhiodh aâ dol mun cuairt thall an sin, is dhâinnseadh e dhaibh cia mheud acâ a bha breac no geal no dubh, agus dè na dathan a bhâ ann an stiĂšir aâ choilich. âIst dheth aânis,â chanadh athair, âs chanadh a sheanair.
âA sglèibeire bhig,â ars a sheanair ris, turas, agus air dha Murchadh seo a chluinntinn thuit e air an imirâ is pian na chliabh mar gun robh bior air a dhol domhainn ann, is bâ fheudar a thogail aâsteach an taigh. Cha robh dol aigâ air carachadh, ach a dhĂ ghĂ irdean uime fhèin, is seadhan air is luathsâanalach.
Mun Ă m sa thòisich e air an abhaig ris na lean e: aâ dol aâmach a chadal dhan tâsabhal. No a chotan nan uan. No a thaigh an eich.
Bha e dearbhadh orra, lĂ , gun robh esan aâ faicinn ceò Ă s na taighean thall air TĂŹrâMòr. Gun robh e aâ faicinn, tarsainn aâ Chuain SgĂŹth, fada fadâ Ă s air fĂ ire, aâ cheò Ă s na similearan sin aâ dĂŹreadh suas dhan iarmailt ri fèath. Bha Murchadh aâ faighinn a smachdachadh, oir âs fheĂ rr an fhĂŹrinn na ân tâòr.
Ach ged a shaoileadh tu uaireannan nach robh ann ach an gog âs an dĂ shlinnean, âs e bhâ ann am Murchadh ach balach lĂ idir, righinn. Ri linn peanasachaidh is cronachaidh thĂ inig beag no mòr a stadaich na chòmhradh, âs cha robh uiread de chòmhradh aânis aige âs a chleachd.
âS bha athair âs a mhĂ thair aâ tòiseachadh aâ tuigsâ, iad fhèin âs a dhĂ sheanair agus an aon seanmhair a bhâ aige, gur hâe bha ân seo ach cĂšis dhuilich âs nach bâ ann na bâ fhasa bha i fĂ s.
Leis an fhĂŹrinn innsâ, cha robh fios aca dè fon ghrèin ghil a ghabhadh dèanamh ris. No dè a rinn iad, no nach do rinn, a bha gam fĂ gail ann an leithid a staid.
Bha cridhe Mhurchaidh cho cruaidh ri caoranâdubh, cha ghabhadh ceannsachadh air, sin beachd athar. Bha ân fhĂ rdaich mar bu tric troimhâaâchèile âs fo bhuaidh na brèige. Dhòigh âs gun robh Coinneach gus cantainn mar a thuirt an tâòran:
âFuirich, fuirich fada bhuam, dhe dâ aghaidh tha mi sgĂŹth.â
âDhĂŹot fhèin sgĂŹth, âs dhe dâ aghaidh sgĂŹth, âs dhe do shĂšilean uaine sgĂŹth is seachd sgĂŹth. âS dhe do bhreugan sgĂŹth, âs nach urrainnear dĂšrd a chanas tu a chreidsâ.
âS tu âg èirigh Ă s do leabaidh tron oidhchâ âs gun fhios againn cĂ it am bĂŹ thu, bheil thu beò no marbh no lethâmharbh.â Air lost mar a bha ân taigh an-còmhnaidh na bhreisleach, âs air lost mar a bha Murchadh a mhac.
An cadal rian an duine, ach bheireadh Coinneach aânis greis air uilinn, greis air a dhruim, greis air a bheulâfodha, bhiodh e greiseag na shuidhe ris aâ cheannâadhairt. DhĂšisgeadh ise ân uair sin, Seònaid, âs bhiodh iad an sin aâ caithris còmhla, âs esan aâ lĂšigeachdainn gun caidleadh i, gun fhios nach fhaigheadh e fois. Bho chionn bliadhna no dhĂ aânis bha ân taigh air a bhith na choireâteth.
Cha bâ e aâmhĂ in gum biodh e sgrĂšdadh aodann a mhic airson ceilg, is lĂ mhan aâ bhalaich gu tric aâ sgèith suas gu aodann ga dhĂŹon fhèin, a dhĂ lĂ imh aâ sgèith suas mar dĂ chalman os cionn a dhĂ shĂšil.
Cha bâ e sin aâmhĂ in ach gun robh a hâuile breug bheag a dhâinnseadh e fhèin, is Seònaid, is athair is athairâcèile, aânis romhpa.
Cha robh taobh a shealladh e nach robh aâ bhreug roimhe. Bhite gan cluinntinn aâ trod. âNach ann orra fhèin a tha ân trod anâdiugh,â chanadh nĂ baidh no banabaidh, âteaghlach a chleachd a bhith cho rèidh.â
âS fhasa do dhuinâ a chliĂš a chall na chosnadh: âs fhada bho thuirteadh sin. âS gu deimhinn âs fhasa dha a chall na fhaighinn air ais.
O bheul aâ bhreugadair cha chreidear an fhĂŹrinn ged a bhiodh i ri deĂ lradh aâmach âs i cho deĂ lrach ri bonn airgid.
Thòisich Murchadh aâ briseadh rudan a bha luachmhor. Bhris e le òrdâchlaich clachâbhrĂ th a sheanar.
âAn tusa rinn e?â ars iadsan ris.
ââS mĂŹ,â ars esan.
âS aânis chreid iad e.
Le sgian gheĂ rr e na dĂ leth buarach na bĂ .
âS aârithist chreid iad e, cha do chuir iad aon teagamh ann.
Air dhaibh faighneachd dheth carson a dhèanadh e an leithid a rud, cha tug e freagairt dhaibh.
DhiĂšlt e dhaibh a ghlĂšinean a lĂšbadh aig an Leabhar. Nuair a bha cĂ ch ag èirigh bho bhith nan suidhe, ag èirigh âs aâ tionndadh gus a dhol sĂŹos air an glĂšinean, âs ann a dhâfhuiricheadh Murchadh na shuidhe, na ragâshuidhe.
âDè ân arâaâmach aingidh a tha seo?â arsa Coinneach ris, âs e dol air a chasan, âs bha na sean daoine ag èirigh âs aâ feuchainn ri èirigh mar a leigeadh an siataig dhaibh, âs aâ tionndadh âs aâ feuchainn ri tionndadh âs ri cromadh mar a bâ fheĂ rr a bâ urrainn. Agus sin an cruth a bhâ orrâ nuair a ghabh Coinneach dhĂ leis na dĂširn.
Leum am bodach aâsteach eatorrâ, fhuair e fhèin dòrn no dhĂ ,
âs na buillean aâ frasadh ma chluasan. âSguir, sguir,â ars esan, âmarbhaidh tu âm balach.â
Sin nuair a thuig iad gun robh ân teaghlach gu lèir air a dhol chon na bochdainn.
Cha deach an Ăšrnaigh sin a dhèanamh, shuidh iad ann an sin, âs thuirt Coinneach, âBu cho math leamsa bhith fon aâ chliabhchlaich na bhith ân ceann an teaghlaich sa.â
Cha deach an Ăšrnaigh a dhèanamh, âs mus dâ rinneadh an ath altachadh theich Murchadh âs thug e âm monadh air. Far nach robh aigâ ach crònan nan allt, âs am muir aâ bualadh âs aâ taomadh shĂŹos bhuaithe sa chladach.
Bha ân teaghlach, âs am baile, aâmuigh ga lorg. Ach bha ân ceumâtoisich aigâ orra. Bâ fhasa dhaibh aâ chearcâfhraoich a lorg na Murchadh. Bâ fhasa dhaibh an iolair gheurâshĂšileach fhaicinn mus dearcadh isâ orrasan, âs cha bhreug sin.
Ghabh Murchadh ealla riutha âs iad aâ sgaoileadh aâmach romhpâ âs ag èigheachd, âs thug e ân aire dhaibh aâ toirt suas, âs aâ gabhail aâsteach dhachaigh mu fheasgar.
An ceann seachdain ghabh a sheanmhair aâmach na hâaonar. Shuas far an robh e, faisg air Loch Bacabhat, chunnaic e i ri smèideadh âs a gĂ irdean aâ dol.
Astar mĂŹle air falbh, chunnaic e na deòir air a dĂ ghruaidh, agus thĂ inig e sĂŹos far an robh i âs chaidh iad aâsteach còmhla gu baile.
Anâearbs aânis a bha riaghladh an teaghlaich. Ars an tâseanmhair rithe fhèin air a socair, âCrĂŹosd ar SlĂ naighear a thuirt nach seas an taigh a tha roinntâ.â
Agus air dhi nochdadh bho bhith greiseag air a glĂšinean leatha fhèin san tâseòmar, thuirt i rithe fhèin, âTha lĂ nâthĂŹdâ agamsâ, âs
fhada bho bu chòir dhòmhsa a bhith air rudeigin a dhèanamh, âs chan ann ron mhithich a tha mi togail mo ghuth.â
Creutair amharcach, ciĂšin a bhâ innte riamh, nach canadh mòran. Bhruidhinn i mu dheireadh thall, is dhâinnis i dhaibh dè bha na rĂšn.
Dhâfhalbh i âs thug i leatha corra rud ann am broinn poca beag, chuairtich i timcheall âs chaidh i shealltainn air a cĂ irdean sa Chnoc Ărd, bha i cho sgĂŹth ri sean chĂš, cha robh cnĂ mh dhith, cha robh fèith dhith air a bhith aig fois fad iomadach lĂ is oidhchâ, bhuail e thuice gu lĂ idir gun robh i cho sgĂŹth âs cho lethâmharbh ri sean chraidhneach de dhâeach.
Sheas i ân ceann greis air lot a cĂ irdean is thog i ânâĂ ird is thaisbein i meuran Ă s a bucas fuaigheil, faochag bhuidhe Ă s aâ chladach, curran beag âs am bĂ rr air.
Thall am baile LĂŹonail, tarsainn Loch Stiapabhat a dhâainmich na Lochlannaich, ainm a tha ciallachadh loch chaol fhada, stiap de loch, thall am baile LĂŹonail, mu choinneamh a sheanmhar, dhâainmich Murchadh dhaibh na rudan, rud bho rud. âS cha robh e fada ceĂ rr ach gun tuirt e clach bheag bhuidhe an Ă ite faochaig.
âDè nis?â ars ise nuair a thill i, is dhâinnis iad dhi.
âO, nach math sin,â ars isâ, ânach math agus nach bochd sin.â Dhâfhalbh i an lĂ rnaâmhĂ ireach, sheas i thall an siud is nochd is thaisbein i duilleag na copaig âs i cho dearg ris an fhuil, ĂŹne crĂšbaig is sabh na mara dhith, tarrag mheirgeach a bha ân doras an tâsabhail.
Thall thairis dhâainmich Murchadh dhaibh na rudan, rud bho rud.
âDè nis?â ars ise nuair a thill i, is dhâinnis iad dhi.
âSeadh,â ars ise.
Dhâfhalbh i ân treas uair agus thog i ânâĂ ird gu follaiseach broidse dhearg a mĂ thar, itâ Ă sgiath na circe bric, bad de fhraoch geal.
Am baile LĂŹonail, tarsainn air Loch Stiapabhat nan eala bĂ n, guile, guile, dhâainmich am breugadair dhaibh na rudan, rud bho rud, a chunnaic e le shĂšilean fhèin.
Cha robh facal aig an tâseanmhair. Agus aânis chunnaic iad sgĂŹths na caillich na hâaodann. âS gun robh i air teiche bhuap, âs air a dhol na hâaonar, âs gun robh i gu fĂŹor air a dhol gu ionad fĂ sail air leth.
âS dòchâ nach biodh cus an còrr aca dhith an trĂ th sin no rithist.
An sin thuig is chreid iad gun robh tĂ lant neònach, tĂ lant neoâchumantâ, air a bhuileachadh air Murchadh, tĂ lant a bhâ air cosnadh dha buillean agus bĂširtâas.
Cha robh e fhèin aâ saoilsinn cus dheth aâriamh.
Nuair a bhiodh dĂšil ri eathar ShĂšlaisgeir dhâfhalbhadh iad leis aâmach a dhâĂird Adabroc feuch am faiceadh e i, âs i cho fadâ air falbh, âs cho ĂŹosal leis na bhiodh acâ inntâ de ghugannan.
Ach âs buaine na gach nĂŹ an nĂ ire, âs cha robh Murchadh aânis tuilleadh cus ro dheònach air dad dhen tâseòrsâ.
CoâdhiĂš, fiĂš âs mus deach e null thairis bha ân tĂ lant beag, mĂŹorbhaileach ud, beag is beag air a thoirt bhuaithe, âs chan fhaiceadh e ach mar a chĂŹ duine fradharcach sam bith.
Choinnich feadhainn dhe na balaich ris turas ann an Duluth, a tha faisg air Lake Superior. âWho did we meet in Duluth on Labor Day,â arsa fear aca nuair a sgrĂŹobh e dhachaigh, âbut Murdo Morrison from Lionel: Ragaidh Choinnich BhĂ in.â
Chunnaic cuideigin eilâ e, turas, ann am Buffalo.
*
Copyright @ Donnchadh MacGillIosa. Gach còir glèidhte.
Ăist ri seo! Aig http://www.bbc.co.uk/programmes/b083gzr7
An Cluaisean - Fionnlagh MacLeòid - BBC Radio nan Gà idheal
An Cluaisean - foillsichte ann an DĂŹomhanas - Ăr-Sgeul/CLĂR
Ăist ri seo! Aig http://www.bbc.co.uk/programmes/b08302lcÂ
An Cluaisean
Cha robh an Cluaisean ach mar bhalach sam bith eile. Dol dhan sgoil . . . ri cluich ball-coise nuair a thigeadh e aiste . . . agus aâ coimhead an teilidh mar a leithidean eile. Ach anns aâ gheamhradh bhiodh e bhon an sgoil uair is uair le amhach ghoirt. A h-uile fuachd a gheibheadh e, âs ann na amhaich a stadadh e. Agus air pleatha-mòr an t-samhraidh an latha Ă s dèidh a bhirthday, naoi bliadhna, chaidh e dhan ospadal a thoirt Ă s nan tonsils.
Cha do chuir seo iomnaidh sam bith air aâ Chluaisean. Chaidh a mhĂ thair chun an ospadail còmhla ris, âs cha robh gruaimean sam bith air nuair a dhâfhĂ g i e, na shuidhe stobach anns an leabaidh. Chaidh na tonsils a thoirt Ă s aâ Chluaisean am feasgar sin. Thug iad sĂšil air na h-adenoids aige fhad âs a bha e aca air aâ bhòrd, ach cha robh de dhâadenoids anns aâ Chluaisean na bâ fhiach bruidhinn air, âs mar sin cha do chuir iad lĂ mh orra.
Cha do dhĂšisg an Cluaisan gu fhionnairidh. Mhothaich aâ bhanaltram gun robh e aâ tighinn timcheall âs chaidh i os a chionn. Bha beul aâ Chluaisein aâ fosgladh âs aâ dĂšnadh. Thug i dha deoch bhĂširn a-mach Ă poit-teatha. Bha copain gu leòr aca, ach bha fios aice gum biodh e na bâ fhasa dhan Chluaisean òl a-mach Ă srĂšp na poit. Laigh e air ais âs chaidil e greiseag eile.
DhĂšisg e an ceann greis âs aâ bhanaltram ri sĂ thadh poit a-steach fodha; tè gun shrĂšp. Shuidh an Cluaisean oirre ann an sin mar bhanrigh, gun smid. Nuair a dhâfhaighnich i dheth dè mar a bha e, cha deach aige air a freagairt idir. Bha amhach aâ faireachdain neònach dha-rĂŹribh âs gu math goirt. Cha bâ fhada gus an tĂ inig na dotairean timcheall: an fheadhainn a bhâ air na tonsils a thoirt Ă s aâ Chluaisean na bu trĂ ithe. Tharraing tè dhe na banaltraman an t-aodach bhon an leabaidh âs bha an Cluaisean aca na laighe ann an sin mar a rugadh e. Dè mar a tha thu aâ faireachdainn, dhâfhaighnich an dotair anns aâ Bheurla, âs e aâ bualadh failmhean aâ Chluaisein le òrd beag rubair. Leum cas aâ Chluaisein an-Ă irde ach cha tuirt e smid. Cha deigheadh aige air. Chaidh a bheul fhosgladh, âs thòisich na dotairean aâ goraireachd sĂŹos dhan amhaich aige. Dhâfhairich e dèireach na chluais dheis.
Bha na dotairean aâ brunndail ri chèile, âs ri toirt sĂšil an-drĂ sta âs a-rithist ann am beul aâ Chluaisein. Thuirt fear dhiubh ris aâ bhanaltram mura tigeadh a chòmhradh chun aâ Chluaisein ro mheadhan-lĂ i fios a leigeil thuca. âS dhâfhalbh iad. Nuair a thill iad aig meadhan-lĂ cha robh diurra-bhid air a thighinn bhon aâ Chluaisean, ged a bha aâ bhanaltram air a bhith ga cheasnachadh anns aâ GhĂ idhlig, âs ag iarraidh air bruidhinn. Cha bâ urrainn dhan Chluaisean ach a cheann a chrathadh. Dhâfhalbh na dotairean is iad rudeigin iomnach. Cha bu chòir dha bhith air a ghuth a chall mar seo. Feasgar, thĂ inig na cĂ irdean a shealltainn air, âs cha mhòr gu faiceadh tu an Cluaisean fo na bha siud de dhâĂšbhlan, bananas is grapes air a leabaidh. âS thug piuthar a mhĂ thar thuige am Peopleâs Friend.
âS ann anns aâ mhionaid sin a thĂ inig a chòmhradh air ais chun aâ Chluaisein. Am Beano. Sin aâ chiad rud a thuirt e . . . Â
 Am Beano. Ăs dèidh seo cha ghabhadh casg a chur air. Ag innse dha mhĂ thair mun opairèisean, âs an sgĂ than mòr cruinn a bha os cionn bòrd aâ theatre. Shaoil a mhĂ thair gu robh guth aâ Chluaisein air a dhol rudeigin neònach, ach bhiodh dĂšil agad ri sin âs an truaghan air tilleadh bho bhith fon sgithinn.
Nuair a dhâfhalbh aunties is mĂ thair aâ Chluaisein chuir aâ bhanaltram fios chun nan dotairean gun robh a chòmhradh air a thighinn air ais. ThĂ inig na dotairean a shealltainn air. Bhruidhinn iad ris anns aâ Bheurla ach cha fhreagradh an Cluaisean dĂšrd. Thuirt aâ bhanaltram ris anns aâ GhĂ idhlig carson nach robh e aâ freagairt nan dotairean. Thuirt e nach robh e gan cluinntinn. Gu faiceadh e na lipean acâ aâ gluasad ach nach robh e aâ cluinntinn smid a bha iad ag rĂ dh.
Fhad âs a bha an Cluaisean aâ bruidhinn mar seo ris aâ bhanaltram, chaidh an dithis dhotair os a chionn âs cha mhòr gun creideadh iad an rud a chunnaic iad. Bha an Cluaisean aâ bruidhinn a-mach tro chluais dheis. Cha robh a lipean aâ carachadh. Sheall an dithis dhotair ri chèile le uabhas. Dè bha iad air a dhèanamh? Bha rudeigin air a dhol ceĂ rr anns aâ theatre mus robh seo mar seo. Bha an Cluaisean aâ dalladh air, aâ còmhradh ris aâ bhanaltram.
âS ann Ă s na Hearadh a bha ise, âs cha tug i an aire gu robh sĂŹon ceĂ rr air a chòmhradh. Ach bha an dithis dhotair ga dheargchoimhead. Thug iad an Cluaisean dhan theatre am feasgar sin a-rithist, ach an anach cĂ il a bâ urrainn dhaibh a dhèanamh dha. Ri linn toir Ă s nan tonsils bha iad air gearradh annasach a dhèanamh air sgòrnan aâ Chluaisein, âs air a chòmhradh a chur a-mach air a chluais. ChĂšm iad seachdain eile anns an ospadal e, âs na dotairean
ga thaosnadh âs ga chinicneadh, ach cha do dhâatharraich staid aâ Chluaisein. Cha chluinneadh e ach GĂ idhlig âs cha labhradh e ach GĂ idhlig . . . âs i sin aâ tighinn a-mach air a chluais dheis. Chuir iad dhachaigh an Cluaisean anns an ambaileans, âs abair gun chòrd sin ris. Ach thuirt iad ri mhĂ thair gu feumte a chur a Ghlaschu mura tigeadh a shubhailcean thuige cunbhalach ro dheireadh na mĂŹos.
Thill an Cluaisean dhan sgoil âs cha ghann nach dâ rinneadh greadhnachas ris. Agus anns aâ chanteen an latha sin fhèin thug fear âAn Cluaiseanâ mar fhar-ainm air. Mar a tha fhios, cha chluinneadh an Cluaisean no duine eile mòran GĂ idhlig anns an sgoil, âs mar sin cha chuala e cĂ il a bha dol. âS cha tuirt e facal. Nuair a bhiodh cĂ ch ag ionnsachadh duilleagan de Leabhar Aithghearr nan Ceist cha robh gin aig aâ Chluaisean ach gur e Dia a ghlòrachadh crĂŹoch Ă raid an duine. âS cha robh sin buileach furastâ dha a dhèanamh . . . tro chluais.
Chaidh ceala-deug seachad mar seo. Aig an taigh cha robh an Cluaisean aâ cur mòran umhail air fhèin, oir chluinneadh is thuigeadh e a h-uile dĂšrd, âs bhruidhneadh e tro chluais gun thrioblaid sam bith. âS ann a bha e aâ coimhead na bu tighe, dreachail na bha e bho chionn fhada, oir bâ fheĂ irrde e na tonsils ghrĂ nda a thoirt Ă s. Fhuair e slĂ intâ is cĂ il dha bhiadh ri linn. Ach bha e aâ fĂ s sgĂŹth dha-rĂŹribh dhen sgoil, âs aâ faireachdainn a thĂŹde fada. Aon fheasgar nach ann a dhâfhalbh an cadal leis. Bha dĂšil aige an toiseach gur ann na chadal a bha e aâ cluinntinn an tidseir aâ bruidhinn anns aâ Bheurla. Dhâfhosgail e a shĂšilean. Cha bâ ann. Bha e ga cluinntinn. Chuir e suas a lĂ mh âs dhâinns e dhan tidsear gun robh a chlaisneachd air tilleadh. Agus âs e seo an rud . . . âs ann anns aâ Bheurla a dhâinns e seo dhan tidsear.
Chaidh ise na trotan a-null gu far an robh an Cluaisean na shuidhe, âs i aâ bruidhinn anns aâ Bheurla mar a bha i aâ dol. Sheas i aâ coimhead a-steach a chluais dheis aâ Chluaisein . . . aâ chluais a bha air a bhith a bruidhinn chun a seo. Thuirt i ris anns aâ Bheurla gu dè an ceathramh Ăithnâ. Bha i aâ cluinntinn guth aâ Chluaisein ga freagairt, mar gum biodh fadâ Ă s. Ach cha bâ ann pioc a-mach air a chluais Ă bhaisteach a bha e aâ tighinn. âS i CatrĂŹona bheag dhubh a bha na suidhe air taobh eile aâ Chluaisein a dhâinns dhan tidsear gun robh còmhradh aâ Chluaisein a-nis aâ tighinn a-mach air a chluais chlĂŹ.
LĂ rna-mhĂ ireach chaidh an Cluaisean a rotadh a Ghlaschu, gus am faigheadh na dotair mhòra an lĂ mhan air. Thug e seachdain a-staigh mus cualas an còrr. Ach air feasgar Diardaoin chuir an t-ospadal a-mach bulletin air aâ Chluaisean agus leig iad dhachaigh e Ă s dèidh na diathad. âS i piuthar a mhĂ thar ann am Partaig a chaidh ga iarraidh chun an ospadail. An ath Dhiardaoin bha bulletin an ospadail air fad anns aâ Ghazette. Agus cha robh duine againn nach do leugh gu furaileach e. Dhâinns an Gazette mar a thachair dhan Chluaisean. Ri linn opairèisean tarraing nan tonsils thachair rudeigin a choisinn do mhodh-labhairt agus do chlaisneachd aâ Chluaisein a bhith an urra ri a chluais dheis. Mar sin âs e aon taobh na h-eanchainn aige a bha ri dol. Ri linn âs nach robhas aâ cleachdadh na h-eanchainn air fad, sheac am ball a bha aâ ceangal dĂ thaobh na h-eanchainn ri chèile. Mar sin cha robh aig aâ Chluaisean ach leth clĂŹ na h-eanchainn, agus cha tuigeadh agus cha chanadh i sin ach GĂ idhlig. Nuair a fhuair taobh deas na h-eanchainn seachad air aâ chriothnachadh a fhuair i leis an opairèisean, thĂ inig a mothachadh thuice an ceann an fhichead latha. Ach cha robh cainnt air a seilbhidh ach aâ Bheurla.
Thuirt sgrĂŹobhaiche aâ Ghazette fhèin gun robh e aâ tuigse gum biodh seo doirbh dhan luchd-leughaidh a leantainn. Ach ann a dhĂ no thrĂŹ fhacail, gur e seo mar a bha. Nach robh corpus collossum a-nis anns aâ Chluaisean. Mar sin, bha dĂ thaobh eanchainn air leth bho chèile. Bruidhinn GĂ idhlig mar sin ri cluais dheis aâ Chluaisein âs bruidhnidh i sin riut air ais anns aâ GhĂ idhlig.
âS mar sin le a chluais chlĂŹ . . . ach Beurla.
Mun do dhâfhĂ g an Cluaisean Glaschu bha e aca air an telebhisean . . . agallamh anns aâ GhĂ idhlig ri chluais dheis agus anns aâ Bheurla ri a chluais taisgeil. Bha an Cluaisean ann an sin na shuidhe cho dòigheil âs aâ coimhead timcheall, âs fhreagair e gu coileanta na chaidh a chur air. Thuirt na craoladairean gur e leasachadh a bha seo do phrògaman GĂ idhlig. Leasachadh, ars iadsan, air a bheil cruaidh-fheum againn agus ris a bheil sinn air a bhith aâ feitheamh bho chionn fhada. Chaidh obair a thabhach air aâ Cluaisean anns aâ bhad . . . aâ leughadh nan naidheachdan GĂ idhlig leis an dĂ rna cluais agus an fheadhainn Bheurla leis an tèile. Bha iad airson audition a thoirt dha ach thuirt an Cluaisean nach robh tĂŹde aige . . . gum biodh a theatha deiseil gu seo aig piuthar a mhĂ thar ann am Partaig.
Anns aâ chunntas a chuir na neurosurgeons dhachaigh an cois aâ Chluaisein bha iad ag innse gun robh e dualtach dha-rĂŹribh gu seacadh a-nise bann sam bith a bha eadar dĂ shĂšil aâ Chluaisein. âS ann Latha an Trasgaidh a mhothaich fear de shrainnsearan nan òrduighean gun robh an Cluaisean aâ leughadh Last Exit to Brooklyn leis an t-sĂšil chli agus Carmina Gadelica leis an tèile. Cha robh sgeul air optic chiasma aâ Chluaisein. Bha e air searg mar gun cuireadh tu lastaig air rĂšda.
Thug an tidsear greis mus do mhothaich i nach robh fhios aig an dĂ rna taobh dhen Chluaisean gu robh an taobh eile idir ann. Oir nuair a bhruidhneadh a chluais chlĂŹ Beurla cha chluinneadh aâ chluais eile smid dheth. Mar sin, bha aig an tidsear ri innse dha mar a bâ fheĂ rr a bâ urrainn dhi. Co-dhiĂš, ars ise ri cluais chli aâ Chluaisein anns aâ Bheurla, âEil fios agad gâ eil dâ eanchainn na dĂ leth. A bheil? ars esan. Tha, ars ise. Ciamar tha sin? ars esan.
Tha, ars ise, na tonsils. Na tonsils? ars esan. Seadh, ars ise. Bha mi aâ smaoineachadh sin, ars esan. Robh? ars ise. Bha, ars esan, uaireannan nuair a bhios mi son cadal cha leig mi dhomh fhĂŹn a dhol dhan leabaidh. âS bidh mo lĂ mhan ri dèanamh rudan leotha fhèin . . . aâ tighinn thugam le leabhraichean nach eil mi aâ tuigsâ. Leabhraichean GĂ idhlig, ars ise. âN e? ars esan. âS e, ars ise. Ach cha deigheadh aicese no aigesan e fhèin air tuigse an staid anns an robh an Cluaisean.
Chaidh a chur na shuidhe air oir anns aâ chlas gus am biodh cluais na Beurla ris an tidsear, oir cha bhiodh feum sam bith air aâ chluais GhĂ idhlig. Aon mhadainn âs an clas gu lèir, agus cluais taisgeil aâ Chluaisein nam measg, aâ gabhail Our Father, âs ann a thug cluais dheas aâ Chluaisein srann air âCeanag Mòrâ. Cha do thuig a chluais chlĂŹ fhathast carson a bhathas ga chur chun aâ mhaâ-sgoile.
Cha bâ fhada gus an tĂ inig fear beag odhar a ghabhail IQ aâ Chluaisein. Mar a bha dĂšil, bha IQ cluais chlĂŹ aâ Chluaisein na bâ Ă irde na a chluais dheis. Abair gun chuir seo daoine air bhoil. Bhathas aâ tighinn Ă Eirinn âs Ă s aâ Chuimrigh ga cheasnachadh, âs rinneadh trĂ chdas air aâ Chluaisean. Bha na tidsearan air an dòigh dĂ IQ a bhith aige. Thòisich iad ag iarraidh dĂ IQ a thoirt dhan h-uile leanabh . . . gum cumadh e uiread eile còmhraidh
riutha anns an staffroom. Nuair a chuala an t-oilthigh gur e a dhol air bĂ tâ-iasgaich a bhâ ann an rĂšn aâ Chluaisein thabhaich iad Ă ite air, nuair a bhiodh e còig-deug, gu Joint Honours a dhèanamh, Beurla is GĂ idhlig, cluais is cluais. âS gun tugadh iad dha an ceum inbheil a bhios iad aâ toirt do dhaoine a nĂŹ sin. âS thabhaich iad an uair sin a chur a Chambridge a dhèanamh ard thrĂ chdas air an t-snaidhm a chuir Fionn air na coin.
Ach bâ e fear-stiĂširidh aâ Chomuinn GhĂ idhealach a bha buileach toilichtâ leis aâ Chluaisean. Seo, ars esan, a bha sinne aâ sireadh bho chionn bhliadhnaichean. An dĂ chĂ nan a chumail air leth bho chèile, âs air an aon stèidh. Cha robh sinne a-riamh ag iarraidh cur Ă s dhan Bheurla. Biodh a cluais fhèin aice . . .âs a cluais fhèin aig aâ GhĂ idhlig. Agus tha mi son innse dhuibh, ars esan, gâ eil mise mi fhĂŹn aâ dol a-steach a Raigmore a thoirt asam mo thonsils . . . agus ri dol gan gleidheadh ann an sileagan ann an rĂšm air leth an Ă rd-oifis aâ Chomuinn. Agus cò aige tha fios, ars esan, âs dòcha nuair a chĂŹ sibh a-rithist mi gum bi mi leis aâ Bheurla air an dĂ rna cluais agus aâ GhĂ idhlig air an tèile. Cha do thachair cĂ il cho sealbhach dhan GhĂ idhlig ri toirt asainn nan tonsils. Tha an Cluaisean aâ sealltainn gur e na tonsils a bha aâ cumail na GĂ idhlig air ais. Ga cumail ceangailte ri, agus fo smĂ b, na Beurla. Mar sin, tha an Comunn aâ tairgse còig notaichean a chur gu gach duine a chuireas a thonsils thugainn ann an sileagan. Seòlaibh na sileagain gu Ă rd-oifis aâ Chomuinn agus cuiridh sinn thugaibh not nan còig notaichean. Agus nuair a bhios rĂšm nan tonsils lĂ n gu bheul, thèid sinn le na tonsils ann am bĂ ta a-mach bhon Bhuta Leòdhasach. Dòirtidh sinn an luchd tonsils air uachdar na mara âs cuiridh sinn teine riutha.
âS bidh an teine-èiginn sin na shuaicheantas dhan t-saoghal gu bheil aâ GhĂ idhlig beò. âS cumaidh sinn ri cur tonsils Ăšr air an teine. âS cha tèid teine nan tonsils bĂ s fhad âs a bhios aâ GhĂ idhlig air ar bilean.
An ath bhliadhna nochd bĂ ta nan taighean-solais a-null mun Charbh le cargu thonsils anns na tuill aice. Thaom i iad air uachdar na mara. Ach gu mĂŹ-fhortanach bha na sĂšlairean gam prĂ bladh mus fhaighte air teine a chur riutha. âS mar sin bha na tonsils air ais ann an goile nan Leòdhasach an ath fhoghar. âS cha do sguir a mhĂ thair a thoirt aâ ghuga dhan Chluaisean gus am faiceadh i an tigeadh e thuige fhèin. âS dhâfhĂ g mise ann an sin e . . . Spòg dhubh ceathramh-deiridh aâ ghuga na lĂ imh, âs e aâ seinn âHi ri rĂŹâ le a chluais dheis agus aâ feadalaich aâ âYellow Submarineâ air an tèile.
*
Copyright @ Fionnlagh MacLeòid. Gach còir glèidhte.
Ăist ri seo! Aig http://www.bbc.co.uk/programmes/b08302lc
TrĂŹ DĂ in - Donnchadh MacGiIllIosa - BBC Radio nan GĂ idheal
TrĂŹ DĂ in - foillsichte ann am MĂ iri Dhall agus Sgeulachdan Eile - Ăr-Sgeul/CLĂR.
Ăist ri seo! Aig http://www.bbc.co.uk/programmes/b08302lc
TrĂŹ DĂ in
Fhuair Dòmhnall Iain Bhiastaidh litir Ă Glaschu uaireigin agus cha robh na broinn ach pĂŹos bĂ rdachd, gun ainm gun urra. Sheall e dhĂ no thrĂŹ thurais, agus ruith e chorrag tron chèis ghil aârithist, ach cha robh litir no litir. Nuair a leugh e aâ bhĂ rdachd cha robh aâ chĂšis aâ còrdadh ris aâmuigh no mach.
Cha bâ e na dhâòl thu, cha bâ e do ghòraich, ach na breugan a dhâinnis thu dhòmhsâ.
Cha bâ e do chuid daoraich a ghoid mo shaorsainn, ach na breugan a dhâinnis thu dhòmhsâ.
Cha bâ e do dhroch bheul rium ged bu mhòr am beud sin, ach na breugan a dhâinnis thu dhòmhsâ.
Cha bâ e sin bu mhotha dhâfheuch mi, no gun thòisich thu ri âg eudach, ach na breugan a dhâinnis thu dhòmhsâ.
Cha bâ e gum fac aâ chlann thu aâ tuisleadh âs aâ sleamhnadh, ach na breugan a dhâinnis thu dhòmhsâ.
-
Dhâaithnich e le buille dhe shĂšil, âs eadar dĂ bhuille dhe chridhe, gur hâe boireannach a chuir seo, sâ an lĂ mhâsgrĂŹobhaidh cho cruinn âs cho còmhnard.
Aig an fhĂŹor Ă m âs bha botal mòr White Horse falaichtâ aig Dòmhnall Iain Bhiastaidh shuas air an lot, agus lethâbhotal Bells air falach ann an gĂ rradh an Rubhaâmuigh, agus lethâbhotal eile san tâsabhal.
Ged a bha e ga chleòcadh glè mhath, âs e bhâ ann ach duine sgèanach, bochd, anâamharasach.
An rud bu mhiosa dheth, bha âm Plaosgan air falbh, ann an Ăirinn.
Dhâòl e dĂ chopan teatha, âs chaidh e suas an sgĂŹre leis aâ chĂ r, ach cha robh fear Dhail aâstaigh. Bha e nis air a phianadh âs air a dhorranachadh, âs thug e greis aâ guidheachan leis fhèin fo anail, ach mu dheireadh chunnaic e ceann an Ă igh aâ tighinn. Agus am broinn an taighe, an tac an teine, rĂšisg e ris rĂšn a chridhe.
âTheab mi tuiteam,â ars esan ri âcharaid.
âTha ân creutair sa, ge âs bith cò thâ inntâ, ag iarraidh thugam. Cha chanainn nach eil fhios aicâ mu dheidhinn na botail a thâ agam air an lot. Tha mi ann an cunnart. Tha seo cunnartach.â
âTha fios aig aâ phoball mhòr, eadar seo agus Bragair is Siabost, gum bi thu cruinneachadh bĂ rdachd is eile,â arsa fear Dhail, âagus âs e sin a bhios ann.â
âChan eil fhios aâm.â
âThòisich thu nad òige,â arsa fear Dhail, âaâ cruinneachadh âs aâ cĂ rnadh âs aâ glèidheadh.â
Nuair a bha Dòmhnall Iain ceithir bliadhna, âs e gabhail sĂŹos tro bhaile LĂŹonail, air lĂ mh a mhĂ thar, thug e ân aire gun robh dĂ shean choire ann an lèig dĂŹg an rathaid. Thuirt e ri mhĂ thair gum feumadh iad an tarraing Ă s an lèig âs an toirt dhachaigh. Air dhi diĂšltadh, chaidh e ann an corraich, âs cha sguireadh e ghal âs a dhâèigheachd âs a bhreabail gus an tug i a hâaont. Agus chaidh na coireachan salach, brist a thoirt dhachaigh âs a chur an cĂšl na hâiodhlainn còmhla ris an fheadhainn eile.
âChan eil i âson innse cò thâ inntâ, coâdhiĂš, ge âs bith cò ĂŹ,â arsa fear Dhail bho Dheas.
An ath sheachdain aârithist thill Dòmhnall Iain an insurance âs thuirt e, âAn diabhal, chan eil e còrdadh riumsâ ro mhath gun thachair siud dhòmhsâ.â
Bha fear Dhail air a bhith falbh nan cladaichean. An Togha Mòr, Crois aâ Mhargaidh, Cladach DhĂŹbidil. Agus bha ân t-aodann aige gu lèir dearg agus purpaidh, gu hâĂ raid an tâsròin aige.
âSiuthad tarraing dhĂŹom mo bhòtannan,â ars esan.
âRud a chomhairlichinn dhutsa,â arsa fearâsiubhail nan gleann âs nam frĂŹth, âgun thu bhith briseadh do chĂšlagan aâ cagnadh air. Cuiridh mi geall nach cluinn thu ân còrr bhuaithâ gu brĂ th sĂŹorraidh tuilleadh, amen.â
Agus rinn e an uair sin meuran mòr agus sheall Dòmhnall Iain Bhiastaidh aâmach air an uinneig gus nach biodh aige ri bhith sealltainn aâsteach dhan aâ bheul aige.
Aâ bhliadhna sin fhèin, no coâdhiĂš mun Ă m sin, thug banntrach Sport dha dĂ phĂŹos bĂ rdachd a bha i air a lorg am bonn drathair am measg sean dheilbh is sean phĂ ipearan. Dè bha seo ach rudan a rinn Tormod Norrie alias Tocasaid âAin Tuirc na òige. BĂ rdachd air nach robh sgeul no cuimhne ach dĂŹreach fiar chuimhne fadâ Ă s.
Chailleadh Norrie air H.M.S. Forfar faisg air toiseach aâ chogaidh. Mar sin chailleadh e mus do rugadh Tormod a mhac. Na clachan a thug Norrie Ă s aâ chuaraidh laigh iad far na laigh.
BĂ rdachd a hâAon
Cha robh thu ann, ann an Ă m an tâsĂšgraidh, nuair a bâ fheĂ rr a bha ceòl is còmhradh, cha robh thu ann is bu chall sin dhòmhsa.
Cha robh ann dhĂŹot ach dealbh air balla, corra rud èibhinn a bhiodh tu âg rĂ dha, is litir no dhĂ ann am bonn drathair.
Cha robh thu ann am measg na fir, bâ e sin, arsa mac na banntraich, a dhâfhĂ g car goirt agus gann mi.
Cha robh thu ann nuair bu mhothâ bha feum ort, Cha robh thu ann âs na taigheanâcèilidh, Cha robh is bhĂ , oir bha iomadh sgeul ort.
Cha robh ann dhĂŹot ach dealbh air balla, litir no dhĂ a bha eirmseach, geur, is dĂšn mòr chlach aâ dol fodhâ ann am feur.
Sin an dĂšn chlach a bha gonadh na Tocasaid fad iomadach lĂ is oidhchâ, agus fad iomadach bliadhna.
Bho thĂ inig neart idir na dhĂ ghĂ irdean, mus robh e cho Ă rd ris aâ gheamhlaig leis an robh e âg obair, âs ann aâ dĂšsgadh nan clachan sin a bhiodh am balach, âs aâ dèanamh dĂšintean Ăšra dhiubh.
Thuirt e ri sheanair gun robh esan aâ dol a thogail taigh.
âMĂ , âs tu fhèin a thogas,â ars a sheanair ris.
âTha mi âg iarraidh gun cuir sibh ceannâshuas na lot dhomh air feu.â
âTha thu ro òg.â
âCuiribh e an ainm MĂ iri piuthar mo sheanmhar. Thuirt i rium nach robh dragh aicâ.â
âCha chuir.â
âCuiridh.â
âCha chuir.â
âCuiridh, âs cha diĂšlt sibh.â
âCha chuir.â
âCuiridh âs cha ghabh sibh ân tâaithreachas.â
Agus sin mar a fhuair Tormod a dhòigh fhèin leis, âs mar a fhuair e air tòiseachadh air an taigh chruinn. An taigh cruinn, ĂŹosal. Agus air na ballachan a tha cur dĂŹon air an taigh, an Ă rd Adabroc, o gach stoirm a thig.
Bâ e sin na ballachan dèante.
Ballachan dèante, seanâfhasantâ a bha sĂŹoladh na gaoith mòire. Cha mharbhadh na ballachan aâ ghaoth ach mhĂšchadh iad i gu ĂŹre. Cha tugadh iad oirre laighe, ach leagadh iad a ceann.
Mus do thog e ân taigh bhiodh e greiseagan aâ fuireachd còmhla ri Coinneach brĂ thair athar.
Bha Coinneach âAin Tuirc pòst aig Eighrig âs cha dâ fhuair iad fhèin clann aâriamh.
Bha Tormod mu dheich bliadhna dhâaois is lĂ n dhĂšil aige dhol gu banais na Beugaileid Bigâ, an ceann shuas na sgĂŹre.
Thuirt Eighrig ris nach robh e dol aâmach air toll dorais. âOir,â ars ise, âeil thu faicinn an oidhchâ a thâ ann!â
Bha ân aimsir air a dhol gu stoirm. Gòrach aâ chearc a bhiodh fhathast air sitig, âs an oidhche cho nuarraidh.
Bha ân taigh aâ crithneachadh gu a bhonn.
âCha tèid thu mach Ă seo.â
Bha ân aghaidh aice geal, iuchair an taighe aice na lĂ imh. Banaisâtaighe bha ân seo, âs bha casg leanna gu bhith acâ san tâsabhal.
Bha Tormod fhèin gu bhith cluich aâ mheileòidian.
Chaidh Tormod dha ân rĂšm, agus aâmach leis air an uinneig. âTha airgead agam fhĂŹn,â ars esan ri sheanair, nuair a bha e dusan bliadhna.
âCuiribh an talamh ud air feu dhomh. Dèanaibh e air mo sgĂ thâsa, agus air sgĂ th mâ athar nach dâ fhuair an teans.â
Bhiodh Eighrig tric le ceann goirt. Bhiodh an t-aodann aicâ aâ dol geal. Dhâfhalbhadh i suas dhan rĂšm bheag leatha fhèin, âs bhiodh i ann fad trĂŹ lĂ .
Bha fĂ ileadh TCP agus Germolene bho Eighrig fhèin, âs bho na tubhailtean, âs bhon aodach, âs bho Choinneach agus bho Thormod. âS bha âm balach air fĂ s cho sgĂŹth dheth âs a ghabhadh sgĂŹth a bhith. Chaidh e dhâfhuireachd còmhla ri sheanair âs ri sheanmhair.
Air aâ bhalla ann an rĂšm Thormoid bha rud mu dheidhinn athar. Cèis air, is glainne. Os cionn na bha sgrĂŹobht bha leòmhann is unicorn.
Bha na bha sgrĂŹobht air aig Tormod air a theanga.
âThis scroll commemorates Seaman N. Macleod, Royal Naval Reserve, held in honour as one who served King and Country in the World War of 1939â1945 and gave his life to save mankind from tyranny. May his sacrifice help to bring the peace and freedom for which he diedâ.
Dè rinn Tormod, bliadhna, ach seo a thoirt aâmach Ă s aâ chèis agus tòiseachadh aâ sadadh darts air, gus an robh e cho lĂ n thuill ri criathar, shuas air aâ bhalla.
Choisinn seo buaireadh eadar e fhèin is Coinneach. âNach è bha furastâ dhaibh,â arsa Tormod. âRinn iad na mĂŹltean dhiubh.â
Cha robh Tormod aâ tuigsâ dè bhiodh Coinneach is Eighrig aâ cantainn ri chèile âs iad còmhla fon phlaide.
Ghabh na bliadhnachan seachad.
âDè bhiodh iad ag rĂ dh?â arsa Tormod ris an tè bhrèagha dhubh còmhla ris an robh e.
Thug tè aâ mhĂ is bhòidhich greis mhath sĂ mhach mus do fhreagair i.
âA ghrĂ idh, agus a ghrĂ idh mo chridhe, âs iongantach leamsâ,â ars ise.
Thòisich Tormod âs e na bhalach aâ cur nan leacan biorach an sĂ s a thug athair Ă cuaraidh Bheirgh. Leacan ruadha oiseanach.
Aânis an dĂ rna pĂŹos bĂ rdachd a rinn e ân uair sin.
ââS ann mu dheidhinn Eighrig a bha seo,â arsa banntrach âSportâ ri Dòmhnall Iain an insurance, âach na can sin ri duine.â
BĂ rdachd a DhĂ
Tha leabaidh aig Ealasaid a bhâ aicâ bho hâòige nuas, tha leabaidh aig Ealasaid âs an rĂšm bheag ud shuas.
Bobhstair de ghaoist an eich, faire, faire, cairt is crann, bobhstair de ghaoist an eich, chan eil nas fheĂ rr idir ann.
Bòrd is lampâ is ruga is bolta brèagha craobhach, bòrd is lampâ is ruga cuibhrig de clòimhâ na caorach.
Air leth leatha fhèin gun tèid i oidhche rionnagach reothaidh, air leth leatha fhèin gun tèid i là balbh ceothaidh.
Suas dhan tâseòmar bheag sin gun tionndaidh i a ceum, suas dhan tâseòmar bheag sin nuair a bhios i na fheum.
*
Copyright Donnchadh MacGillIosa. Gach còir glèidhte.
Ăist ri seo! Aig http://www.bbc.co.uk/programmes/b08302lc
www.clar.online

Anya is live and ready to show you everything. Watch her strip, dance, and perform exclusive shows just for you. Interact in real-time and make your fantasies come true.
Free to watch ⢠No registration required ⢠HD streaming
Donnchadh MacGillIosa - Bèicear Thà boist - BBC Rà dio nan Gà idheal
Bèicear ThĂ boist - foillsichte ann am MĂ iri Dhall agus Sgeulachdan Eile - Ăr-Sgeul/CLĂR.
Ăist ri seo! Aig http://www.bbc.co.uk/programmes/b082kn0n Â
Bèicear Thà boist
Chan fhaigheadh e air e fhèin a stòlaigeadh, agus iomadach lĂ âs e anâfhois an acrais a bhâ air aâ bhalach. Bu tric e san trĂ ighâmhaoraich, bu tric e san trĂ ighâshĂŹol. Bhiodh e tadhal air cladaichean cho fada muigh ri Cuile. Gus am biodh math aâ chladaich aige dha fhèin, âs gus nach biodh duine gocamanachd os a chionn am bĂ rr na creigâ, a bheireadh an leithid an naidheachd aâsteach gu baile.
Chaill e mhĂ thair âs e òg, maoth. Gun e fhathast seachd bliadhna.
ThĂ inig cnatan oirrâ, an uair sin an grèimâmòr, âs fhuair i bĂ s obann. Bhithtâ ag rĂ dh mu a deidhinn gun ghais i âs gun dhâfhuiling, gun dhâfhuiling i âs gun dhâeug, eadar dĂ sholas shlĂ n na gealaich. An toiseach, seadh âs cnap de dhâĂšine Ă s a dhèidh, bha seòrsa de dhòchas aige gun tachradh e rithe staigh an lot, âs gun ruitheadh e thuicâ, mar bu mhinig a ruith. No an cĂšl na hâiodhlainn, no aâmuigh sa bhlĂ râmhònach.
âS gun canadh i, âSeo mi, ghrĂ idh, chan fhalbh mi ort tuilleadh.â
An ceann bliadhna âs rĂ ith phòs athair bean Ăšr.Â
Eadar am balach âs a mhuime thĂ inig fĂŹor dhroch rĂšn, dhâfhosgail sloc nach gabhadh lĂŹonadh.
Thòisich e diĂšltadh aâ bhidhe bhuaich, rud gòrach, lomaâlĂ n de chunnart.Â
Cha tigeadh e nuair a bhiodh dĂšil ris, cha tigeadh e nuair a dhâèightâ air. An tâiasg bruich, aâ phrais buntĂ tâ air a taomadh, âs esan gun sgeul air.Â
No air a shocair chanadh e rudeigin, âs chluinneadh i pĂ irt dheth. âCò tha âg iarraidh do chuid brot.â
âS i aige, mar sin, air a cur air a faiceall agus as Ăšr air a hâaineol. MĂŹos mar a thigeadh bu dorra dhi na meanbhâchuileag aâstaigh na sĂšil, bu lugh oirrâ na pronnag smĂšir aâstaigh fo na rasgan, na greiseagan a bha âm balach na fianais.
Bâ fheĂ rr leatha gum falbhadh e, gun tĂ rradh e Ă s a dhâĂ iteigin, cha robh diofar cĂ itâ, aâmach Ă s a sealladh: a ghoic, a ghrĂšig âs a cheum brònach, dubhach.Â
âCĂ ite a bheil e?â dhâfhaighnicheadh athair.Â
âS chanadh isâ, âChan fhaca mi dalladh dheth anâdiugh no ân-dè.âÂ
âBèicear ThĂ boist a chĂšm beò mi,â chanadh e rithist, an corra uair a bhruidhneadh e air.Â
Lof no briosgaid a bha cam, no nach do dhâèirich buileach ceart, gheibheadh am balach iad sin dha fhèin.
Nam biodh taois aige chòrr chruthaicheadh am bèicear beathaichean beaga, âs aâsteach leotha dhan Ă mhainn. Fo na lĂ mhan eòlach aige nochdadh cat le cluasan stobach. Cuilean is earball an-Ă ird âs car beag na cheann. Easgann caol. Cnòdan aâ chinn chnapaich. Duineachan le ad, is putanan sĂŹos ma bhroilleach.
âS bu dĂšraig dhĂ san a thighinn trĂ th, âs na rionnagan fhathast aâ danns âs aâ mire âs aâ priobadaich.
Bheireadh e steach Ă s aâ chruaich de mhòineâdhubh na chumadh an Ă mhainn aâ dol fad seachdain. Agus lĂ d bho lĂ d Ă s an fhuaran, âs aâ ghrian ag èirigh Ă s an fhairge, âs an tobar cho dorch na broinn, tè de chĂšiltean dorch Mhic Talla, uamh bheag, bheò aâ bhĂšrnâèirigh.Â
Le iarann fada tharraingeadh am bèicear Ă broinn na hâĂ mhainn, is ceò dhiubh, lofaichean is briosgaidean, iasgan nach fhaca cuan, bodaich nach do rinn iasgach, coin nach dèanadh comhart, piseag nach beireadh air luch.
Shuidheadh bèicear ThĂ boist còmhla ri charaid, chromadh e cheann ri facal altachaidh, chluinneadh am balach monmhar dòigheil, goirid agus amen. Dhâitheadh am bèicear fhèin, âs dòcha, cuilean air a dheagh dheasachadh. Agus am balach, âs mathaid, piseag air a deagh ghrèidheadh, agus dĂ ugh bruich. âS iad sin cho sòlasach, blastâ, âs an tâĂŹm aâ leaghadh orrâ. Agus bainne fuar aca leis, copan de bhainne fuar bho ân-dè.
Bha ân taighâsolais Ăšr na fhĂŹor annas âs na mhĂŹorbhail. Cò chunnaic a leithid. âS è bâ Ă ird a bha âm Breatainn. Bhiodh na balaich aige a hâuile lĂ âs gu dĂ rnacha lĂ . Cha robh guth acâ air sgoil. Cò bha dol gan cròthadh?
Dhen aâ bhreige chruaidh a bha ân taighâsolais dèantâ, bha e biastail garbh ma bhonn, âs bha e ruighinn suas dha na nèamhan mar tĂšr BhĂ bel nam mĂŹle cainnt.
Thuirt mac Mhurchaidh na SĂšist, a bha mu dhusan bliadhna dhâaois, gun sadadh esan clach suas seachad air, air cho Ă rd âs gun robh e. Bha neart na ghĂ irdean a bha coimheach.
Sgèith aâ chlach suas, clach chaol chruinn, âs rinn i gaoth a chrath dosan fear dhe na bha âg obair shuas na bhĂ rr. Chrom fear dhe na fir sĂŹos. Chrom e sĂŹos am broinn an taighâsholais, sĂŹos an staidhre sin a bha dol timcheall âs timcheall. Chan fhaca iad aâ tighinn e gus an robh e acâ.
Bha âm balach an lĂ thair. Cha robh brògan air duinâ acâ.
Thurchair fear a bhith ann Ă baile Eòrabaidh aig an robh liut air aâ Bheurla, âs e air a bhith greis an Glaschu. Bha aodann an duine-sâ a chrom an staidhre mhòr, fhada air bòcadh leis an ainmein. Bha pĂ irt dhen amhaich aige air a dhol cho dearg ri gĂ illeach èisg, âs pĂ irt eile nach robh.
âEil fhios agad dè tha e âg rĂ dh?â arsa fear Eòrabaidh ri mac Mhurchaidh na SĂšist.
âChan eil,â ars esan.
âTha e cantainn gun cuir e na moileanan dhĂŹot, agus an uair sin an ceann. Ma nĂŹ thu tuilleadh e gun tèid falbh leat ann an cairt, do lĂ mhan ceangailtâ air do chĂšlaibh le ròp. Gum faigh thu prĂŹosan fada ann an Inbhir Nis. Far nach bi agad gu do bhracaist âs gu do shuipear ach brochan tana, lom air a dhèanamh de luath âs de chlòimhâliath. Agus air an oidhchâ gun tèid na gòbhlagan aâsteach na do chluais.â
Dhâinnis am balach do bhèicear ThĂ boist mar a thachair. Ro ceann na seachdaineach rinn am bèicear, leis na corran, bò bheag is laogh, agus taighâsolais beag. Dhâith e fhèin aâ bhò mar a bhĂ i, dhâith am balach an laogh, âs dĂ bhriosgaid, le pailteas de dhâĂŹm, agus an uair sin le copan de bhainne fuar bho ân-dè, dhâith e ân taighâsolais le gruth is bĂ rr.Â
Bha cuid dhe na sean daoine airson gum faiceadh iad aâ chulaidhâuabhais. Dhâfhalbh Alasdair BĂ n Ă baile LĂŹonail le sgioba dhiubh, cha bâ aon uair sin, bodaich is cailleachan, sop connlaich fo am mĂ s ann am bucas na cairteach, gus nach deigheadh an crithneachadh âs an ciĂšrradh. Iad aâ tarraing Ă cĂ châaâchèile, âs an tâeach gan toirt ceum air aâ cheum gu fĂŹor cheann a-tuath Eilean Leòdhais, Ă ite lom, fosgailt ri ân cuimhnesan.
âChaidh againn air cromadh,â arsa tè dhe na bhâ ann, âair Ă ra beag, goirid a bhâ aig Alasdair. Agus hâabair tĂ bharnadh de rud!Â
Sheas sinn ann an siud ag amharc air, âs ag amharc suas air, agus grèim againn air a chèile leis na bhâ oirnn dhen an luairean.â
Bhruadair am balach gun thuit an taighâsolais aâsteach air muin nam bailtean. Feadh an lĂ . Mhothaich e do rudeigin. Ruith e gu cĂšl claich. Dhâfhalaich e aodann.
Bhuail an taighâsolais an talamh le clab sgriosail. Chrithnich an sgĂŹre. Dhen bhreige chruaidh a bha e dèant, ach âs e bha ân seo ach fĂ dan mònach, na ceudan âs na mĂŹltean dhiubh, aâ leum âs aâ bualadh âs aâ cur car aâ mhuiltein, aâ gabhail roimpâ turrach air tharrach, âs aâ dol nan dĂšintean fada, fiar suas tro LĂŹonail is tro ThĂ bost.
Ghabh e air a cheann a thogail. StĂšr is dust na mònach na shròin is na shĂšilean. Chunnaic e greigh eich, eich aâ bhaile, nan deann ruith aâstaigh air aâ mhachair, iad aâ dèanamh gu deas âs an caoch orrâ.
*
Copyright Donnchadh MacGillIosa. Gach còir glèidhte.
Ăist ri seo! Aig http://www.bbc.co.uk/programmes/b082kn0n Â
www.clar.online
Fionnlagh MacLeòid - Aâ ChĂšil - BBC RĂ dio nan GĂ idheal
Aâ ChĂšil - foillsichte ann an DĂŹomhanas - Ăr-Sgeul/CLĂR. Â
Ăist ri seo! Aig http://www.bbc.co.uk/programmes/b082kn0n Â
Aâ ChĂšil
Tha e air greis mhòr a thoirt shĂŹos ann an sin anns aâ chladach, an duine tha seo. Na shuidhe air palla aâ coimhead na mara aâ ghluasad sèimh ri oir na trĂ ghad âs eadar na creagan, âs feamainn aâ sluaisreadh air a socair fhèin, na tiĂšrr. Duileasg is feamainn chĂŹreanach âs feadhainn mar sin. Tha e aâ coimhead greis latha, an duine, ach chan eil e air tuiteam bhuaithe ann an dòigh sam bith. Meadhanach tana, le glainneachan, âs aâ ghrian air a bhith aâ faighinn gu a chraiceann. Aodach soilleir air, ach brògan lĂ idir, ruadha, a tha aâ coimhead caran trom son na tĂŹde seo dhen bhliadhna. Na shuidhe le aghaidh air aâ mhuir, âs am muir aâ tighinn âs aâ falbh, a-mach âs a-steach, gun mhòran gluasaid sam bith air. Cha dèan thu a-mach dè tha an duine sa aâ smaoineachadh na shuidhe an sin, no idir dè fĂ th a thurais.
Ach sin a dhâfheumas mi fheuchainn ri fhaighinn a-mach dhomh fhĂŹn ma thèid agam air.
Seo e, ge-tĂ , tha e air seasamh agus tha e aâ tighinn suas tarsainn na trĂ ghad. Chan eil mi cinnteach âeil e air mâ fhaicinn ach tha mi aâ dol na choinneamh co-dhiĂš. Nach eil sin cho math dhomh? Tha mi ga choimhead âs e aâ togail slige bheag shoilleir bhon trĂ igh.
âChan eil aon chĂ il a dhâfhios aâm dè an t-ainm a thâ air an t-slige bhrèagha sin,â tha e ag rĂ dh rium sa ghuth-shĂ mh, mar gun aithnicheadh e mi bho linn cogadh nan con.
âMaothalag,â dhâinns mi.
âMaothalag?â âs e gham ghrad-choimhead. âCiamar tha fhios agad air a sin?â
âRinn sinn pròiseact mu dheidhinn aâ chladaich mus do dhĂšin an sgoil,â arsa mi fhĂŹn.
âWell, I never,â tha esan ag rĂ dh, âs an t-slige bheag bhĂŹodach a tha seo aige na bhois. âMaothalag,â tha e ag rĂ dh a-rithist, âs an uair sin, âTha mi far an cuala mi e.â
ââS e srainnsear a thâ annaibâ fhèin air an astar sa,â arsa mi fhĂŹn. Tha mi cho toilichte cuideigin mar esan a choinneachadh air an trĂ igh. Mar as trice chan fhaic thu duine.
âSrainnsear eòlach,â aigesan.
Chan eil mi aâ tuigse sin. Srainnsear eòlach. Tha mi far an cuala mi e, mun canadh e.
âDè an aois a tha thu fhèin?â thuirt e âs gun cĂ il a dhĂšil aâm ris.
âA h-aon-deug gu leth,â arsa mi fhĂŹn.
âMise Murchadh,â thuirt e an uair sin, âs e aâ breith air lĂ imh orm.
âMise Tony,â dhâinns mise, âno Anthony.â
âDè as fheĂ rr leat?â
âAnthony.â
âAnthony it is.â
Nise, ged a bha mo mhà thair ag à ithne dhomh gun mi air mo bheatha bhuan bruidhinn ri coigreach nam bithinn leam fhÏn, seo mi nise ga dhèanamh. Bheir mi sÚil ach a bheil i aig an ròpaodaich, ach chan eil.
âS nach eil am baile shuas an sin ri ar taobh co-dhiĂš.
âAnthony dè?â thuirt e an uair sin.
âCausley,â thuirt mi. âAnthony Causley.â
âA Dhia, glèidh mi, chan ann Ă s aâ ChĂšil a tha thusa le ainm mar sin.â
âThĂ inig mo phĂ rantan ann nuair a bha mi beag. Bha sinn ann an Arcaibh an toiseach âs thĂ inig sinn an uair sin an seo. Ach âs ann Ă s aâ Chòrn a tha sinn bho thĂšs.â
âDè an t-Ă itâ tha sin?â
âCornwall.â
Chrath e cheann ri sin, âs e aâ dèanamh gloc-gĂ ire.
ââS tha aâ GhĂ idhlig agad?â thuirt e le rudeigin mar iongnadh na ghuth.
âDhâionnsaich mi i sa chròileagan âs anns an sgoil. Well, bho Pheigi Matheson.â
ââS tha i aig do phĂ rantan?â
âChan eil aon smid.â âS an uair sin tha mi gam fhaighinn fhĂŹn ag rĂ dh, âAgus dè an cinneadh a thâ agaibâ fhèin?âÂ
âCinneadh? Tha . . . Tomhais . . .âÂ
âDòmhnallach?âÂ
âTry again.â
âMac . . . rudeigin?â
â. . . Leòid.â
âMurchadh MacLeòid?â dhâfheuch mi.
âCorrect every time.â
ââS cò Ă s a tha sibh?â mi aâ gabhail orm faighneachd, âs mi fĂ s beagan dĂ na.Â
âĂs aâ ChĂšil.âÂ
âĂ seo?â tha mi ag rĂ dh âs mo ghuth ag èirigh mar a bhiodh dĂšil agad, oir chan eil mise air an duine sa fhaicinn a-riamh âs gun anns aâ bhaile ach sia taighean. âĂ seo,â ars esan. âNumber 4 CĂšil. Sin sinne.âÂ
ââS e tha sin ach âDachaigh Ărâ. Far a bheil na Murphys.âÂ
Chan eil fhios aâm fhathast na ghlac e siud, oir cha tĂ inig deamadh bhuaithe.
âCha chuala mi riamh MacLeòid air daoine anns an taigh sin,â chĂšm mi orm.Â
âChan eil thu ach òg, Tony.âÂ
âAnthony.âÂ
âAnthony.âÂ
âBha latha eile aig fear na mònach,â arsa mi fhĂŹn âs mi slaidhdigeadh; ach ma thubhairt, thòisich esan aâ lachanaich âs cha mhòr gun deigheadh aige air sgur.
âTha thu gu math òg son seanfhacail a bhith tighinn bhuat,â chaidh aige air a rĂ dh âs e fhathast aâ glocadaich.
âRinn sinn pròiseact air seanfhacail,â dhâinns mi dhaÂ
Mi toirt an ath shĂšil suas ach a bheil sgeul oirrese, ach chan eil i ri faicinn idir, âs is math dhòmhsa nach eil, no bhiodh mo mhĂŹ-shealbh thugam.
âCan fear eile,â thuirt e. âS e duine mear, dibhearsaineach a thâ agam an seo. âMiann aâ chait san trĂ igh, âs cha toir e fhèin Ă s e,â labhair mi.
âWell, I never,â aigesan. âS iongantach mur e seo fear dhe na rudan a bhios e ag rĂ dh. Tric. Feumaidh mi feitheamh ach an cluinn mi.
âChan eil mi aâ coimhead duine aâ gluasad mu na taighean,â aige, âs e aâ coimhead suas taobh nan taighean am bĂ rr na bruthaich gainmhich âs nan creagan nach eil Ă rd sam bith.
Baile beag sgrothach ann an seòrsa de leth-chearcall. TriĂšir againn aâ dol dhan sgoil Ă s. Eleanor is Robbie âs mi fhĂŹn. âS bâ e sin an triĂšir. Mise anns aâ GhĂ idhlig âs iadsan anns aâ Bheurla chruaidh Shasannach, mar a theirear. Tha mi ag innse seo dhĂ san fhad âs a tha sinn aâ coiseachd suas chun aâ bhaile, ach chan eil e aâ toirt na tha sin de dhâaire dha puingean mar seo. Tha e mar gun robh e ann an saoghal eile air choreigin, chan eil fhios aâm.  Co-dhiĂš, tha mise aâ cumail orm, seach gur e sin mo dhòigh, mar a tha sibh aâ faicinn.
âTha mi glè mhòr leam fhĂŹn,â seo mi aâ fosgladh cuspair eile, âle nach eil duine anns an teaghlach ach mi fhĂŹn. Ach âs ann thall aig Peigi Matheson as tricâ a tha mi, oir chan eil duine eile ann ris an urrainn mi bhith ga bruidhinn. âS gu dearbha chan eil duine aicese nas motha ris am bruidhinn i i ach mi fhĂŹn.â
Tro na bha seo, chum mo liagh air aâ coiseachd ri mo thaobh, âs e cho sĂ mhach ri balbhan. Ach chan eil sin ag rĂ dh nach robh e aâ ruith air gu leòr na eanchainn, chan eil fhios agamsâ. âSin taigh nan Crawfords, aâ chiad fhear. Ach tha iad air falbh an-drĂ sta. Robbie am balach aca.â Chan eil mi aâ faighinn aon soileap bhuaithe.
Tha mi ga chluinntinn ag rĂ dh âTaigh Alasdair Tharmoidâ fo anail, ach chan ann riumsa tha a ghnothaich, mur eil mi air mo mhealladh. Ach tha e aâ tionndadh thugam a-nis âs ag rĂ dh, âAlasdair Tharmoid, âs e greusaichâ a bhâ ann. Tric aâ cur leth-bhoinn air ar brògan.â âS mise tha sĂ mhach a-nis, oir chan eil mi cinnteach cĂ it a bheil e ag ionaltradh an ceartuair. ââS a bhean, CatrĂŹona, bean Alasdair, bhiodh i aâ briseadh sĂŹos gun sgur. Rud a bha sin a bhâ annta.â Cha dèan mi mo bhiadh de chĂ il dhen seo nas motha. Uaireannan chan eil mi ga fhaighinn cho furastâ ri sin a leantainn, na rudan a bhios e tighinn a-mach leis. âS cha ghabh mi orm sin a rĂ dh ris, no âs ann a tha mi dualtach mâ fhaighinn fhĂŹn ann an tamhain Ă s nach teid agam air mi fhĂŹn a shaoradh.
âAgus seo far a bheil Eleanor aâ fuireach,â tha mi ag innse le guth togarrach, gus an tuilleadh lèig-chruthaich a sheachnadh. ââS ann aig a mĂ thair a tha Oifis aâ Phuist agus âs i cuideachd a tha aâ ruith aâ chròileagain ged nach eil mòran GĂ idhlig mar sin aice. Mura bitheadh gu bheil Peigi Matheson, Ă Cròbost shĂŹos, ga cuideachadh. Ach âs i Martha, mĂ thair Eleanor, a tha bhos a chionn, mar gun canadh tu. âS i bhâ ann nuair a bha mi fhĂŹn anns aâ chròileagan ach âs e Peigi Matheson a bha ag ionnsachadh na GĂ idhlig dhomh, ged nach deigheadh aice air a sgrĂŹobhadh ach mu lĂ imh. Ach fhuair sinn troimhe air dhòigh no dhòigh air choreigin, âs tha sinn an seo fhathast. Tha Peigi Matheson greis latha an-diugh, ged nach saoil duine sin oirre.â
Tha e aâ gĂ ireachdainn mar as Ă bhaist ga mo chluinntinn, âs tha e air sgur a bhrunndail mun bhean a bhâ aig Alasdair Tharmoid, âs taing do shealbh airson na h-uiread sin. Bidh mi ag iarraidh gu falbh dhachaigh nuair a bhios e aâ tòiseachadh air an duan ud, e fhèin is bean Alasdair Tharmoid ge bâ e cò i when sheâs at home, mun canadh e fhèin. Chan e gâ eil e air âWell, I neverâ a rĂ dh bho chionn ghreis a-nis. Tha mi ân dòchas nach eil e air a leigeil seachad uile-gu-lèir, oir âs e thâ ann ach deagh chur-seachad a bhith aâ feitheamh ri leithid siud.Â
âBhiodh teaghlach mòr agaibâ fhèin?â âs mi aâ leigeil cuideam air âmòrâ.Â
âSianar.âÂ
âAch chan eil iad an seo?â âs mi leigeil cuideam air âiadâ.
âChan eil.â
Tha sinn aâ cumail oirnn, aâ tighinn nas fhaisgâ air na taighean. âSeall, tha B&B an sin,â tha e air mothachadh dhan Ă ite aig Alison Cubitt, far am bi i aâ gabhail dhaoine as t-samhradh. âAn Caladhâ a thâ aice air.Â
âCha robh i air a dòigh idir, Alison Cubitt, bho nach dâ fhuair i ceithir rionnagan am-bliadhna,â tha mi aâ dèanamh inneas dha, âseach gun dâ fhuair Geoffrey Sudby shĂŹos ann an Cothair na ceithir.â Thug na bha seo fiamh aâ ghĂ ire air a ghnĂšis.
âTha mise aâ coimhead son B&B son a-nochd,â thuirt e. âCò ris a tha an Alison Cubitt a tha seo coltach?â
âBitear ag rĂ dh gâ eil i dèidheil air na fir, gun iomradh aicâ air George bochd, an duine aicâ, nach eil buileach ann gu lèir,â âs mi leigeil cuideam air âannâ. âGu bheil i an dòchas fear a choinneachadh air an eadar-lĂŹon no ann an âAnn Kalaâ, mun tuirt i fhèin.â
âGu sealladh nĂŹ math orm,â a thâ aige fo anail. âS thuirt e an uair sin tè nach robh mi air a chluinntinn a-riamh gu seo fhèin, anns an sgoil no fiĂš âs aig Peigi Matheson, âs fuirich ach an cluinn thu i:
ââS fheudar dhan èiginn beart-èiginn a dhèanamh.â
âBeat that one,â thuirt e an uair sin, ach cha tèid agamsâ air grunnachadh nuair a tha am muir-cĂšil aâ tighinn orm mar seo.
Beart-èiginn, a dhuine bhochd. Saoil thusa ach am bi i sin aig Peigi Matheson. Feumaidh mi cuimhneachadh a feuchainn oirre an ath thuras a bhios mi shĂŹos aice. Canaidh i, âĂ, Anthony Causley, cò ris a-nis a tha thu air a bhith aâ clabadaich, fo ghrian nan speur?â Tha i cho laghach, Peigi Matheson.
âCha bhi aâ GhĂ idhlig aice?â tha e aâ faighneachd.
âChan eil na. An ann aig Alison Cubitt? CĂ it, a bhròinein, am biodh aâ GhĂ idhlig aig a leithid siud. Chan eil no aig feadhainn as ionnan âs na i. Aig aon duine chan eil i air druim aâ bhaile tha seo ach agamsa.âÂ
Stad e cruaidh.
âChan e an fhĂŹrinn a tha sin.âÂ
âAn tul-fhĂŹrinn onarach,â âs mi ga thoirt dha an clĂ r an aodainn, ged a bha deagh fhios agam gum biodh a dhĂŹol aige gabhail ris.Â
âMise, mi fhĂŹn, mun canadh am measan, âs chan eil an còrr,â âs mi aâ bualadh na tarraig a-steach cho fadâ âs a dheigheadh i.  âAon lideadh. Aig beag no mòr. No fiĂš âs aig an aon chĂš thâ anns aâ bhaile.â âS tha George Cubitt e fhèin ann, ged nach do thòisich e buileach air comhartaich fhathast.Â
âChan eil a-rèist duine air fhĂ gail anns aâ chreaga ach coigrich?â
âMar a tha sibh ag rĂ dh. Coigrich is conadail. Bho thĂšs etc.âÂ
Sin mar a chuir mi e, âs shaoil leam gun robh e agam air a lĂŹbhrigeadh glè loinneil. Sgeilmeil, gu dearbha. Mura bitheadh Peigi Matheson, cha mhòr gun deigheadh agamsa mi fhĂŹn air dĂ fhacal dhith a chur an ceann a chèile, agus seall orm an-diugh. Cò ris a bhios tu coltach aig fichead? a bhios aice rium. Mi fhĂŹn is Peigi Matheson, âs cò thâ ann ach sinn.
Tha e fhathast na chruaidh-stad â ma tha a leithid sin a ghnĂ thas-cainnte cothromach. Saoilidh mi nach eil e aâ riuth bho mo theanga buileach cho siĂšbhlach âs a dhâiarrainn. Cruaidh-stad. Ach nĂŹ e an gnothaich, agus âs esan dha-rĂŹribh a dhâfheumas sin, oir chan eil mise pioc aâ dol ga atharrachadh an-drĂ sta. Ach tha an duine seo aâ cur beagan iomagain orm a-nis. Tha e air mullach mĂŹ-choltais a ghabhail. An dèidh sin âs na dhèidh, nach e sin crannchur an eilthirich, âs tha h-uile coltas nach bâ ann an-dè no bhòn-dè a chuir e seo a chĂšl ris aâ ChĂšil. Chan e gu bheil mise aâ dol a ghabhail a chraicinn-anam orm cĂ il mar sin a thogail ris, âs gu leòr air a lĂ mhan mar a tha.
Tha mi air innse dha gu bheil agamsa ri dhol dhachaigh a-nis gu mo theatha, âs tha e air soraidh slĂ n a leigeil leam âs e gam ainmeachadh air mâ ainm, âs shaoil leam gun robh briseadh na ghuth aâ dèanamh sin.
âCha bhi sibh aâ fuireach fada?â tha mi gam fhaighinn fhĂŹn aâ faighneachd, âs mi leigeil cuideam air âsibhâ.
âCha bhi.â
Cha dâ fhuair mi an còrr Ă s, ma-thĂ . Seo mi aâ cumail mo shĂšil air, âs e aâ falbh mar neach air an allaban, no mar am Mac Stròdhail, mun canadh Peigi Matheson aâ toirt dhuinn BĂŹoball, âs e aâ coimhead an-Ă irde ri na taighean âs gun duine aâ nochdadh a-mach asta dhan aithne e. Tha e na stad aâ coimhead suas ri gèibhil taigh Jacque Pomperie far a bheil 1939 sgrĂŹobhte air aâ cheann-simileir, ge bâ e cò a sgrĂŹobh no a thog cĂ il dhen a sin. Tha mi aâ glacadh aâ bhoillsgidh mu dheireadh dheth âs e aâ dol a-steach staran âAnn Kalaâ, âs e nise na sheasamh âs air am putan a bhruthadh a thâ air ursainn an dorais. âWell, I neverâ tha mi creidsâ a thâ aige, aâ coimhead âAn Caladhâ sgrĂŹobhtâ ann an glainne an dorais. Cha chreid mi gu bheil mi ag iarraidh fhaicinn aâ coinneachadh âs aâ dol a-steach an taigh còmhla ri Alison Cubitt, âs co-dhiĂš bidh mo theatha aâ feitheamh orm gu seo, âs nach math gum bi. Ach tha e aâ cur smaoineachadh gu leòr orm an dèidh sin, am Murchadh MacLeòid seo, âs tha fhios aâm gun cuir, âs cò aigâ tha fios nach dèan mi pròiseact air aon uair âs gun tèid an sgoil air ais. Ainmichidh mi e dha Peigi Matheson.
*
Copyright Fionnladh MacLeòid. Gach còir glèidhte.
Ăist ri seo! Aig http://www.bbc.co.uk/programmes/b082kn0n Â
www.clar.online