#boeddhisme

Dat het niet om de woorden en de gedachten gaat, maar om het leven zelf, dat zou meteen ook een inzicht kunnen zijn dat we uit de Basisverzen zouden kunnen halen.

De nieuwe Nederlandse vertaling door Leezenberg (Boom uitgeverij) is voorzien van een uitvoerige inleiding en commentaren die deze tekst een stuk inzichtelijker maken. In deze boekbespreking citeer ik uit Leezenbergs vertaling.

Van de Basisverzen zou men kunnen zeggen dat de eerste en de laatste verzen het inzicht ervan samenvatten, en dat het midden van het werk een verdere uiteenzetting en argumentatie daarvan is.

De eerste vers luidt:

Niet uit zichzelf of uit iets anders, niet uit beide en niet zonder oorzaak: Nergens zijn überhaupt entiteiten voorhanden die zijn ontstaan.

Terwijl de laatste vers van het overgeleverde werk als volgt gaat:

Ik buig voor Gautama Boeddha, die gedreven door medelijden De ware leer heeft onderwezen van het loslaten van alle dogma's.

Ietwat vereenvoudigd kan men zeggen dat de eerste vers Nagarjuna's inzicht in leegte (śūnyatā) meedeelt terwijl de laatste vers het doel daarvan (medelijden) weergeeft.

Śūnyatā

Het eerste vers is een van de vele uit de Basisverzen die het concept van leegte (śūnyatā) weergeeft. In het mahayanaboeddhisme (de traditie waarin Nagarjuna te situeren is) is śūnyatā een eigenschap van alle dingen. Anders gezegd, volgens het mahayanaboeddhisme is alles leeg.

Vaak wordt śūnyatā uitgelegd aan de hand van het gelijkaardige boeddhistische concept 'onstaan in afhankelijkheid' (pratītyasamutpāda). Dit laatste betekent dat niets 'op zichzelf' bestaat (svabhava), maar dat alles ontstaat uit of door iets anders.

In de eerste vers van de Basisverzen gaat Nagarjuna echter nog verder. Daar schrijft hij dat dingen noch uit zichzelf, noch uit iets anders, noch uit zichzelf én iets anders, noch uit niets zijn ontstaan. Elk van de vier opties (het tetralemma) wordt ontkend.

In het laatste vers van hoofdstuk 25, het laatste algemeen als authentiek erkende hoofdstuk van de Basisverzen, schrijft Nagarjuna een al even enigmatische zin:

Nergens is voor wie dan ook enige leer door de Boeddha onderwezen.

Medelijden

Ik moet toegeven dat het mij enige tijd heeft gekost om de Basisverzen ten volle te appreciëren. De tekst is moeilijk en tegenstrijdig, soms op het komische af.

Hoe moeten we echter, zoals ook Leezenberg zich afvraagt in zijn inleiding (p. 43), medelijden of verlichting halen uit de Basisverzen? Leezenberg geeft alvast een hint: de Basisverzen zouden kunnen bedoeld zijn om de lezers 'uit hun gangbare manieren van denken' los te maken. Maar hoe moet dit tot leiden tot verlichting en medelijden?

Dit werd me voor het eerst duidelijk toen ik naar de wolken keek (ik vind wolken bijzonder fascinerend) kort na het uitlezen van dit boek.

Van op een grote afstand lijken wolken vaak gigantisch en zwaar. Als we echter naar de wolk zouden gaan, dan zien we slechts mist. We kunnen de wolk niet vastpakken. Keren we echter terug naar de grond, dan zien we de wolk weer opnieuw.

Eindelijk voelde ik me alsof ik snapte wat Nagarjuna bedoelde: onze opvattingen over de wereld zijn net als die wolken. Als we ons eraan proberen vast te klampen, dan zijn we net als piloten die naar een wolk vliegen in de hoop om hem te kunnen vastpakken.

Hieruit volgt echter niet dat wolken niet bestaan of er niet toe doen. Ze kunnen het verschil maken tussen een zonnige en een regenachtige dag. En als er te veel wolken zijn, dan zien we de zon niet meer, net zoals een overdaad aan denken de realiteit onzichtbaar kan maken. Hoe dan ook is het zinloos om je proberen vast te klampen aan die wolken.

Nagarjuna als poetshulp

Volgens de cognitieve gedragstherapie, de norm voor psychotherapie tegenwoordig, moeten slechte gedachten vervangen moeten worden door goede. Het doel van de therapie is dan om deze vervanging te doen gebeuren.

Wat als het echter nog effectiever is om het aantal gedachten gewoonweg te verminderen? Onze geest kan ongemerkt worden als een zolder 'volgepropt met oude rommel', zoals Jon Kabat-Zinn ooit schreef. Nagarjuna is dan als het ware onze poetshulp die helpt om deze zolder op te ruimen om weer lichter door het leven te gaan.

De gedachten die dan nog overblijven, zullen we dan minder hard vasthouden.