#ekoloji

Venüs sinek kapanı (Dionaea muscipula) dokunmaya tepki veren bitkilerin tipik bir örneğidir. Bu bitki Kuzey ve Güney Carolina’nın nitrojen ve fosfordan azade bataklıklarında büyür. Böyle gıda yoksunu bir ortamda hayatta kalabilmek için Dionaea besin ihtiyacını yalnızca ışıktan değil, böceklerden ve hatta küçük hayvanlardan karşılamak gibi harikulade bir yetenek geliştirmiştir. Bu bitkiler diğer bütün yeşil bitkiler gibi fotosentez yapar, ama aynı zamanda yırtıcı hayvanlar gibi avlanarak da günlük besinlerine hayvan proteiniyle destek olurlar.

Bitkinin yaprağının her diliminin içindeki pembe yüzeyde büyük siyah tüyler vardır ve bu tüyler kapanın kapanmasını sağlayan birer tetik görevi görür. Ama bu tüye dokunmak kapanın kapanmasını sağlamaya yetmez; yapılan çalışmalar bunun için yirmi saniye içinde en az ikisine dokunmak gerektiğini göstermiştir. Bu durum avın ideal boyutta olduğuna ve kapandıktan sonra kapandan dışarı çıkamayacağına işaret eder. Tüyler son derece hassastır, ama aynı zamanda çok seçicidir.

Londra’daki University College’da uygulamalı fizyoloji bölümünde öğretim üyesi ve aynı zamanda tıp doktoru olan John Burdon-Sanderson, kurbağalardan memelilere kadar bütün hayvanlarda bulunan elektriksel itkiler üzerine çalışmalar yürütmüştür. Burdon-Sanderson, Venüs sinek kapanı bitkisinin yaprağına dikkatlice bir elektrot yerleştirdi ve iki tüye dokunmanın hayvan kasları kasılırken gözlemlenene benzer bir aksiyon potansiyeline neden olduğunu keşfetti. Elektrik akımının dinlenme haline dönmesi için saniyeler geçmesi gerektiğini bulguladı. Bir böceğin kapanın içindeki tüylere sürtündüğünde depolarizasyona neden olduğunu, bunun da yaprağın iki diliminde algılandığını fark etti.

Burdon-Sanderson elektrik sinyalinin kapanın kapanmasının doğrudan nedeni olduğunu ancak varsayım olarak ileri sürebilmişti. Yüz yıldan fazla bir zaman sonra Alexander Volkov ve Oakwood Üniversitesi’ndeki (Alabama) çalışma arkadaşları, kapanın kapanmasını sağlayan sinyalin elektrik uyarımı olduğunu kanıtladı. Araştırma ekibi, bitkinin yaprağının açık dilimlerine bir çeşit elektroşok terapisi uygulamış, bu da tetikleyici tüylere doğrudan dokunulmadan kapanın kapanmasına neden olmuştu. Volkov’un bu çalışması ve daha önce başka laboratuarlarda yaptığı araştırmalar da tek bir tetikleyici tüye dokunulduğunda kapanın bu dokunuşu hatırladığını ve başka bir tüyün daha tetiklenmesini beklediğini, bu tetiklenme gerçekleştikten sonra kapanın kapandığını ortaya koydu.

Chamovitz, Daniel. 2019. Bitkilerin Bildikleri. (Çev: Gürol Koca). (ss.58-61). İstanbul: Metis Yayınları.

*

Agnès Varda, Fransız fotoğraf sanatçısı ve sinemacıdır. Aynı zamanda Fransız Yeni Dalga Akımı’nın önemli isimlerindendir. 2000 yılında gösterime giren belgesel film “les Glaneurs et la glaneuse (Toplayıcılar)” Varda’nın özgün ve önemli filmlerinden biri olmuştur. Varda, filmin başında “toplayıcılık” mefhumunun geleneksel tanımını yapar ve ardından bu kavramın günümüzdeki evrimini çeşitli portrelerle izleyiciye aktarır. Eskiden toplayıcılar tarlada çalışıp hasat sonrası ürünleri toplayan insanlarken; günümüzde hayatta kalabilmek için çöpten besin ve materyaller toplayan insanları temsil eden bir kavram haline gelmiştir. Agnes Varda, kendi filmi içinde yer alır ve o da el kamerasıyla portreler toplayarak “toplayıcı” kavramının bir parçası olur.

Filmde de anlatıldığı üzere, zengin-fakir fark etmeksizin toplumun her kesimi çöpe fuzuli şekilde besin ve materyaller atmaktadır. Aşırı tüketimin toplumumuzu esir aldığı günümüzde bu durumla mücadele etmeye çalışan insanlar da mevcuttur. Filmde yer alan portrelerde çeşitli mücadele türlerine tanık oluruz. Örneğin; bazı kişiler günlük besin ihtiyaçlarını kurulan pazarlardan arda kalan çöplerden kimisi de daha son kullanma tarihi bitmeden çöpe atılmış yiyeceklerden karşılamaktadır. Adeta bir yol filmi olan “Toplayıcılar” toplumda dışlanmış, görmezden gelinmiş yaşamlara da ışık tutar.

Varda bu filminde gerçek yaşamlara hem tanıklık eder hem de onları seyirciye olduğu gibi aktarır. Kamera hareketlerinin öznelliği, filmin rengi ve kullanılan müzikler bizi filme daha yakın kılıyor. Montaj ise bu filmdeki en önemli unsurlardan biri. Geçmişten günümüze ve portreler arasında gerçekleşen geçişlerde montajın ustalığını görmüş oluyoruz.

Bir petrol tankeri olan “Erika”nın batması sonucu meydana gelen petrol sızıntısı bir doğa felaketine yol açmış ve sayısız kuşun ölümüne neden olmuştu. Portreler arasında bu felaketin görüntülerine de yer verilip sadece aşırı tüketim değil; doğaya verilen zarar da gözler önüne seriliyor.

2019 yılında kaybettiğimiz değerli sanatçı Agnès Varda yaşamı boyunca kendine özgü tarzıyla eserler ortaya koymuş, özellikle sinema dünyasına yeni ve incelikli bir bakış açısı sunmuştur. “Toplayıcılar” filminde de çoğunluğun değil; toplumda gözden ırak yaşayan insanların yaşam mücadelesine tanıklık etmiştir. Filmin bakış açısı bizi günümüzü, değerlerimizi ve sahip olduklarımızı yargılamadan sorgulamaya itiyor. Varda filminde şikayet etmiyor, her şeyi olduğu gibi aktarıyor. Gerçekler karamsar görünse de film bizi umut ve çözüm aramaya çağırıyor.

Yıldız TOKMAK