#tomlanoye

Onze manier van leven ligt onder vuur. De westerse waarden worden aangevallen. Elke keer opnieuw.

Maar wat zijn waarden waar men niet over eens geraakt? 

Of is onenigheid onze enige vaste waarde?

*

Ik schrijf 2016, dus ik ben 33, en het is hoog tijd om ergens voor te staan. Laat het dát dan zijn, denk ik maar: laat ik de grenzen opzoeken. Laat ik de waarde van waarden herwaarderen.

Kan dat, of moet je daarvoor verkozen worden?

*

Westerse waarden dus. Begin er maar eens aan. Een quasi-non-overzichtelijk systeem van ethische bekommernissen en wettelijkheden, dat op de rug van een hoop niet-Europese continenten tot stand is gekomen – zonder uitzondering profiterend van onderwerping, uitbuiting en racisme. Op die vruchtbare grond is een zaadje geplant dat we 'ons waardenstelsel’ noemen. Zo zie ik het.

De wortels in Griekenland beschouw ik als een evidentie.

Ik weet niet of de baasspelers van vandaag – die een generatie vóór de mijne komen, en dus zullen moeten worden omvergeworpen door die hierná – of zij doorhebben dat enige trots hierop enigszins misplaatst is. Zij hebben namelijk geen verdienste aan het trauma van hun grootouders, of hun ouders. Zij hebben niet afgezien – tenzij uit verveling, om die verhalen opnieuw en opnieuw en opnieuw te moeten horen –, en zij hebben er nauwelijks iets voor moeten betalen. Integendeel: de economie draaide overuren, geld plantte zich wellustig voort (in een spannend ménage-à-trois met oliepompen en wapenfabrieken) en de baby’s boomden.

Ging het niet zo?

Of moeten we breder kijken dan enkel naar het bnp?

Ik ben geen kenner – ik woon hier ook maar – maar de discussie lijkt meestendeels in drie grote fronten uit elkaar te vallen (cue entropy). Primo: Westerse, Europese waarden. Segundo: de judeo-christelijke traditie. Terzo: de Verlichting.

Ik vergeet er een paar, maar het lijken mij de voornaamste vaatjes waaruit getapt wordt; de grootste magneten, zeg maar – als een daad, of een discours, niet compatibel is met één van die Grote Drie, zal je het geweten hebben.

En terecht! Op je eigen waarden moet je immers trots zijn.

Of is dat te rechts?

*

Het probleem van de drie fronten zou evident moeten zijn, voor wie een beetje afstand neemt, maar ik wil toch nog een aanzetje geven.

In de eerste plaats zijn ze redelijk afhankelijk van elkaar (mutatis mutandis), en is het niet mogelijk om zomaar ééntje voorrang te geven. Immers, de waarden zijn een gevolg, en een distillatie, van de traditie, die in een andere context tot andere invallen leidt. Rechts de traditie, links de ontvoogding, en in het midden, ongehoord en onduidelijk, het compromis – rijp voor allerhande misbruik.  

In de tweede plaats, misschien nog belangrijker, is er hun individuele onhoudbaarheid. Hun voor- én nadelen, zeg maar. De Verklaring van de Rechten van de Mens en de Burger, om maar iets te noemen, dateert van 1789, maar gelijkheid van man en vrouw is nú nog altijd een verre droom. De nadruk leek ook meer op eigendom te liggen dan op wat anders – inclusief eigendom van andere mensen, trouwens.

Desalniettemin blijven velen volhouden dat de ontvoogding toen (omstreeks 1789) tenminste een hogere vlucht nam dan ooit tevoren; maar de vraag is of dat dan ooit tot volle wasdom is gekomen? Was 1848 het hoogtepunt? Of kwam dat pas met de wrede vrede van 1945 (daaromtrent)? Culmineerde het misschien in mei ‘68? Dat zou zeker kunnen, maar: wat dát precies betekend heeft (en op welk vlak, want het had impact op seksualiteit, op politieke systemen, tot spelling toe), daar is ook al niemand het over eens. Alleen al deze week, alleen al in de krant, zie je dat de meimaand van 1968 voor de een “de definitieve ontvoogding van het individu" betekende, terwijl het voor de ander toch teken was van iets anders. Misschien zelfs het omgekeerde: “Hippies keerden de maatschappij in de jaren zestig de rug toe.”

Is ontvoogding negatie, of evolutie? (Kleine woorden zijn er al genoeg!)

Of tellen woorden niet?

Richten we ons anders op de (abstracte) Verlichting zélf? Dan moeten we vermoedelijk elk woord van de grootste apostel van de Aufklärung, Immanuel Kant, voor waar verslijten? Of moeten we net dáár kritisch mee omgaan? Tom Lanoye zegt, ook al deze week, tegen Humo: “Het is hoe langer hoe minder mogelijk om de dingen kritisch te bevragen, terwijl dat net tot de kern van de westerse waarden behoort.”

Straks zitten we nog vast in een postmoderne paradox, een filter/feedback-loop die de kampen gewoon scherper en schaamtelozer van elkaar afsnijdt, met de grootste opportunisten aan de ene kant, en aan de andere de kleine neurotische gelijkhebbers, ongelukkig vastgereden in het consequente kamp. Naar het verdomhoekje van de nihilisten gepest, terwijl we vergeten dat alomvattende spot bij wet misschien verboden is.

(Wat een week trouwens! Geen goede?)

Ah yes, right – de christelijke pijler is er ook nog. Jezus, begin er maar eens aan! Met haar dikke wortels in het oosten en extreme vruchten in het westen (wat afgezaagde takken verloren onderweg), biedt ze genoeg laaghangend lover om vanalles aan te hangen. Van hippies tot fascisme, allemaal zijn ze welkom – als ze hun uniform maar bij de poort laten, en af en toe sorry zeggen.

Nee, sorry, dat is wat te scherp door de bocht.

Fundamenteel gaat het over opoffering, schaamte, en verlossing. Zou je kunnen zeggen. (Maar er moet minstens ook wat schuld en boete doorheen gedraaid worden, als je ziet met wat voor artistieke, culturele, en gouden rijkdom de meeste religieuze machtscentra versierd zijn.) Maar zijn dat dan de drie fundamentele waarden? Ik vraag het mij graag af.

*

Westers, christelijk, liberaal... Rare, grote woorden waarover we méér moeten nadenken, méér moeten praten, en het méér oneens moeten zijn.